Sợi gai là sợi lấy từ lớp vỏ thân của cây gai, cùng loài cây cho lá làm bánh gai; trong ngành dệt quốc tế, sợi này gọi là ramie. Đây là một trong những sợi thực vật có sợi đơn dài và bền nhất, mặt sợi hơi bóng, thấm hút tốt, khô nhanh. Vải gai mặc mát, ít co, nhưng cứng hơn bông và dễ nhăn, dễ gãy ở nếp gấp.
Ở Việt Nam, nhiều người biết cây gai qua chiếc bánh gai đen bóng mà ít biết cây này từng cho sợi làm dây, lưới, chỉ khâu và vải thô. Chữ "gai" lại dễ lẫn với gai dầu, loại cây mà người Mông dệt thành vải lanh. Bài này giải thích cây gai, cách lấy sợi, đặc tính vải gai, cách phân biệt với các sợi vỏ cây khác và cách dùng vải gai cho bền.
Cây gai: lá làm bánh, vỏ thân làm sợi
Cây gai thuộc họ gai, là cây bụi lâu năm, thân thẳng, cao ngang người hoặc hơn, lá hình tim mép răng cưa, mặt dưới phủ lông trắng bạc nên khi gió lật lá thấy cả bụi ánh bạc. Cây mọc khoẻ, cắt thân thì gốc lại đâm chồi mới, một năm có thể thu hoạch nhiều lứa.
Lá gai được phơi khô, luộc, giã nhuyễn với bột nếp để làm bánh gai, món đặc sản của nhiều vùng đồng bằng Bắc Bộ. Phần thân, sau khi tuốt lá, có lớp vỏ chứa những bó sợi dài và dai. Ngày trước, người ta tước vỏ gai để se dây, đan lưới đánh cá, làm chỉ khâu bao tải và dệt vải thô. Khi sợi tổng hợp phổ biến, nghề lấy sợi gai mai một ở nhiều nơi.
Trên thế giới, cây gai được trồng để lấy sợi ở nhiều nước châu Á, và vải ramie có mặt trong ngành dệt từ rất lâu. Gần đây, sợi gai được quan tâm trở lại như một sợi thực vật bền, ít cần thuốc trừ sâu, trồng được trên đất dốc.
Từ thân gai đến sợi dệt
Lấy sợi gai tốn công hơn bông, vì sợi nằm trong vỏ và được giữ bởi một lớp keo tự nhiên. Các bước chính như sau.
- Thu hoạch: cắt thân khi cây đủ cao, vỏ chuyển màu nâu ở gốc, tuốt lá để dùng riêng.
- Tước vỏ: bóc lớp vỏ khỏi lõi thân, khi còn tươi thì dễ bóc hơn.
- Cạo vỏ ngoài: cạo bỏ lớp biểu bì xanh, để lại dải sợi màu trắng ngà còn dính keo.
- Phơi khô: dải sợi thô được phơi, gọi là gai thô, có thể cất trữ hoặc bán cho cơ sở xử lý.
- Khử keo: sợi gai thô chứa nhiều keo pectin và hemicellulose, phải được nấu với dung dịch kiềm hoặc xử lý bằng vi sinh để tách thành sợi đơn mềm, trắng. Đây là khâu quyết định chất lượng và cũng là khâu tốn hoá chất, nước nhất.
- Chải và kéo sợi: sợi sạch được chải thẳng, có thể kéo sợi nguyên chất hoặc pha với bông, viscose, polyester.
Ở quy mô gia đình xưa, người ta dừng ở bước gai thô, ngâm, đập và se tay thành dây hoặc chỉ thô. Vải gai mịn như vải may áo ngày nay cần khâu khử keo công nghiệp, và chất lượng khâu này làm nên khác biệt lớn giữa vải gai mềm, trắng đều với vải gai cứng, ố vàng.
