ChatQuy.comChất Quý
Mua đúng, quà biếu và hàng cấm

Ngà voi ma mút, răng hà mã, ngà hải mã: những loại "ngà khác" có nên mua không

Ngà voi ma mút, răng hà mã, ngà hải mã, răng cá nhà táng, nanh lợn rừng: mỗi loại được quản lý ra sao, vì sao khó phân biệt với ngà voi và vì sao không nên mua.

Museum storage room in Ha Noi, conservator in white gloves leaning over a long wooden drawer of pale natural specimens, face turned away, cool overhead light, shallow depth of field

Khi ngà voi bị siết chặt, người bán thường chào những loại "ngà khác": ngà voi ma mút đào lên từ băng vĩnh cửu, răng hà mã, ngà hải mã, răng cá nhà táng, nanh lợn rừng. Mỗi loại có tình trạng pháp lý khác nhau, từ bị cấm buôn bán quốc tế, phải có giấy phép, đến chưa được công ước nào liệt kê. Nhưng với người mua lẻ ở Việt Nam, lời khuyên chung vẫn là không nên mua, vì gần như không thể tự phân biệt chúng với ngà voi, và giấy tờ hợp pháp hầu như không bao giờ đi kèm.

Bài này giải thích từng loại "ngà khác" là gì, chúng đến từ con vật nào, được quản lý thế nào ở mức nguyên lý, và vì sao chúng lại là kẽ hở mà ngà voi săn trộm hay lách qua. Phần cuối nói về những chất liệu thay thế hợp pháp nếu bạn thích vẻ đẹp của đồ chạm màu ngà.

Vì sao "ngà khác" lại xuất hiện nhiều

Chữ "ngà" trong tiếng Việt thường dùng cho răng nanh hoặc răng cửa mọc dài ra ngoài miệng của một số loài thú. Ngoài voi, còn nhiều loài có răng như vậy: hà mã, hải mã, lợn rừng, kỳ lân biển; một số loài cá voi có hàm răng lớn mà người ta cũng chạm khắc. Về mặt vật liệu, tất cả đều là ngà răng, có cấu tạo khá giống nhau: lớp men mỏng hoặc không có, phần chính là ngà răng đặc, chạm khắc được, đánh bóng lên mịn và ánh như sáp.

Khi nhiều nước cấm buôn bán ngà voi, nhu cầu đồ chạm ngà không biến mất mà chuyển sang những loại ngà này. Người bán cũng nhận ra rằng chỉ cần gọi một món đồ là "ngà ma mút" hay "răng hà mã", người mua sẽ yên tâm hơn. Cơ quan bảo tồn và hải quan nhiều nước đã nhiều lần cảnh báo việc ngà voi bị khai là ngà loài khác để qua kiểm tra.

Vì vậy, trước khi hỏi "loại ngà này có hợp pháp không", câu hỏi quan trọng hơn là "làm sao biết chắc nó đúng là loại đó". Với hầu hết người mua, câu trả lời là không biết được.

Từng loại "ngà khác" và tình trạng quản lý

Bảng dưới tóm tắt ở mức nguyên lý theo các phụ lục CITES hiện hành; tình trạng cụ thể có thể thay đổi sau mỗi kỳ hội nghị công ước, nên khi cần, bạn tra văn bản mới nhất hoặc hỏi cơ quan quản lý CITES Việt Nam.

LoạiNguồn gốcQuản lý quốc tếVới người mua lẻ
Ngà voi ma mútNgà của loài voi đã tuyệt chủng, đào từ đất đóng băng vùng cực bắcKhông thuộc phụ lục CITES; một số nơi tự đặt lệnh cấmKhó phân biệt với ngà voi, dễ bị dùng để rửa ngà săn trộm
Răng hà mãRăng nanh và răng cửa của hà mã châu PhiPhụ lục II: buôn bán quốc tế cần giấy phépHàng không giấy phép là trái phép
Ngà hải mãRăng nanh dài của hải mã vùng cực bắcPhụ lục III theo đề nghị của một nước thành viênCần giấy tờ khi qua biên giới
Răng cá nhà tángRăng của loài cá voi lớn có hàm răngPhụ lục I: cấm buôn bán quốc tế vì thương mạiKhông mua
Ngà kỳ lân biểnRăng xoắn dài của loài cá voi nhỏ vùng cực bắcPhụ lục IICần giấy phép, hiếm gặp ở Việt Nam
Nanh lợn rừngRăng nanh của lợn rừngKhông thuộc phụ lục CITESỞ Việt Nam là động vật rừng, mua bán cần nguồn gốc hợp pháp

Điểm cần nhớ: "không thuộc phụ lục CITES" không đồng nghĩa với "mua bán tự do ở Việt Nam". Pháp luật trong nước còn quản lý động vật rừng thông thường và yêu cầu nguồn gốc hợp pháp khi mua bán, vận chuyển.

