ChatQuy.comChất Quý
Mây tre, cói, lục bình và thổ cẩm

Lá buông là gì: cây buông, nón, túi, giỏ đan lá buông và cách nhận biết khi mua

Lá buông là lá non của cây buông họ cau, phơi rồi chẻ thành sợi dẹt để đan nón, túi, giỏ, đệm. Đặc tính sợi buông, so với cói, lá cọ và cách chọn đồ lá buông.

Rows of pale fan palm leaves drying in the sun on a dirt yard in rural Tay Ninh, a woman in a conical hat turning them, seen from behind, bright midday light

Lá buông là lá non của cây buông, một loài cau lá quạt cỡ lớn; lá được chặt khi còn búp, phơi cho trắng, rồi chẻ thành sợi dẹt để đan nón, túi, giỏ, đệm và quạt. Sợi lá buông có bề mặt bóng nhẹ, màu ngà, cứng hơn cói và giữ dáng tốt, nên đồ đan lá buông thường có thành đứng, cạnh sắc.

Trên thị trường, túi lá buông hay bị gọi lẫn với túi cói, túi lá cọ hay túi lác. Bài này giải thích cây buông là cây gì, vì sao lá của nó đan được, các bước từ tàu lá tới sợi đan, so sánh lá buông với vài vật liệu hay bị gọi lẫn, và cách chọn một món đồ lá buông dùng được lâu.

Cây buông: cây cau lá quạt ra hoa một lần trong đời

Cây buông thuộc họ cau, thân cột đơn, thẳng, cao, đỉnh xoè một tán lá hình quạt lớn, mỗi lá có cuống dài và phiến chia thành nhiều thuỳ hẹp xếp nếp như quạt giấy. Buông chịu được khô hạn, mọc thành rừng thưa ở những vùng có mùa khô dài của Nam Trung Bộ và Nam Bộ, và được trồng rải rác quanh nhà, bờ ruộng.

Điểm đặc biệt về sinh học của các cây cùng chi với buông là ra hoa một lần trong đời. Sau nhiều năm sinh trưởng, cây trổ một chùm hoa khổng lồ trên ngọn, kết quả, rồi chết dần. Với người khai thác lá, điều này có nghĩa là một cây buông chỉ cho lá trong giai đoạn sinh trưởng, và nguồn lá phụ thuộc vào việc có cây con mọc thay.

Lá buông già cứng, dai, xưa được dùng lợp mái và làm vách. Lá non, còn cuộn ở búp, mềm và nhạt màu hơn, mới là phần được dùng để đan đồ mịn. Ở một số cộng đồng Nam Bộ, lá buông còn gắn với những văn bản cổ được khắc trên lá, nay được xem là di sản tư liệu; đây là một công dụng khác hẳn đan lát, chỉ nhắc để thấy loại lá này bền đến mức nào khi được xử lý đúng.

Vì sao lá buông đan được và đan đẹp

Phiến lá có gân song song dày. Mỗi thuỳ lá buông có các gân chạy song song theo chiều dài, nên khi xé dọc, lá tách thành dải đều bản mà không rách ngang. Sợi giữ được độ dai theo chiều dài, chịu kéo khá tốt.

Mặt lá có lớp sáp mỏng. Lớp sáp tự nhiên trên mặt lá làm sợi buông có độ bóng nhẹ và chống thấm nước ở mức nhất định. Một món đồ lá buông bị dính mưa nhẹ, lau khô kịp thì thường không sao, khác với sợi giấy.

Sợi dẹt và cứng vừa phải. Sợi buông không tròn như cói hay mềm như sợi raffia, mà dẹt và có độ cứng, nên đồ đan đứng thành, giữ dáng hộp, dáng túi vuông mà không cần khung. Nhược điểm là sợi gãy nếp nếu bị gập mạnh khi quá khô.