Vì sao sợi gai bền mà vải gai lại dễ nhăn
Sợi đơn của cây gai rất dài so với các sợi thực vật khác, thành tế bào dày, cellulose xếp thẳng hàng cao. Cấu trúc đó cho sợi độ bền kéo rất lớn, càng ướt lại càng bền hơn một chút, khác với viscose yếu đi khi ướt. Sợi gai cũng chống mục, chịu nước tốt, nên ngày trước được ưa làm lưới và dây ngâm nước.
Chính sự thẳng hàng và cứng của cellulose làm sợi gai kém đàn hồi. Khi gấp hay vò, sợi không bật trở lại, để lại nếp nhăn rõ; gấp đi gấp lại ở cùng một nếp thì sợi có thể gãy, vải mòn sớm ở đường gấp. Vải gai cũng kém co giãn, mặc bó sát thì khó cử động.
Ưu điểm đi kèm là vải gai rất thoáng, hút ẩm tốt và nhả ẩm nhanh, mặc mát trong trời nóng ẩm. Mặt vải có độ bóng tự nhiên nhẹ, đẹp hơn sau nhiều lần giặt. Để bù điểm yếu, nhà sản xuất hay pha gai với bông cho mềm hơn, hoặc với sợi tổng hợp cho bớt nhăn.
Gai, lanh, gai dầu và đay: bốn sợi vỏ cây hay bị gọi lẫn
Bốn loại sợi dưới đây đều lấy từ phần vỏ thân cây, nên có nhiều điểm giống nhau. Tên gọi tiếng Việt lại chồng chéo, dễ nhầm.
| Sợi | Cây | Đặc điểm sợi và vải | Dùng nhiều cho |
|---|---|---|---|
| Gai (ramie) | Cây gai, họ gai; lá làm bánh gai | Sợi đơn rất dài, bóng nhẹ, rất bền, cứng, dễ nhăn | Vải áo mùa hè, khăn, rèm, vải pha |
| Lanh (linen) | Cây lanh lấy sợi, trồng nhiều ở châu Âu | Mát, thấm hút, mềm hơn gai, nhăn đặc trưng | Áo, ga gối, khăn bàn |
| Gai dầu (hemp) | Cây gai dầu; người Mông dệt thành vải lanh | Thô, rất bền, mềm dần sau nhiều lần giặt | Váy áo truyền thống, túi, dây |
| Đay (jute) | Cây đay | Thô, cứng, rẻ, kém bền với ẩm | Bao tải, thảm, dây buộc |
Chỗ dễ lẫn nhất là chữ "lanh": vải lanh của người Mông dệt từ cây gai dầu, còn vải lanh trong thời trang là linen từ cây lanh châu Âu. Cả hai đều khác cây gai cho lá làm bánh. Phần về vải lanh của người Mông và linen đã có bài riêng trên hệ.
Vải gai trên thị trường: nhận biết và chọn
Thường được bán dưới tên linen. Vì vải gai và vải lanh có bề ngoài gần giống nhau, không ít sản phẩm thời trang có thành phần ramie được người bán gọi chung là linen. Nhãn thành phần là chỗ phân biệt chắc nhất.
Dấu hiệu bằng mắt và tay. Vải gai bóng hơn linen, sợi trông trắng và cứng hơn, sờ mát và hơi ráp. Khi bóp mạnh rồi thả ra, vải gai để lại nếp gãy rõ hơn linen.
Tỷ lệ pha quyết định cảm giác. Vải gai nguyên chất cứng và nhăn nhiều; pha bông thì mềm và dễ mặc hơn; pha viscose thì rủ hơn; pha polyester thì ít nhăn hơn nhưng giảm độ thoáng.
Chọn kiểu dáng hợp với vải. Vải gai hợp với áo, quần dáng suông, rộng, khăn, rèm cửa, khăn bàn. Không hợp với đồ bó sát hay đồ cần co giãn.
Thử nhận sợi gai bằng phép thử an toàn
Khi nhãn không rõ, vài phép thử nhẹ với một sợi rút từ đường may thừa có thể giúp bạn đoán vải có gai hay không. Phép đốt chỉ làm ngoài trời, có người lớn, đặt sợi trên đĩa sứ.
