Không phải chiếc túi hay chiếc mũ nào bán với tên "cói" cũng làm từ cây cói. Trên thị trường có ít nhất bốn loại sợi hay bị gọi chung: cói thật từ thân cây cói; cói giấy là sợi giấy xoắn chặt; raffia tự nhiên từ lá cọ raffia; và raffia nhựa là dải nhựa mỏng giả sợi lá. Bốn loại này khác nhau rõ về độ bền khi gặp nước, độ mềm, mùi và cách giữ gìn.
Không có loại nào là "xấu" nếu người bán gọi đúng tên và người mua biết mình đang mua gì. Vấn đề là chiếc mũ cói giấy mang đi biển, gặp sóng là nhũn; chiếc túi raffia nhựa được bán với giá đồ thủ công tự nhiên. Bài này giúp bạn tự nhận ra từng loại bằng mắt, tay và vài phép thử an toàn tại nhà.
Vì sao chữ "cói" bị dùng rộng như vậy
Ở Việt Nam, cói là vật liệu đan quen thuộc từ lâu: chiếu cói, làn cói, thảm cói của những vùng ven biển đồng bằng Bắc Bộ và Bắc Trung Bộ. Khi trào lưu túi đan, mũ rộng vành đi biển phổ biến, chữ "cói" trở thành tên gọi chung cho mọi món có dáng đan sợi, màu ngà vàng, nhìn mộc mạc.
Trong khi đó, phần lớn mũ và túi đan bán đại trà, nhất là loại có sợi đều tăm tắp, màu đồng nhất, dáng rất sắc nét, được làm từ sợi giấy xoắn hoặc sợi tổng hợp trên máy dệt hoặc đan bán thủ công. Hàng nhập khẩu hay ghi "paper straw" cho sợi giấy và "raffia" cho cả sợi lá lẫn sợi nhựa, khi chuyển sang tiếng Việt thì nhiều người bán gọi luôn là cói.
Hiểu được điều này, bạn sẽ thấy câu hỏi đúng không phải "túi này có phải cói không" mà là "túi này đan bằng sợi gì". Câu hỏi thứ hai buộc người bán nói cụ thể hơn, và câu trả lời quyết định cách bạn dùng món đồ.
Cói thật: thân cây ba cạnh, ruột xốp
Cây cói là cây gì. Cói thuộc họ cói, mọc ở vùng đất ngập nước lợ ven biển và cửa sông. Thân cói thẳng, mặt cắt hình tam giác, không có đốt, bên trong là ruột xốp trắng. Khi thu hoạch, người ta cắt thân, chẻ đôi hoặc để nguyên, phơi khô thành sợi màu xanh ngà rồi ngả vàng.
Dấu hiệu nhìn thấy. Sợi cói chẻ đôi có một mặt bóng là vỏ ngoài, một mặt xốp trắng là ruột. Sợi để nguyên có tiết diện gần tam giác, không tròn đều. Màu không đồng nhất, có sợi xanh hơn, sợi vàng hơn, có vết lốm đốm tự nhiên.
Cảm giác và mùi. Cói mềm, đàn hồi, bóp nhẹ thì phồng trở lại. Đồ cói mới có mùi cỏ khô đặc trưng, khá rõ khi đưa lên mũi.
Khi gặp nước. Cói chịu nước khá: dính nước thì mềm hơn, nhưng lau và phơi khô thoáng thì trở lại dáng cũ. Điểm yếu của cói là mốc nếu để ẩm lâu.
Cói giấy: sợi giấy xoắn trông như cói
Cói giấy là dải giấy, thường làm từ bột gỗ, được cắt mảnh rồi xoắn chặt thành sợi tròn hoặc dẹt. Sợi xoắn này có thể được nhuộm màu và phủ một lớp keo hoặc lớp chống thấm mỏng. Ưu điểm của cói giấy là rẻ, nhẹ, sợi đều tuyệt đối, đan bằng máy được, giữ dáng rất sắc nên mũ, túi trông gọn và hiện đại.
Nhìn kỹ, sợi cói giấy có những đường xoắn chéo đều đặn chạy dọc sợi, giống sợi dây giấy gói quà. Bề mặt mờ, không bóng như vỏ cói. Bẻ gập một đầu sợi lòi ra ở chỗ khâu, bạn có thể thấy sợi tở ra thành dải giấy mỏng.
Điểm yếu lớn nhất của cói giấy là nước. Gặp mưa hay sóng biển, sợi giấy hút nước, mềm nhũn, mất dáng, có thể bung xoắn. Lớp phủ chống thấm chỉ giúp chịu được nước bắn nhẹ. Vì vậy mũ cói giấy hợp đi phố, đi chơi trời nắng hơn là xuống nước. Đây là vật liệu hoàn toàn chấp nhận được nếu người bán gọi đúng tên và giá tương xứng.