Ngà voi ma mút: kẽ hở lớn nhất

Nó đến từ đâu. Voi ma mút lông xoăn tuyệt chủng từ hàng nghìn năm trước. Băng và đất đóng băng ở vùng cực bắc giữ lại nhiều xương và ngà. Khi lớp băng tan dần, người ta đào được ngà và đưa ra thị trường.

Vì sao chưa bị công ước cấm. Loài đã tuyệt chủng nên không còn quần thể để bảo vệ theo nghĩa thông thường. Đã có đề xuất đưa ngà ma mút vào phụ lục CITES nhưng chưa được thông qua.

Vì sao vẫn bị coi là rủi ro. Ngà ma mút đã đánh bóng và chạm khắc rất khó phân biệt với ngà voi hiện đại nếu không có chuyên môn. Đặc điểm hay được nhắc là góc giao nhau của các đường vân trên mặt cắt ngang, nhưng trên món đồ nhỏ, đã chạm kín, đặc điểm này thường không nhìn thấy. Một số nơi, như vài bang ở Mỹ, đã cấm luôn buôn bán ngà ma mút vì lý do này.

Ở Việt Nam thì sao. Người mua lẻ hầu như không có cách chứng minh món đồ là ngà ma mút. Khi bị kiểm tra, gánh nặng chứng minh nguồn gốc thường thuộc về người đang giữ món đồ. Nên đừng mua với hy vọng "ngà ma mút thì hợp pháp".

Răng hà mã, ngà hải mã, răng cá voi: những thứ hiếm gặp nhưng vẫn có

Ở Việt Nam, răng hà mã và ngà hải mã ít khi được bán công khai, nhưng vẫn xuất hiện trong các tin rao đồ chạm, mặt dây chuyền, cán dao. Răng hà mã có hình cong, mặt cắt gần tam giác hoặc tròn, lớp men cứng ở mặt ngoài; ngà hải mã có lõi bên trong trông như những hạt nhỏ khác màu. Người bán đôi khi giới thiệu chúng bằng tên gọi chung là "ngà", để người mua tự hiểu theo hướng có lợi.

Răng cá nhà táng có trong một số món đồ chạm cổ của các vùng biển trên thế giới. Loài này thuộc Phụ lục I của CITES, nên buôn bán quốc tế vì mục đích thương mại bị cấm. Ngà kỳ lân biển rất hiếm ở thị trường Việt Nam; nếu có người chào bán, khả năng cao là đồ giả bằng nhựa hoặc xương được xoắn và mài.

Với cả ba loại, điểm chung là bạn không có giấy tờ, không có công cụ phân biệt, và người bán không chịu trách nhiệm khi có chuyện. Một món đồ không thể chứng minh nguồn gốc là một món đồ có thể bị tịch thu, và số tiền bạn trả sẽ mất theo.

Nanh lợn rừng và các loại nanh vuốt ở chợ quê, chợ du lịch

Nanh lợn rừng, nanh heo, móng vuốt thú bày bán ở các chợ du lịch miền núi thường được quảng cáo như vật trang trí hoặc vật đeo may mắn. Bạn nên biết vài điều trước khi dừng lại:

  • Lợn rừng là động vật rừng thông thường theo pháp luật lâm nghiệp; mua bán, vận chuyển bộ phận của chúng cần chứng minh nguồn gốc hợp pháp, như từ cơ sở nuôi đã đăng ký.
  • Không ít "nanh lợn rừng" thực ra là nanh lợn nhà, xương mài hoặc nhựa đúc; người mua bỏ tiền cho câu chuyện chứ không cho món đồ.
  • Nanh, vuốt của hổ, gấu, báo và các loài thú lớn khác là bộ phận của loài nguy cấp, quý, hiếm; tuyệt đối không mua, dù được giới thiệu là đồ cũ hay đồ gia truyền.
  • Đồ làm từ nanh vuốt thường không qua xử lý vệ sinh tử tế, có thể còn sót mô hoặc hoá chất bảo quản không rõ loại.
  • Mang những món này qua sân bay hay cửa khẩu có thể bị giữ lại kiểm tra.

Nếu thích những món đồ có vẻ mộc, hoang dã, bạn có thể chọn đồ chạm từ gỗ, sừng trâu bò nuôi, xương bò hoặc hạt cọ ngà; các lựa chọn này được nói kỹ ở bài về chất liệu thay thế ngà trên Chất Quý.

