Trầm hương là phần gỗ đã thấm nhựa thơm của một số cây thuộc họ Trầm (Thymelaeaceae), chủ yếu ở hai chi Aquilaria và Gyrinops. Ở Việt Nam, người ta quen gọi chung là cây dó, và loài nổi tiếng nhất là dó bầu, tên khoa học Aquilaria crassna. Nhưng trên thị trường, một miếng trầm, một chai tinh dầu hay một hộp nhang có thể đến từ loài khác, mọc ở nước khác, với mùi và cách hình thành không hẳn giống nhau.
Bài này đi qua những loài cây cho trầm được nhắc nhiều nhất, chúng mọc ở đâu, vì sao cùng gọi là trầm mà mùi lại khác, và vì sao người mua nên để ý đến tên loài ghi trên giấy tờ. Mục đích là giúp bạn đọc được mô tả sản phẩm một cách tỉnh táo, chứ không phải để chấm loài nào hơn loài nào.
Họ Trầm và hai chi chính: Aquilaria và Gyrinops
Họ Trầm là một họ thực vật có mặt rộng ở vùng nhiệt đới và cận nhiệt đới, gồm cả cây bụi lẫn cây gỗ. Phần lớn các loài trong họ không cho trầm. Khả năng tạo ra phần gỗ thơm sẫm màu khi bị tổn thương tập trung ở hai chi: Aquilaria, phân bố từ đông bắc Ấn Độ qua Đông Nam Á lục địa, Trung Quốc, xuống bán đảo Mã Lai, các đảo của Indonesia và Philippines; và Gyrinops, chủ yếu ở phía đông quần đảo Indonesia, New Guinea và Sri Lanka.
Số loài trong mỗi chi vẫn được các nhà phân loại bàn tiếp, vì có loài từng bị gộp, có loài mới được mô tả. Các tài liệu phân loại thường ghi chi Aquilaria có khoảng hai mươi loài, Gyrinops ít hơn, chừng một chục. Con số chính xác không quan trọng với người mua; điều cần nhớ là "trầm" là một nhóm sản phẩm đến từ nhiều loài, không phải từ một loài duy nhất.
Một chi tiết nữa: gỗ của các loài này khi còn lành thì nhẹ, mềm, màu trắng ngà hoặc vàng nhạt và gần như không có mùi. Trầm chỉ hình thành khi cây bị thương, bị nấm hoặc côn trùng xâm nhập và phản ứng bằng cách tiết nhựa vào vùng gỗ quanh vết thương. Vì vậy một cây thuộc đúng loài cũng chưa chắc có trầm, và đó là lý do người ta phải chặt nhiều cây rừng mới tìm được ít trầm trước khi có kỹ thuật tạo trầm trên cây trồng.
Những loài cây cho trầm hay được nhắc trên thị trường
Bảng dưới gom các loài thường xuất hiện trong tài liệu thương mại và nghiên cứu. Vùng phân bố ghi ở mức khái quát; một loài có thể mọc ở nhiều nước hơn những gì liệt kê.
| Tên khoa học | Tên thường gọi | Vùng phân bố chính | Ghi chú cho người mua |
|---|---|---|---|
| Aquilaria crassna | Dó bầu | Việt Nam, Lào, Campuchia, Thái Lan | Loài trồng nhiều nhất ở Việt Nam hiện nay; trầm cấy trong nước phần lớn từ loài này |
| Aquilaria malaccensis | Dó Mã Lai, trầm Ấn | Đông bắc Ấn Độ, Bangladesh, Myanmar, Malaysia, Sumatra, Borneo | Loài đầu tiên được đưa vào CITES; nguồn tinh dầu trầm lớn ở Nam Á |
| Aquilaria sinensis | Dó trầm, bạch mộc hương | Nam Trung Quốc (Quảng Đông, Quảng Tây, Hải Nam) | Gắn với các giống dó ghép được quảng cáo là kỳ nam |
| Aquilaria filaria | Trầm Papua | New Guinea, Maluku, Philippines | Thường gặp trong trầm nhập từ phía đông Indonesia |
| Aquilaria microcarpa, A. beccariana | Trầm Borneo | Borneo, Sumatra | Hay được bán dưới tên chung trầm Indonesia hoặc trầm Kalimantan |
| Gyrinops walla | Trầm Sri Lanka | Sri Lanka, nam Ấn Độ | Nguồn trầm và tinh dầu ở Sri Lanka, ít gặp ở thị trường Việt Nam |
| Gyrinops versteegii | Trầm Nusa Tenggara | Đảo Flores, Lombok và các đảo lân cận | Được trồng và cấy trầm ở Indonesia |
Tên thường gọi trong cột thứ hai không thống nhất giữa các nơi bán. Cùng chữ "trầm Indonesia" có thể là ba bốn loài khác nhau, và cùng chữ "dó" ở vùng này với vùng kia có khi chỉ hai cây khác loài. Tên khoa học là thứ duy nhất ổn định, nên khi mua món có giá trị, bạn nên hỏi người bán tên khoa học ghi trên hồ sơ nguồn gốc.