Raffia tự nhiên và raffia nhựa
Raffia tự nhiên đến từ lá cọ raffia. Cây cọ raffia thuộc họ cau, mọc nhiều ở vùng nhiệt đới châu Phi, đặc biệt Madagascar. Người ta tách lớp màng mỏng ở mặt dưới lá non thành những dải dài, mềm, màu ngà. Sợi raffia mềm như vải, mặt mờ, bản dẹt rộng hẹp không đều, buộc nút được.
Đặc điểm của đồ raffia tự nhiên. Túi, mũ raffia lá mềm, nhẹ, gập được, thường đan móc bằng tay. Sợi có xơ nhỏ ở mép, màu không đều. Raffia tự nhiên khá bền nhưng có thể khô giòn nếu để nắng gắt lâu.
Raffia nhựa là dải màng nhựa mỏng. Phổ biến nhất là màng nhựa polypropylen cắt dải, đôi khi được làm nhám bề mặt cho giống sợi lá. Sợi bóng hơn, đều bản tuyệt đối, màu rất đồng nhất, có loại nhuộm màu tươi khó gặp ở sợi lá.
Raffia nhựa có gì dở. Không hẳn dở: raffia nhựa không mốc, chịu nước tốt, rẻ và bền màu. Nhưng nó không thoáng, sờ lâu thấy hơi trơn, dưới nắng mạnh nhiều năm có thể giòn và rụng vụn nhựa. Vấn đề chỉ phát sinh khi nó được bán dưới tên đồ tự nhiên.
Bảng phân biệt nhanh bốn loại sợi
Bảng dưới gom các dấu hiệu bạn có thể kiểm ngay khi cầm món đồ. Một dấu hiệu riêng lẻ chưa đủ kết luận; ba bốn dấu hiệu cùng chỉ về một hướng thì khá chắc.
| Dấu hiệu | Cói thật | Cói giấy | Raffia lá | Raffia nhựa |
|---|---|---|---|---|
| Hình dạng sợi | Gần tam giác hoặc chẻ đôi, mặt trong xốp | Tròn hoặc dẹt, có đường xoắn chéo | Dải dẹt mềm, bản không đều | Dải dẹt đều tuyệt đối |
| Bề mặt | Bóng nhẹ ở vỏ | Mờ như giấy | Mờ, có xơ mép | Bóng hoặc nhám đều |
| Màu | Không đều, xanh ngà đến vàng | Rất đều | Ngà, loang nhẹ | Rất đều, có thể rất tươi |
| Mùi | Cỏ khô rõ | Gần như không, đôi khi mùi keo | Mùi lá khô nhẹ | Không mùi hoặc mùi nhựa |
| Gặp nước | Mềm, khô lại được | Nhũn, mất dáng | Mềm, khô lại được | Không đổi |
Lục bình, lá buông, lá dứa dại cũng hay bị gọi lẫn là cói; các vật liệu đó có bài riêng trong danh mục này và trên hệ. Cách tiếp cận vẫn giống nhau: nhìn hình dạng sợi, sờ, ngửi, rồi mới tin vào tên gọi.
Phép thử an toàn tại nhà
Những phép thử dưới đây làm được với một sợi lòi ra ở mép, ở chỗ khâu hoặc ở đầu quai, không làm hỏng món đồ. Phép đốt chỉ làm ngoài trời, có người lớn, đặt sợi trên đĩa sứ, cách xa vật dễ cháy.
- Nhìn đầu sợi: dùng kính lúp hoặc chụp cận bằng điện thoại. Thấy ruột xốp là cói; thấy giấy tở ra là cói giấy; thấy xơ mảnh như sợi vải là raffia lá; mặt cắt đặc, nhẵn là nhựa.
- Thử nước: nhỏ một giọt nước lên một sợi ở mặt trong. Cói giấy thấm nhanh và sẫm màu; cói và raffia lá thấm chậm hơn; nhựa không thấm, giọt nước đọng lại.
- Gập sợi: sợi giấy gập vài lần dễ gãy hoặc tở; sợi nhựa gập để lại vệt trắng ở nếp; sợi cói và raffia lá gập mềm hơn.
- Đốt một mẩu sợi rất nhỏ: cói, giấy, raffia lá cháy đều, có mùi giấy hoặc cỏ cháy, để lại tro xám mịn bóp vỡ được. Nhựa co lại, chảy thành giọt, có mùi nhựa, nguội thành cục cứng.
- Ghi lại kết quả: nếu kết quả khác với mô tả người bán, chụp ảnh đầu sợi và phép thử, giữ hoá đơn để đổi trả theo chính sách của nơi bán.
Không dùng hoá chất như xăng, dung môi hay axit để thử; vừa nguy hiểm, vừa làm hỏng món đồ, lại không cho kết quả rõ hơn các phép thử trên.
Giữ từng loại sợi sau mỗi lần dùng
Mỗi loại sợi có điểm yếu riêng, nên cách cất giữ sau khi dùng cũng khác nhau. Những việc dưới đây mất vài phút nhưng kéo dài tuổi thọ món đồ đáng kể.
- Cói thật: giũ bụi, lau mặt trong bằng khăn khô, để nơi thoáng một hai ngày trước khi cất vào tủ; tủ kín thì đặt kèm gói hút ẩm.
