Giang là một loài thuộc nhóm tre, thân leo hoặc bán leo, lóng rất dài, vách mỏng, sợi mịn và dẻo hơn hẳn tre gai. Nhờ độ dẻo đó, giang được chẻ làm lạt buộc bánh chưng, bánh tét, buộc rau, buộc giò, và chuốt thành nan mảnh để đan đồ mỹ nghệ tinh. Cụm từ quen thuộc "mây tre giang đan" xếp giang ngang hàng với mây và tre chính vì vai trò ấy.
Nhiều người gói bánh mỗi Tết vẫn mua lạt giang mà không biết cây giang trông thế nào, vì sao lạt giang buộc chặt mà không cứa đứt lá, và vì sao lạt mua về có bó dẻo, có bó giòn gãy. Bài này giải thích đặc điểm cây giang, cách làm lạt, các món đồ đan bằng giang, và cách chọn lạt, chọn đồ giang khi mua.
Cây giang trông thế nào và mọc ở đâu
Giang mọc thành bụi trong rừng ẩm vùng đồi núi, nhiều ở các tỉnh miền núi phía Bắc và Bắc Trung Bộ. Thân giang nhỏ, cỡ ngón tay cái tới cổ tay, mọc vươn dài và thường dựa hoặc vắt lên cây khác thay vì đứng thẳng như tre làng. Điểm dễ nhận nhất là lóng: khoảng cách giữa hai đốt dài hơn hẳn tre thường, có thể gấp nhiều lần, thân nhẵn, không gai.
Vỏ giang xanh, khi già ngả vàng xám, có lớp phấn mỏng. Vách lóng mỏng, ruột rỗng lớn. Người đi rừng lấy giang thường chọn những cây đã già vừa, lóng dài thẳng, không sâu, rồi chặt thành từng đoạn theo lóng để vác về. Phần lớn giang trên thị trường vẫn đến từ rừng tự nhiên và rừng thứ sinh, chỉ một phần nhỏ được trồng.
Vì mọc ở rừng và khai thác theo mùa, nguồn giang phụ thuộc vào sức tái sinh của bụi. Những năm gần đây, người làm nghề ở một số vùng phản ánh giang ngày càng phải đi xa mới lấy được. Đó là một lý do lạt giang ở chợ thành phố có lúc khan, và bó lạt nhựa dần thay chỗ trong nhiều gia đình.
Vì sao giang dẻo hơn tre
Lóng dài cho sợi liền mạch. Mỗi lần chẻ, sợi tre bị cắt ngang ở mắt đốt, chỗ sợi xoắn và giòn. Giang lóng dài nên một sợi lạt có thể đi trọn một lóng mà không qua mắt đốt nào, không có điểm yếu ở giữa. Lạt dài, đều, buộc vòng quanh nồi bánh vẫn liền một sợi.
Vách mỏng, sợi mịn. Thành lóng giang mỏng, các bó sợi nhỏ và xếp sát, nên khi chẻ ra, nan mảnh mà vẫn dai. Tre gai vách dày, sợi to, phải chẻ nhiều lớp mới mỏng được và lớp ruột thường giòn.
Ít tinh bột hơn ở lớp dùng làm lạt. Lạt giang thường lấy từ lớp cật ngoài, nơi sợi chắc và ít tinh bột. Đây là lý do lạt giang được luộc, phơi đúng cách có thể để dành khá lâu mà không mọt.
Mềm khi ướt, siết khi khô. Lạt giang ngâm nước mềm như sợi dây, buộc thắt nút được. Khi khô dần, sợi co lại một chút và siết chặt hơn. Với bánh chưng, đặc tính này giữ bánh vuông thành sắc cạnh trong nhiều giờ luộc mà không cứa rách lá dong.
Làm lạt giang gói bánh ở nhà
Nếu mua cả ống giang hoặc lạt chẻ sẵn còn cứng, bạn có thể tự sơ chế để lạt dẻo và sạch. Các bước dưới đây là cách nhiều gia đình vẫn làm trước Tết.
- Chọn giang: ống giang lóng dài, vỏ vàng xanh, không có lỗ mọt, không có đốm mốc đen, bẻ thử một đầu thấy dai chứ không gãy giòn.
- Chẻ thô: chẻ ống thành thanh bản cỡ hai đốt ngón tay, sau đó tách bỏ lớp ruột trắng phía trong, giữ lớp cật.
- Luộc: cho lạt vào nồi nước sôi luộc một lúc để sợi mềm, sạch nhựa và giảm mốc. Có nhà ngâm qua đêm thay cho luộc; luộc nhanh và sạch hơn.
- Chẻ mỏng: khi lạt còn ấm và dẻo, chẻ tiếp thành sợi mỏng theo cỡ cần dùng. Sợi càng mỏng thì càng dễ buộc nhưng phải đủ dai để không đứt khi siết.