Các loài dó ở Việt Nam ngoài dó bầu
Dó bầu chiếm phần lớn diện tích trồng, nhưng không phải loài duy nhất ở Việt Nam. Các tài liệu thực vật học trong nước ghi nhận thêm một số loài Aquilaria khác, có loài chỉ thấy ở một vùng hẹp. Dó Bà Nà (Aquilaria banaensis) được mô tả từ vùng núi Bà Nà, nay thuộc Đà Nẵng. Một số loài khác có phân bố rất hạn chế, chủ yếu được biết đến qua mẫu tiêu bản và các đợt khảo sát rừng, ít khi xuất hiện trong thương mại.
Với người mua bình thường, điều này có hai ý nghĩa. Thứ nhất, những lời giới thiệu kiểu "trầm từ một loài dó quý hiếm chỉ có ở núi X" cần được nhìn thận trọng: loài hẹp phân bố là loài cần bảo vệ, không phải món hàng để khai thác. Thứ hai, trầm cấy bạn mua trong nước gần như chắc chắn đến từ dó bầu trồng, và đó là điều bình thường, không có gì cần che giấu.
Tên địa phương cũng dễ gây lẫn. Ở nhiều nơi, chữ "dó" còn dùng cho cây dó giấy, loài cây khác hẳn dùng làm giấy dó truyền thống, không cho trầm. Người làm vườn có khi gọi cây dó bầu là cây trầm, cây gió bầu hay cây gió trầm. Khi đọc tài liệu cũ, bạn sẽ gặp chữ "gió" thay cho "dó" vì cách phát âm từng vùng; hai chữ chỉ cùng một nhóm cây.
Vì sao cùng gọi là trầm mà mùi khác nhau
Loài cây khác nhau thì thành phần nhựa khác nhau. Nhựa trầm là hỗn hợp nhiều chất thơm. Mỗi loài, thậm chí mỗi cá thể, cho tỷ lệ các chất này khác nhau, nên mùi khi hơ cũng khác: có loại thiên về ngọt, có loại thiên về cay, có loại có mùi gỗ khô rõ hơn.
Tác nhân gây tổn thương khác nhau. Trầm hình thành do cây phản ứng với vết thương, nấm hoặc côn trùng. Loại nấm, loại côn trùng và kiểu vết thương ảnh hưởng đến loại nhựa cây tiết ra. Trầm tự nhiên hình thành qua nhiều năm dưới nhiều tác nhân nên mùi thường phức tạp hơn trầm cấy hình thành nhanh bằng một tác nhân.
Thời gian tích nhựa. Cùng một loài, phần gỗ tích nhựa lâu hơn thường đậm hơn, nặng hơn và giữ mùi lâu hơn khi hơ. Thời gian ở đây là thời gian kể từ khi cây bị thương, không phải tuổi của cây.
Đất, khí hậu và cách xử lý sau khai thác. Độ ẩm, nhiệt độ vùng trồng, cách tách trầm, phơi, bảo quản đều để lại dấu vết trên mùi. Trầm được ngâm, sấy hay để quá ẩm sẽ khác trầm được để khô tự nhiên.