- Cói giấy: tránh mọi tiếp xúc với nước; cất trong túi vải thoáng, nhồi giấy cho giữ dáng, không treo nơi có hơi nước như phòng tắm.
- Raffia lá: không phơi nắng gắt lâu vì sợi khô giòn; nếu sợi bị xẹp, có thể xông hơi nước nhẹ từ xa rồi nắn lại dáng.
- Raffia nhựa: lau ướt được, nhưng tránh để trong xe hơi đóng kín dưới nắng nhiều giờ vì nhựa có thể biến dạng.
- Mọi loại: không đè vật nặng lên mũ, túi khi cất; vành mũ và đáy túi là chỗ gãy dáng đầu tiên.
Nếu thấy chấm mốc đầu tiên trên đồ cói hay raffia lá, xử lý sớm theo hướng dẫn ở danh mục bảo quản của trang, đừng đợi mốc lan sang cả mặt đan.
Chọn theo cách dùng và đọc mô tả hàng
Nếu bạn cần một chiếc túi mang đi biển, ngồi trên cát, có khi dính sóng, hãy chọn cói thật, raffia lá hoặc raffia nhựa; tránh cói giấy. Nếu cần một chiếc mũ đi phố, giữ dáng đẹp, cói giấy là lựa chọn gọn và nhẹ. Nếu ưu tiên vật liệu tự nhiên, phân huỷ được, chọn cói hoặc raffia lá, chấp nhận việc chúng cần được giữ khô khi cất.
Khi mua trực tuyến, mô tả "sợi cói tự nhiên" đi kèm ảnh sợi đều tăm tắp, màu đồng nhất, giá thấp hơn hẳn mặt bằng là dấu hiệu nên hỏi lại. Đề nghị người bán chụp cận đầu sợi, hoặc ghi rõ thành phần trên hoá đơn. Mô tả trung thực thường ghi đúng "paper straw", "giấy xoắn", "polypropylen" hay "raffia nhân tạo".
Với quà biếu, đồ cói thật hoặc raffia lá đan tay mang câu chuyện về người làm và vật liệu, nên hợp hơn. Nếu tặng người ở nơi ẩm, nhắc kèm cách giữ khô. Phần quyền của người mua khi hàng không đúng mô tả, cách khiếu nại theo quy định bảo vệ người tiêu dùng hiện hành, có ở danh mục thật giả và mua đúng của trang.
Câu hỏi thường gặp
Mũ cói giấy có đội đi mưa được không?
Không nên. Sợi giấy hút nước, mềm nhũn và mất dáng khi bị ướt nhiều, lớp phủ chống thấm chỉ chịu được nước bắn nhẹ. Nếu lỡ dính mưa, lau thấm bằng khăn khô, nhồi giấy vào lòng mũ để giữ dáng và để khô tự nhiên nơi thoáng, không sấy nóng.
Raffia có phải là cói không?
Không. Raffia tự nhiên là dải màng lá của cây cọ raffia thuộc họ cau, còn cói là thân cây cói thuộc họ cói. Raffia mềm như vải, dẹt, mờ; cói tròn hoặc chẻ đôi, có ruột xốp. Ngoài ra còn có raffia nhựa là dải màng polypropylen giả sợi lá.
Túi raffia nhựa có hại cho sức khoẻ không?
Dùng làm túi xách, mũ đội thông thường thì không có cơ sở để lo ngại đặc biệt. Điểm cần biết là nó không thoáng, không phân huỷ tự nhiên, và để nắng mạnh nhiều năm có thể giòn, rụng vụn nhựa. Không nên dùng túi raffia nhựa nhuộm màu để đựng thực phẩm trực tiếp.
Vì sao túi cói thật có mùi hăng khi mới mua?
Mùi cỏ khô là mùi tự nhiên của cói. Nếu mùi hăng hắc, có thể do khâu hun hoặc tẩy để chống mốc và làm sáng màu. Để túi ở nơi thoáng gió vài ngày, mùi sẽ giảm. Nếu có mùi mốc chua thì sợi chưa khô kỹ, nên kiểm tra kỹ các mặt trong.
Có thể giặt túi cói hay túi raffia không?
Không nên giặt ngâm hay giặt máy. Với cói và raffia lá, chải bụi bằng bàn chải mềm, lau nhẹ bằng khăn ẩm vắt kiệt rồi để khô thoáng. Raffia nhựa chịu lau ướt tốt hơn. Túi cói giấy chỉ nên lau khô hoặc lau ẩm rất nhẹ.
Làm sao biết người bán gọi sai tên sợi là cố ý hay không?
Rất khó biết ý định, và không cần thiết phải suy đoán. Điều bạn làm được là hỏi cụ thể sợi gì, đề nghị ghi thành phần trên hoá đơn và lưu ảnh sản phẩm. Nếu hàng nhận được khác mô tả, bạn có căn cứ để yêu cầu đổi trả theo chính sách nơi bán và quy định hiện hành.