Ăn màu nhuộm khá đều. Lá buông sau khi phơi trắng có màu ngà sáng, dễ nhuộm thành các màu để đan họa tiết. Phần nhuộm màu và độ bền màu của đồ đan có bài riêng trong danh mục này.

Từ tàu lá đến sợi đan

Cách làm mỗi nơi có khác, nhưng quy trình thường gặp gồm các bước sau. Bước phơi là bước quyết định màu và độ bền của sợi.

  1. Cắt búp lá non: người khai thác cắt những lá còn cuộn hoặc mới xoè ở ngọn, để lại lá già cho cây quang hợp.
  2. Tước và tách thuỳ: tách phiến lá khỏi cuống, xé thành từng thuỳ, bỏ gân giữa cứng.
  3. Luộc hoặc ngâm: nhiều nơi luộc lá cho mềm, sạch nhựa và giảm mốc trước khi phơi; có nơi chỉ ngâm nước.
  4. Phơi trắng: phơi dưới nắng nhiều ngày, trở đều, sương đêm và nắng ngày làm lá bạc dần sang màu ngà. Lá phơi chưa kỹ thì xanh, dễ mốc; phơi quá thì giòn.
  5. Chẻ sợi: dùng dao nhỏ hoặc dụng cụ chẻ chia lá thành sợi đều bản theo yêu cầu món đồ.
  6. Bện hoặc đan trực tiếp: sợi có thể đan thẳng thành tấm, hoặc bện thành dây rồi khâu cuốn thành túi, nón.
  7. Hoàn thiện: may lót vải, gắn quai, khuy, phủ lớp chống ẩm nếu cần.

Công đoạn chủ yếu làm bằng tay, phụ thuộc thời tiết. Mùa mưa kéo dài, lá khó phơi trắng, nguồn sợi tốt khan hơn; đó là lý do cùng một mẫu túi nhưng màu sợi có thể khác giữa các đợt hàng.

Lá buông, cói, lá cọ và lá dứa dại khác nhau ra sao

Bốn vật liệu dưới đây đều được đan thành túi, nón, giỏ và hay bị gọi lẫn. Đặc điểm ghi theo dạng sợi phổ biến trên thị trường.

Vật liệuNguồn gốcDạng sợiCảm giác và độ bền
Lá buôngLá non cây buông, họ cauDẹt, bóng nhẹ, màu ngàCứng vừa, giữ dáng tốt, gãy nếp nếu gập mạnh
CóiThân cây cói, họ cóiTròn hoặc chẻ đôi, ruột xốpMềm hơn, đàn hồi, thơm mùi cỏ khô
Lá cọLá cây cọ, họ cauDẹt, bản to hơn, màu xanh xám khi khôDai, thô hơn, hay dùng lợp, làm nón
Lá dứa dạiLá cây dứa dại ven biển, có gai mépDẹt, mềm sau khi tước gai và luộcMềm, dẻo, hay dùng đan chiếu, túi mềm

Nhìn bằng mắt, lá buông và lá cọ khó tách nhất vì cùng họ cau và cùng dạng sợi dẹt. Sợi buông thường mịn, mỏng và trắng ngà hơn. Nếu người bán ghi "lá buông" mà sợi xanh xám, bản to, thô, có thể đó là lá cọ hoặc lá buông chưa phơi kỹ.

Đồ đan lá buông thường gặp và điều nên biết về từng món

Mỗi loại món đồ có cách dùng hợp với đặc tính sợi buông khác nhau. Danh sách dưới giúp bạn chọn đúng việc.