Khẩu vị và cách gọi của từng thị trường. Mô tả mùi như "ngọt kiểu Việt", "cay kiểu Ấn" phần nhiều là cách nói của giới buôn bán và người chơi, mang tính chủ quan. Chúng có giá trị gợi ý, không phải tiêu chuẩn kiểm định.
Trầm nhập khẩu: đọc mô tả xuất xứ cho đúng
Việt Nam vừa trồng, vừa chế biến, vừa nhập trầm nguyên liệu từ các nước khác để làm nhang, tinh dầu hay đồ mỹ nghệ. Điều này không sai luật nếu hàng có giấy tờ hợp lệ, và cũng không có nghĩa trầm nhập là kém. Vấn đề chỉ nảy sinh khi trầm nhập được giới thiệu là trầm Việt, hoặc khi mô tả xuất xứ mập mờ để đẩy giá.
Khi đọc mô tả, bạn nên tách ba thông tin: loài cây (tên khoa học), nơi cây mọc (nước, vùng), và nơi chế biến. Một hộp nhang "sản xuất tại Việt Nam" có thể dùng bột trầm nhập; một chai tinh dầu "trầm Ấn" có thể chưng cất ở nước thứ ba. Người bán đàng hoàng không ngại nói rõ ba điều này. Nếu chỉ nhận được câu trả lời chung chung như "trầm rừng", "trầm lâu năm", bạn có quyền nghi ngờ.
Với món có giá trị lớn như khối trầm, trầm cảnh, vòng trầm đắt tiền, hãy yêu cầu hoá đơn ghi rõ tên sản phẩm, loài cây và xuất xứ. Giấy tờ này giúp bạn khi có tranh chấp, và cần thiết nếu sau này mang món đồ ra nước ngoài. Phần thủ tục mua bán, giấy tờ nguồn gốc được bàn kỹ ở danh mục mua đúng và hàng cấm của trang.
CITES và chuyện bảo tồn các loài cây cho trầm
Do bị khai thác quá mức suốt nhiều thế kỷ, các loài cây cho trầm ngoài tự nhiên đã suy giảm mạnh. Aquilaria malaccensis được đưa vào Phụ lục II của Công ước về buôn bán quốc tế các loài động, thực vật hoang dã nguy cấp (CITES) từ năm 1995; đến năm 2004, toàn bộ hai chi Aquilaria và Gyrinops được đưa vào Phụ lục II. Điều này có nghĩa là buôn bán quốc tế các sản phẩm từ những loài này phải có giấy phép, và nước xuất khẩu phải chứng minh việc khai thác không làm hại quần thể ngoài tự nhiên.
Phụ lục II không cấm buôn bán, nhưng đặt việc buôn bán dưới sự kiểm soát. Trầm từ cây trồng có nguồn gốc rõ ràng là con đường được khuyến khích, vì nó giảm áp lực lên rừng. Danh lục đỏ của Liên minh Bảo tồn Thiên nhiên Quốc tế (IUCN) xếp dó bầu ở mức cực kỳ nguy cấp, phản ánh tình trạng gần cạn kiệt của cây dó mọc tự nhiên.
Với người mua trong nước, bài học thực tế là: trầm từ cây trồng không phải hàng hạng hai, mà là lựa chọn có trách nhiệm. Lời quảng cáo nhấn mạnh "trầm rừng tự nhiên" vừa khó kiểm chứng, vừa khuyến khích một kiểu khai thác mà luật bảo vệ rừng của Việt Nam và các nước đang cố hạn chế. Quy định cụ thể thay đổi theo thời gian, nên với giao dịch lớn, bạn nên tra văn bản hiện hành hoặc hỏi luật sư.
Hỏi người bán về loài cây: năm câu nên hỏi trước khi trả tiền
Phần lớn người mua trầm không hỏi gì ngoài giá. Với món nhỏ như một hộp nhang, điều đó không sao. Với món có giá trị, năm câu dưới đây giúp bạn biết mình đang mua gì và giữ được bằng chứng nếu sau này có chuyện.
