Màu trên một món đồ mây, tre, cói, lục bình có thể đến từ năm nguồn: màu tự nhiên của sợi, tẩy trắng, nhuộm sợi trước khi đan, hun khói hoặc hấp nhiệt, và sơn phủ sau khi đan. Mỗi cách cho độ bền màu khác nhau, phản ứng khác nhau với nắng và nước, và có hệ quả khác nhau khi món đồ được dùng để đựng thực phẩm hay để trong phòng trẻ nhỏ.
Người mua thường chỉ chọn màu theo thẩm mỹ, rồi vài tháng sau thấy giỏ bạc màu, chiếu ra màu dính quần áo, hay khay sơn bong tróc. Bài này giải thích từng cách tạo màu, dấu hiệu nhận ra, cách thử nhanh tại nhà, và những món nên tránh đồ nhuộm hoặc sơn.
Màu tự nhiên của từng loại sợi
Mỗi vật liệu đan có một khoảng màu tự nhiên. Mây sau khi sơ chế có màu ngà đến vàng nhạt, vỏ mây bóng hơn lõi. Tre khô có màu vàng ngà ở cật, trắng hơn ở ruột, lâu ngày ngả vàng sẫm. Cói phơi khô có màu xanh ngà, ngả dần sang vàng rơm. Lục bình khô có màu nâu xám, có sợi sậm sợi nhạt. Lá buông phơi kỹ có màu ngà sáng.
Màu tự nhiên luôn thay đổi theo thời gian. Ánh nắng làm phần lớn sợi thực vật vàng hoặc bạc dần, ẩm làm sợi sẫm lại và dễ xuất hiện đốm mốc. Một chiếc giỏ mộc dùng vài năm có màu khác lúc mới mua là điều bình thường, nhiều người còn thích vẻ cũ ấy.
Khi màu một món đồ đều tăm tắp, trắng sáng hơn khoảng màu tự nhiên kể trên, hoặc có những màu thực vật không thể tự có như đỏ tươi, xanh dương, đen tuyền, thì nó đã qua một bước tạo màu. Biết đó là bước nào giúp bạn dự đoán màu sẽ thay đổi ra sao.
Một cách nhìn nhanh là tìm chỗ sợi bị cắt, chỗ mối nối hoặc mặt dưới đáy. Nếu màu chỉ phủ ở mặt ngoài còn lõi sợi vẫn ngà, đó là sơn hoặc nhuộm nông; nếu màu xuyên suốt mặt cắt, sợi đã được nhuộm ngấm hoặc xử lý nhiệt. Chỗ khuất cũng là nơi thợ ít phủ sơn nhất, nên thường lộ ra màu gốc của sợi.
Tẩy trắng: làm sợi sáng hơn màu vốn có
Hun lưu huỳnh. Nhiều xưởng xếp mây, tre, cói vào buồng kín rồi đốt lưu huỳnh. Khí sinh ra làm sợi trắng hơn và tạm thời ức chế nấm mốc. Đồ mới hun thường có mùi hắc, giảm dần sau vài ngày để thoáng. Hiệu quả chống mốc không kéo dài mãi; màu trắng cũng ngả vàng trở lại theo thời gian.
Tẩy bằng chất oxy hoá. Một số cơ sở ngâm sợi trong dung dịch tẩy để làm trắng đều. Tẩy quá mạnh làm sợi giòn, dễ gãy khi uốn. Dấu hiệu là sợi trắng bệch, bẻ gập kêu răng rắc.
Phơi sương nắng. Cách truyền thống với lá buông, cói: phơi nhiều ngày cho nắng và sương làm bạc màu tự nhiên. Màu ngà, không trắng tinh, sợi giữ độ dẻo.
Với người dùng. Đồ mới tẩy nên để nơi thoáng gió vài ngày trước khi đưa vào phòng ngủ, nhất là nhà có người bị hen hoặc nhạy cảm với mùi. Không cần rửa bằng hoá chất; để thoáng là đủ.
Nhuộm sợi trước khi đan
Với cói, lõi mây, lá buông, lục bình, cách tạo màu phổ biến là nhuộm sợi trước khi đan. Sợi được luộc hoặc ngâm trong nồi thuốc nhuộm hoà nước nóng, rồi vớt ra phơi khô. Chiếu cói hoa, giỏ đan họa tiết hai màu, túi lá buông có sọc màu đều dùng cách này. Thuốc nhuộm có thể là thuốc nhuộm công nghiệp hoặc màu từ thực vật như củ nâu, vỏ cây, lá chàm.
Sợi có ruột xốp như cói, lõi mây ăn màu sâu vào trong, cắt ngang thấy màu xuyên suốt. Sợi có lớp vỏ bóng như vỏ mây, cật tre ăn màu kém, màu chủ yếu nằm ở bề mặt. Đây là lý do đồ vỏ mây ít khi được nhuộm, còn đồ lõi mây có đủ màu.