  • Túi xách, túi đi biển: sợi buông giữ dáng nên túi đứng thành, đựng đồ không bị xẹp. Nên chọn túi có lót vải để sợi không cấn đồ bên trong.
  • Nón và mũ rộng vành: nhẹ, thoáng, che nắng tốt; vành nón dễ gãy nếp nếu bị đè khi cất.
  • Giỏ, hộp đựng đồ: hợp đựng đồ khô như khăn, đồ chơi, giấy tờ; không nên đựng đồ ướt.
  • Đệm, chiếu buông: nằm mát, cứng hơn chiếu cói, ở một số vùng dùng phơi nông sản.
  • Quạt nan lá: món đồ đơn giản nhất, cho thấy rõ độ bền của sợi khi bị phẩy liên tục.
  • Đồ tiếp xúc thực phẩm: mẹt, giỏ đựng bánh khô dùng được nếu sợi không nhuộm, không phủ sơn; đồ nhuộm màu thì nên lót giấy hoặc lá.

Một món đồ lá buông bền hay không phần lớn nằm ở khâu phơi sợi và mối khâu cuốn, không nằm ở độ dày sợi. Túi có quai khâu thẳng vào sợi đan, không qua lớp vải lót, thường bục quai sớm.

Chọn và dùng đồ lá buông cho bền

Khi chọn, bạn nên bóp nhẹ thành túi hoặc vành nón: sợi tốt đàn hồi trở lại, không kêu răng rắc. Nhìn dọc mép sợi, sợi đều bản, mép gọn, không có chấm đen mốc là sợi được phơi kỹ. Ngửi thấy mùi lá khô dễ chịu là ổn; mùi chua hoặc mùi ẩm là dấu hiệu sợi chưa khô kiệt khi đan.

Lật bên trong để xem lót vải và đường may quai. Quai nên được khâu xuyên qua cả lớp lót và một dải gia cố, không chỉ móc vào vài sợi buông. Nếu túi có chi tiết da hay nhựa, kiểm chỗ nối có keo loang không, vì keo thấm vào sợi lá sẽ làm sợi sẫm màu và giòn.

Khi dùng, tránh để đồ lá buông dưới nắng gắt nhiều giờ liền vì lớp sáp mặt lá bị khô, sợi giòn và bạc màu. Bị ướt thì lau khô bằng khăn, để nơi thoáng gió, không phơi nắng gắt ngay và không sấy nóng. Cất nón, túi bằng cách nhồi giấy cho giữ dáng, không đè vật nặng lên trên. Các việc phòng mốc khi trời nồm ẩm được hướng dẫn kỹ ở danh mục bảo quản của trang.

Những hiểu lầm khi mua đồ lá buông

Sợi càng trắng thì càng cao cấp. Lá buông phơi nắng tự nhiên có màu ngà, không trắng tinh. Sợi trắng đều tuyệt đối có thể đã qua tẩy, và khâu tẩy mạnh làm sợi giòn hơn. Màu ngà đều, có độ bóng nhẹ là dấu hiệu tốt hơn màu trắng bệch.

Đan tay thì sợi phải đều tăm tắp. Ngược lại, đồ đan tay thường có chỗ sợi bản rộng hẹp chênh nhau chút ít, màu ngà đậm nhạt theo từng lá. Sự đều tuyệt đối thường gặp ở sợi tổng hợp hoặc sợi giấy giả lá. Chênh lệch nhỏ không phải lỗi, mối đan lỏng hay sợi gãy mới là lỗi.

Sợi dày thì bền hơn. Sợi buông dày quá khó đan mịn, mối đan hở, nước và bụi lọt vào nhiều hơn. Độ bền đến từ sợi phơi kỹ, đan chặt và mối khâu cuốn đều. Một chiếc túi sợi mảnh đan dày mối thường dùng lâu hơn túi sợi to đan thưa.

Đồ lá cây thì không bao giờ mốc. Lớp sáp mặt lá chỉ chống thấm ngắn hạn. Nếu cất trong tủ kín qua mùa nồm hoặc để ướt nhiều giờ, đồ lá buông vẫn mốc như mọi vật liệu thực vật khác.