- Phơi hoặc dùng ngay: dùng ngay thì để lạt trong chậu nước sạch cho khỏi khô. Muốn để dành thì phơi chỗ thoáng cho thật khô, buộc thành bó, cất nơi khô ráo; lần sau ngâm lại là mềm.
- Loại bỏ lạt hỏng: sợi có chấm mốc đen, mùi chua, hoặc bẻ gập là gãy thì bỏ, không nên dùng buộc đồ ăn.
Làm việc với dao chẻ cần cẩn thận: chẻ ra phía ngoài người, giữ tay sau lưỡi dao, mép lạt mới chẻ khá sắc. Trẻ nhỏ thích phụ gói bánh có thể giúp xếp lá, rửa lạt, nhưng không nên tự chẻ.
Giang, tre và lạt nhựa: so sánh khi buộc thực phẩm
Lạt tre và dây nhựa là hai thứ hay được dùng thay lạt giang. Bảng dưới so sánh theo những tiêu chí người gói bánh quan tâm.
| Tiêu chí | Lạt giang | Lạt tre | Dây nhựa |
|---|---|---|---|
| Độ dẻo khi buộc | Rất dẻo, thắt nút được | Cứng hơn, dễ gãy ở chỗ gập | Dẻo, trơn, dễ tuột nút |
| Độ siết sau khi luộc | Co nhẹ, siết chặt | Giữ được nhưng dễ bung nếu nan dày | Giãn khi nóng, bánh dễ xộc xệch |
| Tiếp xúc nhiệt lâu | Không có chất phụ gia | Không có chất phụ gia | Tuỳ loại nhựa, không nên luộc nhiều giờ |
| Sau khi dùng | Phân huỷ tự nhiên | Phân huỷ tự nhiên | Rác nhựa |
| Nguồn cung | Theo mùa, có lúc khan | Dễ kiếm | Dễ kiếm |
Với món luộc nhiều giờ như bánh chưng, bánh tét, lạt giang hoặc lạt tre vẫn là lựa chọn hợp lý hơn dây nhựa. Nếu buộc tạm cho rau, hoa thì loại nào cũng được.
Đồ đan bằng giang: từ nong nia tới hộp mỹ nghệ
Ngoài lạt, giang còn là vật liệu đan của nhiều làng nghề. Nan giang mảnh, mặt bóng, uốn gắt được nên phù hợp với những món đòi hỏi độ mịn.
- Đồ gia dụng truyền thống: giành, mẹt nhỏ, rổ đựng, làn, những món cần nhẹ và mịn mặt hơn đồ tre gai.
- Đồ mỹ nghệ xuất khẩu: khay, hộp, giỏ hoa văn, đĩa trang trí, thường đan kết hợp giang với mây hoặc lục bình.
- Nón và vành nón: một số nơi dùng nan giang hoặc nan tre chuốt mảnh làm vòng khung nón.
- Đồ đan cuốn: những món đan khoanh tròn quanh lõi, cần sợi rất dài, giang có lợi thế nhờ lóng dài.
- Dây buộc trong xây dựng tạm: ở vùng nông thôn, lạt giang từng được dùng buộc mái tranh, buộc giàn, nay ít gặp.
Đồ đan giang mỏng nhẹ nên dễ móp nếu bị đè, và vì nan mảnh nên chất lượng phụ thuộc nhiều vào tay thợ: nan đều, mối gọn, không có đoạn nối lộ. Kiểu đan và cách đánh giá mối đan đã có bài riêng trên hệ.
Chọn lạt giang và đồ giang khi mua
Với lạt bán sẵn ở chợ trước Tết, bạn nên cầm bó lạt lên ngửi trước: lạt tốt có mùi tre khô, không có mùi chua hay mùi ẩm mốc. Rút thử vài sợi ở giữa bó, vì người bán đôi khi xếp sợi đẹp ra ngoài. Sợi lạt đều bản, màu vàng ngà, mặt cật bóng là tốt; sợi trắng bệch, mặt xơ là lạt chẻ từ lớp ruột, dễ đứt.
Bẻ gập thử một sợi khô: lạt giang tốt cong được khá nhiều trước khi gãy. Sợi gãy giòn ngay khi gập nhẹ là lạt từ giang non hoặc phơi quá nắng. Nếu thấy chấm đen li ti dọc sợi, đó là mốc, nên bỏ qua dù người bán bảo ngâm rửa là hết.
Với đồ đan giang, nhìn mặt nan dưới ánh sáng: nan giang mịn, ít vân thô, màu đồng đều hơn nan tre. Lật đáy giỏ, khay để kiểm mọt và mốc ở các góc khuất. Đồ giang làm quà biếu nên chọn món có lớp phủ dầu mỏng hoặc để mộc nhưng khô kiệt; đồ phủ sơn dày bóng thường để che nan kém chất lượng.
Những hiểu lầm thường gặp về lạt giang
Lạt càng trắng càng tốt. Lạt giang phơi tự nhiên có màu vàng ngà, mặt cật hơi bóng. Lạt trắng bệch đồng đều có thể là lạt chẻ từ lớp ruột, hoặc đã qua khâu tẩy. Màu trắng không nói lên độ dai; phép thử gập sợi và ngửi mùi đáng tin hơn nhiều.
