Mây và song là những cây leo thuộc họ cau, thân đặc ruột, có gai ở bẹ lá; người Việt gọi thân nhỏ là mây, thân to là song. Chúng không phải tre. Tre thuộc họ lúa, thân rỗng có đốt rõ; mây song thuộc họ cau, thân đặc, mắt đốt thấp và đều. Cách phân biệt đơn giản này giải thích gần hết đặc tính của đồ mây: vì sao uốn được thành vòng cung mà không gãy, vì sao sợi mây dẻo dai, vì sao ghế song chịu lực mà vẫn nhẹ.
Trên thị trường, chữ "mây" được dùng rất rộng, từ chiếc giỏ đan bằng vỏ mây thật cho tới bộ bàn ghế đan bằng sợi nhựa giả mây. Bài này giải thích cây mây và cây song là gì, các phần của thân cây được dùng vào việc gì, từ cây trong rừng đến bó sợi trải qua những công đoạn nào, và khi cầm một món đồ, bạn nhìn vào đâu để biết nó làm từ phần nào của cây.
Mây và song là cây gì, vì sao thân lại đặc
Trong thực vật học, mây và song nằm trong nhóm cây cau leo, phần lớn thuộc chi Calamus và vài chi gần đó. Cây mọc dưới tán rừng ẩm, ban đầu là một bụi thấp, sau đó vươn thân dài hàng chục mét, bám lên cây gỗ nhờ những roi có móc ở đầu lá hoặc ở bẹ. Bẹ lá ôm quanh thân, dày đặc gai nhọn; đó là lý do người đi lấy mây phải mang găng dày và dao sắc.
Thân cây họ cau không có vòng gỗ hằng năm như cây gỗ và không rỗng như tre. Bên trong là mô mềm xen những bó mạch chạy dọc suốt chiều dài thân. Khi cắt ngang một đoạn song, bạn thấy mặt cắt tròn, đặc, lấm tấm những chấm nhỏ; đó là các bó mạch. Chính cấu trúc này cho phép thân mây vừa dẻo vừa bền: các bó sợi chạy song song nên uốn cong không bị tách lớp như gỗ có thớ chéo.
Lớp ngoài cùng của thân, ngay dưới bẹ gai, là một lớp vỏ cứng, bóng, chứa nhiều silic. Lớp vỏ này chống nước và chống trầy khá tốt, cũng là lý do đồ đan bằng vỏ mây có mặt sáng, sờ trơn tay. Phần ruột bên trong mềm hơn, hút nước hơn, khi được chuốt thành sợi tròn thì gọi là lõi mây.
Mây khác song ở đâu
Ranh giới giữa mây và song chủ yếu là kích thước thân và công dụng, không phải hai họ cây khác nhau. Bảng dưới tóm tắt những gì người làm nghề hay phân biệt.
| Tiêu chí | Mây | Song |
|---|---|---|
| Đường kính thân | Nhỏ, cỡ ngón tay hoặc nhỏ hơn | To, cỡ cán chổi trở lên |
| Cách dùng chính | Chẻ lấy vỏ để đan, buộc, quấn; chuốt lõi thành sợi | Làm khung bàn ghế, tay vịn, chân giường; uốn vòng |
| Độ dẻo | Rất dẻo, buộc thắt nút được | Cứng hơn, phải hơ nóng mới uốn được cong gắt |
| Chế biến trước khi dùng | Tuốt bẹ, phơi, hun hoặc tẩy cho trắng, chẻ sợi | Tuốt bẹ, luộc hoặc sấy cho rút nhựa, phơi thẳng, đánh bóng |
| Món đồ hay gặp | Giỏ, khay, mặt ghế đan, dây buộc khung | Ghế bành, xích đu, khung giường, gậy |
Trong thương mại quốc tế, cả hai đều được gọi chung bằng một chữ là rattan. Khi đọc mô tả hàng xuất khẩu, bạn sẽ thấy cụm "rattan core" để chỉ lõi mây, "rattan peel" để chỉ vỏ mây. Ở chợ trong nước, người bán thường nói "mây" cho cả hai, nên muốn biết món đồ làm từ phần nào thì phải nhìn tận mắt.
Những tên mây hay gặp ở Việt Nam
Tên gọi dân gian của mây thay đổi theo vùng, cùng một loài có thể mang hai ba tên, và cùng một tên có thể chỉ hai loài khác nhau. Những tên dưới đây là cách người làm nghề hay dùng, nên xem như cách gọi tham khảo chứ không phải danh mục phân loại.
- Mây nếp: thân nhỏ, mọc thành bụi, sợi trắng, dẻo, được trồng nhiều ở các tỉnh miền Bắc và Bắc Trung Bộ, là nguồn nguyên liệu chính của nhiều làng đan.
- Mây rừng các loại: người bán gọi chung những loài mọc tự nhiên, thân dài, sợi có thể cứng hơn hoặc màu sẫm hơn mây nếp, chất lượng không đồng đều.
- Song mật: loài song thân to, được ưa dùng làm khung bàn ghế vì thẳng, ít đốt nổi và chịu lực tốt.