Độ bền màu phụ thuộc vào loại thuốc nhuộm, cách cố định màu và việc giũ sạch thuốc thừa. Sợi nhuộm vội, không giũ kỹ sẽ ra màu khi gặp nước hoặc mồ hôi, dính sang quần áo, ga giường. Màu nhuộm thực vật trên sợi đan thường phai nhanh dưới nắng hơn màu công nghiệp, nhưng phai đều và dịu.
Hun khói, hấp nhiệt và các cách làm sẫm màu tre
Với tre, ngoài nhuộm còn có những cách làm sẫm màu bằng nhiệt hoặc khói, cho màu đi sâu vào thân tre. Bảng dưới so sánh các cách thường gặp.
| Cách làm | Nguyên lý | Màu thu được | Độ bền và lưu ý |
|---|---|---|---|
| Gác bếp, hun khói | Khói bếp phủ và thấm vào bề mặt tre trong thời gian dài, làm tre khô kiệt | Nâu sẫm đến đen bóng, không đều | Rất bền, chống mọt tốt; có mùi khói nhẹ |
| Hấp nhiệt, carbon hoá | Tre được hấp ở nhiệt độ và áp suất cao, đường trong tre bị biến đổi | Nâu cà phê sữa đến nâu đậm, đều | Màu xuyên vào trong, tre bớt bị mọt nhưng giòn hơn một chút |
| Hơ lửa bề mặt | Hơ nhanh trên lửa làm cháy xém lớp ngoài | Vằn nâu, đốm cháy trang trí | Chỉ ở bề mặt, mài mòn là lộ màu cũ |
| Nhuộm hoặc sơn màu gỗ | Phủ thuốc nhuộm hoặc sơn lên bề mặt | Nâu đều, có thể bóng | Dễ trầy lộ màu tre bên dưới |
Đồ tre carbon hoá thường được dùng làm ván sàn, mặt bàn, đũa, thớt ghép, với màu nâu đều đặc trưng. Đồ tre gác bếp thật thì hiếm và khác màu từng đoạn. Một món đồ "tre hun khói" có màu nâu đều tuyệt đối nhiều khả năng là carbon hoá hoặc sơn.
Sơn phủ, vecni và dầu trên đồ đan
Sau khi đan, nhiều món đồ được phủ một lớp để chống ẩm, tăng độ bóng hoặc đổi màu: dầu thực vật, sáp, vecni, sơn PU, sơn màu. Lớp phủ trong suốt giữ màu sợi bên dưới, lớp sơn màu che hoàn toàn. Đồ mây lõi màu đen, trắng sữa, xanh pastel bán phổ biến hiện nay thường là sơn phủ.
Lớp phủ tốt giúp đồ đan chống ẩm, chống bám bẩn và dễ lau. Lớp phủ kém hoặc quá dày có thể nứt, bong theo thời gian, nhất là ở những chỗ sợi bị uốn, chỗ hay cầm nắm. Khi bong, phần sợi lộ ra hút ẩm không đều, dễ mốc loang.
Mùi dung môi ở đồ mới phủ sơn là dấu hiệu lớp sơn chưa khô hẳn hoặc dùng loại sơn có nhiều dung môi. Nên để món đồ ở nơi thoáng khí cho đến khi hết mùi. Đồ phủ sơn không nên dùng đựng thực phẩm trực tiếp trừ khi nhà sản xuất ghi rõ lớp phủ an toàn cho thực phẩm.
Những hiểu lầm hay gặp về màu đồ đan
Màu càng tươi thì sợi càng tốt. Màu tươi chỉ cho biết loại thuốc nhuộm và cách nhuộm, không nói lên chất lượng sợi. Sợi kém, phơi chưa kỹ vẫn có thể nhuộm ra màu rất đẹp, rồi mốc từ bên trong sau một mùa ẩm.
Đồ nhuộm màu tự nhiên thì không bao giờ ra màu. Màu từ củ nâu, vỏ cây, lá chàm cũng có thể ra màu nếu nhuộm ít lần hoặc giũ không kỹ, và thường phai dưới nắng nhanh hơn màu công nghiệp. "Tự nhiên" là nguồn gốc của màu, không phải lời hứa về độ bền.
Sơn phủ là để che hàng xấu. Không phải lúc nào cũng vậy. Lớp phủ mỏng, đều giúp đồ đan chống ẩm và dễ lau, rất hợp với khí hậu nồm. Chỉ khi lớp sơn dày đến mức không còn nhìn thấy sợi, bạn mới nên hỏi kỹ phần bên dưới là gì.
Màu tre sẫm là tre già. Màu sẫm có thể do tuổi, nhưng cũng có thể do hun khói, carbon hoá hoặc sơn. Tre già thật vẫn có cật vàng ngà khi mới chẻ; muốn biết tuổi tre, nhìn độ dày vách và độ chắc của sợi tốt hơn nhìn màu.
Thử độ bền màu tại nhà với một chiếc khăn trắng
Phép thử dưới đây đơn giản, an toàn và cho biết món đồ có ra màu khi gặp nước hay mồ hôi không.
- Chọn một chỗ khuất như mặt dưới đáy giỏ, mặt sau chiếu.