- Hỏi tên khoa học của loài cây. Người bán có hồ sơ nguồn gốc sẽ trả lời được ngay, thường là Aquilaria crassna với trầm trồng trong nước. Câu trả lời kiểu "trầm rừng, không có tên" là tín hiệu nên dừng lại.
- Hỏi cây mọc ở đâu và trầm được chế biến ở đâu. Hai nơi này có thể khác nhau, và điều đó bình thường, miễn người bán nói thật.
- Hỏi trầm hình thành tự nhiên hay được cấy, nếu cấy thì cây đã để bao lâu sau khi cấy. Thông tin này ảnh hưởng đến mùi và độ đậm nhiều hơn tuổi cây.
- Hỏi món hàng có qua xử lý gì không: ngâm, sấy, đánh bóng, nhuộm, tẩm. Người bán đàng hoàng sẽ nói rõ cách xử lý, vì đó là một phần mô tả sản phẩm.
- Đề nghị ghi những thông tin trên vào hoá đơn hoặc phiếu mua hàng. Lời nói không giữ được; giấy ghi rõ loài, xuất xứ và cách xử lý là thứ bạn cần khi muốn đổi trả, khiếu nại hay mang đồ ra nước ngoài.
Nếu người bán ngại ghi, bạn không cần tranh luận; chỉ cần hiểu rằng mình đang mua dựa trên lòng tin, và cân nhắc lại mức giá xứng đáng với lòng tin đó. Với nhang và nụ trầm giá phổ thông, hai câu đầu là đủ.
Câu hỏi thường gặp
Cây dó bầu và cây trầm hương có phải là một không?
Ở Việt Nam, khi nói cây trầm hương người ta thường chỉ cây dó bầu, tên khoa học Aquilaria crassna. Nhưng nói chặt thì trầm hương là phần gỗ có nhựa thơm, còn cây có thể thuộc nhiều loài khác nhau trong hai chi Aquilaria và Gyrinops. Dó bầu chỉ là loài phổ biến nhất ở nước ta.
Trầm Indonesia có phải là trầm giả không?
Không. Trầm Indonesia là trầm thật từ các loài Aquilaria và Gyrinops mọc ở Indonesia. Nó chỉ thành vấn đề khi bị bán dưới tên trầm Việt hoặc khi mô tả mập mờ để đẩy giá. Người mua nên hỏi rõ loài, nơi cây mọc và nơi chế biến, thay vì đánh đồng nhập khẩu với kém chất lượng.
Làm sao biết một miếng trầm thuộc loài nào?
Bằng mắt thường gần như không thể biết chắc. Một số phòng thí nghiệm có thể giám định loài qua cấu tạo gỗ dưới kính hiển vi hoặc phân tích di truyền, nhưng chi phí và thời gian không nhỏ. Với người mua thông thường, cách thực tế là dựa vào hồ sơ nguồn gốc và hoá đơn ghi rõ tên khoa học.
Có phải loài dó nào cũng tạo được trầm như nhau không?
Không. Khả năng tạo trầm, tốc độ tích nhựa và mùi khác nhau theo loài, theo cá thể và theo tác nhân gây tổn thương. Ngay trong cùng một vườn dó bầu, có cây cho nhiều trầm, có cây cho rất ít dù được cấy cùng kỹ thuật. Đây là lý do nghề trầm luôn có phần rủi ro với người trồng.
Mua trầm từ cây trồng có vi phạm CITES không?
Mua bán trong nước và trầm từ cây trồng có nguồn gốc hợp pháp không vi phạm. CITES điều chỉnh buôn bán quốc tế: khi xuất khẩu hoặc mang qua biên giới với số lượng nhất định, hàng cần giấy phép. Quy định chi tiết thay đổi theo từng thời kỳ, nên trước chuyến đi hoặc giao dịch lớn bạn nên tra quy định hiện hành.
Dó giấy có cho trầm không?
Không. Dó giấy là loài cây khác, dùng vỏ làm giấy dó truyền thống, không tạo ra trầm. Chữ "dó" dùng chung cho cả hai khiến nhiều người nhầm. Khi mua cây giống hay đọc tài liệu, nên nhìn tên khoa học: cây cho trầm thuộc chi Aquilaria hoặc Gyrinops.