Lạt giang làm bánh chưng xanh hơn. Màu xanh của bánh chưng đến từ lá dong và cách luộc, không đến từ lạt. Lạt chỉ có việc giữ bánh vuông thành. Lời giới thiệu lạt "giữ màu bánh" là cách nói của người bán, không có cơ sở.
Sợi lạt dài thì chắc chắn là giang. Lóng giang dài nên lạt giang thường dài, nhưng tre, luồng chẻ khéo cũng cho sợi dài nếu nối hoặc chọn lóng dài. Cần nhìn thêm độ mảnh, độ dẻo khi gập và mặt cật mịn.
Ngâm nước càng lâu lạt càng dẻo. Ngâm vừa đủ cho sợi mềm là được. Ngâm nhiều ngày trong nước tù làm lạt lên men, có mùi chua, dễ mốc khi buộc vào bánh. Nếu cần để lạt ướt qua đêm, thay nước sạch và để chỗ mát.
Giang và chuyện dùng nguyên liệu rừng cho bền lâu
Phần lớn giang vẫn được lấy từ rừng, nên mỗi mùa Tết, nhu cầu lạt gói bánh dồn lại trong vài tuần tạo áp lực lên những bụi giang gần đường đi. Người làm nghề lâu năm thường chỉ chặt cây già, để lại cây non cho bụi tiếp tục đẻ nhánh; cách lấy này giữ được nguồn cho năm sau. Khai thác tận gốc cả bụi thì vài năm là cạn.
Với người dùng ở thành phố, việc làm được là dùng lạt cho đúng chỗ: chọn bó vừa đủ, để dành phần thừa đúng cách cho lần sau thay vì bỏ đi, và ưu tiên mua từ người bán có nguồn hàng ổn định qua nhiều năm. Một số nơi đã thử trồng giang quanh vườn đồi để chủ động nguyên liệu; đây là hướng đáng theo dõi nhưng chưa phổ biến.
Nếu không mua được lạt giang, lạt tre chẻ mỏng từ lớp cật vẫn là lựa chọn tốt cho bánh chưng, chỉ cần chẻ mảnh hơn và luộc kỹ cho dẻo. Bánh buộc lạt tre có thể kém vuông vức hơn một chút, nhưng vẫn giữ được qua nhiều giờ luộc.
Câu hỏi thường gặp
Giang có phải là tre không?
Giang thuộc nhóm tre trong họ lúa, nhưng khác tre làng ở chỗ thân leo hoặc bán leo, lóng rất dài, vách mỏng và không gai. Người ta gọi riêng là giang vì công dụng đặc thù: làm lạt và nan đan mảnh. Về mặt thực vật học, giang là họ hàng gần của tre.
Lạt giang để dành từ năm trước có dùng được không?
Được, nếu lạt đã được phơi thật khô và cất nơi khô ráo, không mốc mọt. Trước khi dùng, ngâm nước ấm cho mềm lại rồi rửa sạch. Nếu sợi có chấm đen, mùi chua hoặc gãy giòn khi gập thì nên bỏ, không dùng buộc thực phẩm.
Vì sao lạt giang buộc bánh chưng không cứa rách lá dong?
Lạt giang mềm, mép sợi không sắc như nan tre dày, và khi ướt thì dẻo như dây. Sợi ôm theo bề mặt bánh thay vì cấn vào một điểm, nên lực siết được rải đều. Khi bánh chín và lạt khô dần, sợi co nhẹ giữ bánh chặt mà không làm rách lá.
Có nên dùng dây nhựa thay lạt giang khi luộc bánh nhiều giờ?
Không nên. Dây nhựa giãn khi nóng làm bánh dễ xộc xệch, và không rõ loại nhựa đó có phù hợp tiếp xúc với nước sôi trong nhiều giờ hay không. Lạt giang hoặc lạt tre không có phụ gia, phân huỷ tự nhiên, phù hợp hơn cho món luộc lâu.
Đồ đan bằng giang có bền bằng đồ mây không?
Đồ giang nhẹ, mịn và đẹp nhưng nan mỏng nên chịu đè ép kém hơn đồ mây vỏ hay song. Nếu được sơ chế kỹ và dùng đúng việc như khay, hộp, giỏ đựng đồ nhẹ, đồ giang dùng được nhiều năm. Không nên dùng đồ giang mỏng để chứa vật nặng.
Mua lạt giang ở đâu thì đúng là giang chứ không phải tre?
Không cần tìm nơi bán cụ thể; bạn tự phân biệt được bằng mắt. Lạt giang dài liền một lóng, sợi mảnh, mặt cật bóng mịn, rất dẻo. Lạt tre thường ngắn hơn vì bị cắt ở mắt đốt, sợi to và cứng hơn, gập dễ gãy. Hỏi người bán lạt lấy từ đâu cũng giúp đối chiếu.