- Làm ẩm một góc khăn trắng sạch bằng nước lọc, vắt ráo.
- Chà nhẹ khăn ẩm lên sợi nhuộm khoảng mười lần.
- Kiểm tra khăn: dính màu rõ nghĩa là thuốc nhuộm chưa cố định tốt, sẽ ra màu khi ướt.
- Lặp lại với khăn khô để kiểm tra màu có bám bụi phấn bề mặt không.
- Đặt món đồ dưới nắng sáng vài ngày ở một góc che một nửa để xem tốc độ phai, nếu bạn định dùng ngoài ban công.
Đồ ra màu không nhất thiết phải bỏ: có thể dùng cho việc không tiếp xúc nước và vải sáng màu, như đựng đồ chơi, treo tường. Chiếu cói ra màu thì trải thêm ga hoặc khăn khi nằm, nhất là mùa nóng ra nhiều mồ hôi.
Khi nào nên chọn đồ để mộc thay vì nhuộm hay sơn
Màu sắc đẹp nhưng không phải chỗ nào cũng hợp. Những tình huống dưới đây nên ưu tiên đồ đan để mộc hoặc phủ dầu an toàn thực phẩm.
- Đựng thực phẩm trực tiếp: rổ rá, mẹt, giỏ đựng bánh, trái cây bóc vỏ. Đồ nhuộm hoặc sơn nên lót giấy hoặc lá.
- Đồ cho trẻ nhỏ: giỏ đựng đồ chơi, nôi đan, những món trẻ có thể ngậm, gặm. Đồ mộc hoặc phủ dầu an toàn ít rủi ro hơn.
- Chiếu nằm, gối: tiếp xúc với da và mồ hôi lâu; chọn chiếu cói mộc hoặc đã thử khăn ẩm không ra màu.
- Phòng tắm, bếp ẩm: đồ sơn phủ bong tróc nhanh trong môi trường ẩm nóng; đồ mộc khô nhanh hơn khi được thông gió.
- Ngoài ban công nắng: mọi màu đều phai; màu tự nhiên phai đẹp hơn màu nhuộm loang.
Với đồ trang trí, treo tường, đựng vật dụng khô, đồ nhuộm và sơn màu hoàn toàn phù hợp. Điều quan trọng là biết màu đến từ đâu để dùng đúng chỗ.
Câu hỏi thường gặp
Chiếu cói nhuộm màu ra màu dính quần áo có sao không?
Thường là do thuốc nhuộm chưa được cố định và giũ sạch kỹ. Màu dính có thể khó giặt sạch trên vải sáng. Có thể lau chiếu bằng khăn ẩm vài lần cho bớt màu thừa, phơi khô thoáng, và trải ga hoặc khăn khi nằm, nhất là lúc ra nhiều mồ hôi.
Đồ mây trắng tinh có phải đã được tẩy không?
Phần lớn là vậy. Mây sau sơ chế tự nhiên có màu ngà đến vàng nhạt. Màu trắng tinh thường đến từ hun lưu huỳnh, tẩy bằng chất oxy hoá hoặc sơn phủ trắng. Nhìn mặt cắt sợi và kiểm tra mùi giúp phân biệt; sơn trắng thì thấy lớp phủ ở khe đan.
Tre carbon hoá có an toàn để làm thớt, đũa không?
Quá trình carbon hoá chỉ dùng nhiệt và hơi nước, không thêm chất nhuộm, nên bản thân màu không phải vấn đề. Điều cần xem với thớt, đũa tre ghép là loại keo và lớp phủ hoàn thiện. Nên chọn sản phẩm ghi rõ dùng cho thực phẩm và tránh ngâm nước lâu.
Giỏ mây sơn màu bị bong tróc có sửa được không?
Có thể sơn dặm lại những chỗ bong nhỏ sau khi chà nhẹ cho sạch và khô hoàn toàn. Nếu bong nhiều, phần sợi lộ ra hút ẩm không đều và dễ mốc, nên làm sạch, để khô kỹ rồi phủ lại toàn bộ. Đồ dùng đựng thực phẩm thì không nên tự sơn lại.
Vì sao đồ lục bình nhuộm hay bị loang màu?
Sợi lục bình xốp, độ dày không đều và màu nền tự nhiên nâu xám thay đổi theo từng sợi, nên ăn thuốc nhuộm không đồng đều. Sợi chưa khô kỹ trước khi nhuộm cũng làm màu loang. Một chút loang là đặc điểm của vật liệu tự nhiên; loang thành vệt sẫm kèm mùi ẩm thì cần kiểm tra mốc.
Mùi hắc ở đồ đan mới mua có độc không?
Mùi hắc thường đến từ khâu hun lưu huỳnh hoặc từ dung môi trong lớp sơn. Ở mức mùi nhẹ trong vài ngày đầu, để món đồ nơi thoáng gió là cách xử lý đủ. Người bị hen, trẻ nhỏ nên tránh ngửi gần cho tới khi hết mùi. Mùi nặng kéo dài nhiều tuần thì nên đổi trả.