Những câu người bán hay nói và cách nghe cho đúng

"Ngà này đào lên từ băng, không giết con vật nào." Câu này có thể đúng với ngà ma mút thật, nhưng bạn không có cách kiểm chứng món đồ trong tay đúng là ngà ma mút. Người bán đưa ra một câu chuyện đẹp về nguồn gốc thì càng cần một tờ giấy tờ thật đi kèm, chứ không thay được giấy tờ.

"Hàng này bên nước ngoài bán công khai." Mỗi nước có quy định riêng, và việc được bán ở nơi khác không có nghĩa là được mang vào hay bán lại ở Việt Nam. Hàng mang qua biên giới phải theo quy định của cả nơi đi lẫn nơi đến.

"Chỉ là răng thú thường, không phải loài quý." Người mua không biết được răng đó của loài nào. Ngay cả động vật rừng thông thường cũng cần nguồn gốc hợp pháp khi mua bán. Câu nói này không làm giảm rủi ro của bạn.

"Có giấy kiểm định chất liệu." Hỏi rõ ai cấp, cấp cho món đồ nào, có ảnh và đặc điểm nhận dạng không. Một tờ giấy kiểm định nói món đồ là ngà ma mút, nếu đúng, chỉ trả lời câu hỏi chất liệu; nó không phải giấy phép nhập khẩu hay giấy phép CITES.

"Đồ cũ, mua lại từ nhà sưu tầm." Đồ cũ không tự động hợp pháp. Với chất liệu từ động vật, chuỗi chuyển nhượng phải chứng minh được, và nhà sưu tầm cũng phải có giấy tờ cho món đồ của họ.

Khi được chào mua một món "ngà" bất kỳ

Dù người bán gọi tên gì, bạn có thể dùng trình tự đơn giản dưới đây để không phải tự định loại hay tự đánh giá rủi ro:

  1. Hỏi thẳng món đồ làm từ răng, ngà của con vật nào. Nếu câu trả lời là bất kỳ loài động vật nào, coi như món đồ thuộc nhóm cần giấy tờ.
  2. Hỏi người bán có giấy tờ chứng minh nguồn gốc hợp pháp do cơ quan nhà nước cấp không, không phải giấy do cửa hàng tự in.
  3. Nếu không có giấy tờ, từ chối mua, không mặc cả thêm.
  4. Nếu người bán nói là nhựa, xương bò hay hạt cọ ngà, đề nghị ghi đúng chất liệu đó vào giấy bán hàng; người bán trung thực sẽ không ngại.
  5. Nếu nghi ngờ nơi đó buôn bán ngà voi hay bộ phận động vật hoang dã trái phép, bạn có thể báo cơ quan kiểm lâm hoặc công an địa phương.

Cách làm này tránh cho bạn khỏi phải trở thành chuyên gia về ngà. Bạn không cần biết món đồ là ngà ma mút hay ngà voi; bạn chỉ cần biết rằng không có giấy tờ thì không mua.

Câu hỏi thường gặp

Ngà voi ma mút có giấy chứng nhận xuất xứ từ nước ngoài thì có mua được không?

Giấy tờ nước ngoài cần được đối chiếu với quy định nhập khẩu của Việt Nam và cơ quan quản lý CITES. Một tờ giấy kèm theo món đồ bán lẻ thường không đủ. Với giao dịch có giá trị lớn, hỏi cơ quan quản lý hoặc luật sư trên AI Cố Vấn trước khi mua.

Làm sao người trong nghề phân biệt ngà voi với ngà ma mút?

Người có chuyên môn xem góc của các đường vân giao nhau trên mặt cắt ngang, màu và kết cấu của lớp vỏ ngoài; với trường hợp khó cần phòng thí nghiệm. Trên món đồ nhỏ, đã chạm và đánh bóng, việc phân biệt rất khó, nên người mua lẻ không nên dựa vào mắt mình.

Đồ chạm xương bò có bị nhầm là ngà không?

Có thể. Xương bò chạm khắc, đánh bóng kỹ trông khá giống ngà, nhưng có những chấm lỗ li ti của mạch máu khi nhìn gần. Đồ xương bò là chất liệu hợp pháp; bạn nên xin người bán ghi rõ chất liệu để không bị nhầm về sau.

Mua nanh lợn rừng ở chợ du lịch có bị phạt không?

Còn tuỳ món đồ có nguồn gốc hợp pháp hay không và số lượng. Lợn rừng là động vật rừng nên việc mua bán cần nguồn gốc. Món đồ nhỏ, khó chứng minh nguồn gốc thì tốt nhất không mua.

Đồ cổ có chạm ngà hải mã hay răng cá voi thì sao?

Với đồ cổ, câu hỏi pháp lý về chất liệu động vật vẫn đặt ra như đồ mới, cộng thêm quy định về cổ vật. Không nên mua nếu người bán không có giấy tờ hợp lệ.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138