Người làm ra món đồ lá buông

Phần lớn công đoạn từ phơi lá, chẻ sợi đến đan được làm tại nhà, xen giữa việc đồng áng, chủ yếu do phụ nữ ở các vùng có cây buông đảm nhận. Một chiếc túi đan dày mối có thể mất nhiều buổi làm, chưa kể thời gian phơi lá phụ thuộc trời nắng. Hiểu điều này giúp bạn nhìn chênh lệch giá giữa túi đan tay và túi sợi tổng hợp giả lá một cách công bằng hơn.

Nhiều hộ nhận gia công theo mẫu cho xưởng thu mua, nên cùng một vùng có thể làm ra cả hàng chợ lẫn hàng xuất khẩu, khác nhau ở mức chọn sợi và độ chặt mối đan. Khi mua tại nơi sản xuất, bạn có thể hỏi thẳng người đan về loại lá, số ngày phơi và cách giữ món đồ; người làm nghề thường sẵn lòng chỉ cho người mua quan tâm.

Nếu chụp ảnh hay quay lại cảnh làm nghề để chia sẻ, nên xin phép người làm trước, nhất là khi trong khung hình có trẻ nhỏ hay không gian nhà riêng. Một lời hỏi han tử tế thường mở ra nhiều chuyện về nghề hơn là chỉ đứng ngoài chụp.

Câu hỏi thường gặp

Túi lá buông và túi cói khác nhau thế nào?

Túi lá buông làm từ lá non cây buông họ cau, sợi dẹt, bóng nhẹ, cứng và giữ dáng. Túi cói làm từ thân cây cói, sợi tròn hoặc chẻ đôi, mềm và đàn hồi hơn, có mùi cỏ khô. Cầm lên, túi buông đứng thành rõ hơn, túi cói mềm và ôm theo đồ bên trong.

Đồ lá buông có bị mốc không?

Có, nếu sợi chưa được phơi kiệt khi đan hoặc món đồ để ở nơi ẩm lâu ngày. Lớp sáp tự nhiên trên lá giúp chống thấm ở mức vừa phải, nhưng không chống được ẩm kéo dài. Đồ lá buông nên được cất nơi khô thoáng và lau khô ngay khi dính nước.

Túi lá buông có mang đi biển được không?

Được, vì sợi buông chịu nước bắn và cát khá tốt, và túi giữ dáng khi đựng khăn, đồ dùng. Tuy nhiên không nên để túi ngâm nước hay để đồ ướt trong túi nhiều giờ. Về đến nơi, lấy đồ ra, giũ cát, lau khô và để túi ở chỗ thoáng.

Làm sao phân biệt lá buông với lá cọ trên một món đồ đan?

Sợi lá buông thường mảnh, mỏng, màu trắng ngà sau khi phơi, bóng nhẹ. Sợi lá cọ bản to hơn, thô hơn, khi khô hay có màu xanh xám hoặc vàng sẫm. Hai loại cùng họ cau nên khó phân biệt tuyệt đối; khi cần chắc chắn, hỏi người bán và đề nghị ghi rõ trên hoá đơn.

Vì sao túi lá buông cùng mẫu mà màu sợi khác nhau giữa các lần mua?

Lá buông được phơi trắng dưới nắng tự nhiên, nên màu sợi phụ thuộc thời tiết, độ non của lá và số ngày phơi. Đợt lá phơi mùa khô nắng tốt thường trắng ngà đều, đợt phơi mùa mưa có thể sẫm hoặc loang. Sự chênh màu này là bình thường với vật liệu tự nhiên.

Đồ lá buông có đựng thực phẩm được không?

Đồ lá buông để mộc, không nhuộm, không phủ sơn có thể đựng thực phẩm khô như bánh, trái cây có vỏ. Với đồ đã nhuộm màu hoặc phủ lớp bóng, nên lót giấy hoặc lá trước khi đựng. Không dùng đồ lá buông đựng thức ăn ướt hay còn nóng vì sợi dễ ẩm mốc.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138