- Song bột, song đá và các tên khác: tên gọi theo màu, độ cứng hay nơi lấy, thường chỉ người trong nghề mới phân biệt bằng tay.
- Mây nhập khẩu: một phần nguyên liệu song cỡ lớn được nhập từ các nước trong khu vực, đã qua sơ chế, rồi gia công khung tại Việt Nam.
Với người mua, tên loài ít quan trọng hơn hai câu hỏi: món đồ làm từ vỏ hay từ lõi, và nguyên liệu đã được sơ chế kỹ chưa. Hai câu này quyết định độ bền và khả năng chống mốc nhiều hơn là chuyện mây nếp hay mây rừng.
Từ cây mây ngoài rừng đến bó sợi trong xưởng
Quy trình mỗi nơi một khác, nhưng các bước chính gần như giống nhau. Hiểu các bước này giúp bạn biết vì sao có đồ mây để mười năm vẫn sáng, có món một mùa nồm đã lốm đốm mốc.
- Chặt và kéo thân: người lấy mây chọn cây đủ tuổi, chặt gốc rồi kéo thân ra khỏi tán cây chủ. Thân non quá thì sợi mềm, dễ gãy khi khô.
- Tuốt bẹ gai: bẹ lá và gai được tuốt bỏ ngay tại chỗ, để lộ thân màu xanh nhạt hoặc vàng.
- Làm khô và rút nhựa: song cỡ lớn thường được luộc hoặc sấy để rút bớt nhựa và nước, giúp thân bớt co ngót và ít bị nấm. Mây nhỏ được phơi nắng.
- Tẩy cho sáng màu: nhiều xưởng hun mây bằng khói lưu huỳnh trong buồng kín để mây trắng đều và tạm thời chống mốc; có nơi dùng cách tẩy khác. Bước này ảnh hưởng tới màu và mùi của món đồ mới.
- Phân loại và nắn thẳng: thân được xếp theo cỡ, đoạn cong được hơ nóng rồi nắn thẳng.
- Chẻ vỏ và chuốt lõi: máy hoặc dao chẻ tách lớp vỏ thành nan dẹt; phần ruột còn lại được kéo qua khuôn để thành sợi lõi tròn đều nhiều cỡ.
- Đan và hoàn thiện: thợ đan, quấn, buộc trên khung, sau đó có thể phủ dầu, sơn bóng hoặc để mộc.
Bước làm khô và hun tẩy là chỗ dễ bị rút ngắn nhất khi xưởng chạy đơn gấp. Mây chưa khô kiệt mà đã đan thì hơi ẩm bị nhốt trong sợi, gặp mùa nồm là mốc từ bên trong. Phần giữ đồ mây qua mùa ẩm có ở danh mục bảo quản của trang.
Vỏ mây và lõi mây: hai vật liệu khác hẳn nhau
Vỏ mây bóng, cứng, chịu nước. Nan vỏ giữ lại lớp ngoài giàu silic nên mặt đan sáng, ít bám bẩn, lau ẩm được. Vỏ mây hay dùng để quấn khớp khung, buộc chân ghế, đan mặt ghế kiểu mắt cáo. Nhược điểm là nan dẹt, cứng, đan các họa tiết cong khó hơn.
Lõi mây mềm, đều, hút nước. Sợi lõi tròn, có nhiều cỡ, dễ đan các dáng cong như giỏ, chao đèn, khay tròn. Bề mặt lõi hơi xơ, sờ thấy ráp nhẹ, hút ẩm nhanh hơn vỏ. Đồ đan lõi mây nếu để mộc không phủ thì dễ ố và mốc hơn đồ vỏ mây.
Lõi mây thường được nhuộm hoặc phủ. Vì bề mặt xốp, lõi mây ăn màu nhuộm tốt, nên phần lớn đồ mây màu nâu, đen, trắng sữa trên thị trường là lõi mây đã nhuộm hoặc phủ sơn. Lớp phủ giúp chống ẩm nhưng cũng che đi chất sợi bên dưới.
Nhìn mặt cắt để biết. Nan vỏ có một mặt bóng, một mặt mộc, mép dẹt. Sợi lõi tròn đều hai mặt, nhìn mặt cắt thấy đặc và xốp. Một món đồ tốt thường phối cả hai: khung song, khớp quấn vỏ, thân đan lõi.
Nhận biết đồ mây song tự nhiên khi đứng trước món hàng
Đồ giả mây bằng nhựa đã có bài riêng trên hệ, ở đây chỉ nhắc những dấu hiệu của chất liệu thật mà bạn có thể xem bằng mắt và tay, không cần dụng cụ.
- Đầu cắt của khung song đặc ruột, có chấm bó mạch, không rỗng như tre và không đồng màu tuyệt đối như nhựa.
- Thân song có mắt đốt mờ, cách nhau khá đều, không có vách ngăn và không có gờ nổi cao như mắt tre.
- Màu sợi không đều tăm tắp: có đoạn ngà, đoạn vàng nhạt, có vết sẫm tự nhiên ở mắt đốt.
- Vỏ mây sờ trơn, mát; lõi mây sờ hơi xơ, cầm lên nhẹ tay.
- Đồ mới có thể còn mùi khói hoặc mùi hắc nhẹ do khâu hun tẩy; mùi nhựa nóng là dấu hiệu của sợi tổng hợp.
- Lật mặt dưới ghế hay đáy giỏ, chỗ thợ ít chăm chút nhất, để xem sợi có mốc chấm đen, mọt đục lỗ hay vết keo loang không.
Nếu người bán ghi "mây tự nhiên" nhưng toàn bộ món đồ phủ sơn dày bóng, bạn có quyền hỏi rõ phần nào là mây, phần nào là sợi khác, và đề nghị ghi vào hoá đơn.
Mây rừng, mây trồng và chuyện nguồn nguyên liệu
Trong thời gian dài, mây chủ yếu được khai thác từ rừng tự nhiên. Khai thác quá mức làm nhiều vùng cạn mây rừng, buộc các làng nghề tìm nguồn ở xa hơn hoặc chuyển sang mua nguyên liệu nhập. Từ đó xuất hiện mô hình trồng mây dưới tán rừng hoặc trong vườn nhà, phổ biến nhất là mây nếp vì mọc thành bụi, cho thu hoạch lặp lại sau vài năm.
Với người mua, nguồn gốc mây ít khi được ghi rõ trên sản phẩm bán lẻ. Hàng xuất khẩu sang một số thị trường thì khác: bên mua có thể đòi chứng nhận quản lý rừng bền vững hoặc giấy tờ truy xuất nguồn nguyên liệu. Nếu bạn quan tâm, câu hỏi đơn giản để mở đầu là mây lấy từ vùng nào, trồng hay khai thác, và xưởng có giấy tờ gì cho nguyên liệu đó.
Mây không thuộc nhóm hàng cấm như một số loài gỗ quý hay động vật hoang dã, nhưng việc vào rừng đặc dụng, rừng phòng hộ để khai thác lâm sản vẫn chịu quy định quản lý rừng hiện hành. Một món đồ mây đẹp và bền phần lớn nhờ khâu sơ chế, không nhờ việc mây được lấy từ rừng sâu, nên lời quảng cáo "mây rừng nguyên sinh" không phải lý do để trả thêm tiền.
Câu hỏi thường gặp
Mây có phải là một loại tre không?
Không. Tre thuộc họ lúa, thân rỗng, đốt có vách ngăn và gờ nổi. Mây và song thuộc họ cau, thân đặc ruột, mắt đốt thấp. Hai nhóm cây này chỉ giống nhau ở chỗ cùng được người Việt dùng để đan lát và làm đồ gia dụng nên hay được gọi chung là mây tre.
Vì sao ghế song uốn được thành vòng cong mà không gãy?
Thân song có các bó sợi chạy dọc liên tục từ gốc tới ngọn, không có thớ chéo như gỗ. Khi được hơ nóng bằng lửa hoặc hơi nước, phần mô mềm giữa các bó sợi dẻo ra, thợ uốn theo khuôn rồi để nguội, thân giữ nguyên dáng cong mà sợi không bị đứt.
Đồ đan bằng vỏ mây và bằng lõi mây, loại nào bền hơn?
Vỏ mây có lớp ngoài giàu silic nên cứng, bóng, chịu nước và ít bám bẩn hơn. Lõi mây mềm, đều, dễ đan dáng cong nhưng hút ẩm nhanh hơn. Trong điều kiện ẩm, đồ vỏ mây thường giữ màu và ít mốc hơn, còn đồ lõi mây cần lớp phủ tốt mới bền.
Mùi hắc ở đồ mây mới mua là mùi gì và có cần lo không?
Nhiều xưởng hun mây bằng khói lưu huỳnh để làm trắng và chống mốc tạm thời, nên đồ mới có thể còn mùi hắc nhẹ. Nên để món đồ ở nơi thoáng gió vài ngày trước khi đưa vào phòng ngủ; người bị hen hoặc nhạy cảm đường thở nên tránh ngửi gần cho tới khi hết mùi.
Mây nếp có phải loại mây tốt nhất không?
Mây nếp được ưa chuộng vì sợi trắng, dẻo, dễ trồng và cho nguyên liệu đều, nhưng tốt hay không còn tuỳ việc dùng. Làm khung bàn ghế cần song thân to, cứng; đan giỏ nhỏ thì mây nếp hợp. Độ bền thực tế phụ thuộc nhiều vào khâu phơi sấy và hun tẩy hơn là tên loài.
Có cách nào biết ghế mây làm từ song thật hay từ ống nhựa bọc ngoài?
Nhìn đầu cắt ở chân ghế hoặc chỗ khung bị che bởi nắp: song thật đặc ruột, có chấm bó mạch li ti, màu không đều. Ống nhựa hay ống kim loại bọc thì rỗng hoặc đồng màu tuyệt đối. Gõ nhẹ, song cho tiếng đục, ấm; ống kim loại cho tiếng vang mỏng.