- Rút một sợi ngang và một sợi dọc ở mép vải thừa bên trong đường may, đặt lên giấy tối màu để nhìn.
- Kéo hai đầu sợi khô thật mạnh: sợi gai rất khó kéo đứt bằng tay so với bông cùng cỡ.
- Gập sợi gấp khúc nhiều lần ở cùng một điểm: sợi gai gãy ở nếp sau ít lần hơn bông, chỗ gãy trông như que nhỏ.
- Nhúng ướt rồi kéo lại: sợi gai ướt vẫn rất chắc, khác với viscose ướt yếu hẳn.
- Đốt một đoạn rất ngắn: sợi gai cháy như giấy, mùi giấy cháy, tro xám mịn, giống bông và lanh; sợi tổng hợp thì co lại và vón cục cứng.
Các phép thử này chỉ cho biết vải có sợi thực vật bền kiểu gai hay lanh, không phân biệt chắc chắn gai với lanh. Muốn chắc chắn, cần nhãn thành phần hoặc kiểm nghiệm dưới kính hiển vi ở phòng thí nghiệm dệt.
Giặt, là và cất vải gai
Vải gai bền với nước nhưng sợ gãy nếp. Những việc dưới đây giúp vải giữ đẹp lâu.
- Giặt nước ấm hoặc lạnh, giặt tay hoặc máy chế độ nhẹ; vải gai chịu nước tốt hơn viscose.
- Không vắt xoắn, không sấy khô hoàn toàn bằng máy vì làm sợi giòn và nhăn khó là.
- Phơi khi vải còn ướt, kéo phẳng mép và đường may, phơi trong bóng râm hoặc nắng nhẹ.
- Là khi vải còn hơi ẩm, nhiệt độ cao vừa phải; vải gai chịu nhiệt khá tốt.
- Khi cất, cuộn hoặc treo thay vì gấp mãi theo cùng một nếp; thỉnh thoảng đổi nếp gấp để sợi không gãy.
- Cất nơi khô ráo, có thể kèm gói hút ẩm trong mùa nồm; sợi gai ít bị côn trùng ăn hơn len, lụa nhưng vẫn có thể mốc nếu ẩm lâu.
Với khăn bàn, rèm gai dùng lâu năm, vải thường mềm dần và bóng hơn. Những đường mòn ở nếp gấp cũ là dấu hiệu của cách cất, không phải lỗi vải.
Sợi gai trong đời sống người Việt xưa và nay
Trước khi có sợi tổng hợp, dây gai là một vật dụng thường ngày ở nông thôn: buộc trâu, kéo nước, se thừng, khâu bao. Lưới gai đánh cá được nhuộm bằng nước củ nâu hay vỏ cây để bền hơn trong nước. Những chiếc túi lưới, võng, dây đàn của một số nhạc cụ dân gian cũng từng dùng sợi gai. Các hiện vật này còn thấy trong bảo tàng và trong đồ cũ của nhiều gia đình.
Ngày nay, cây gai ở Việt Nam chủ yếu được trồng lấy lá làm bánh. Một số nơi có giai đoạn trồng gai lấy sợi theo hướng nguyên liệu dệt, nhưng quy mô và hiệu quả mỗi nơi một khác, người mua nên đọc thông tin từng sản phẩm cụ thể.
Với người tiêu dùng, điều đáng nhớ là gai là sợi thực vật bền, mát, hợp khí hậu nóng ẩm, với điểm yếu dễ đoán là nhăn. Nếu chấp nhận vẻ nhăn tự nhiên giống linen, vải gai là lựa chọn dùng được nhiều năm.
Khi mua đồ gai làm quà, nhất là khăn, túi hay rèm dệt thủ công, bạn có thể kể kèm chuyện cây gai cho cả lá làm bánh lẫn sợi làm vải. Câu chuyện đó giúp người nhận hiểu vì sao món đồ nhăn tự nhiên, cần treo thay vì gấp, và vì sao nó bền hơn vẻ ngoài mộc mạc của mình.
Câu hỏi thường gặp
Cây gai làm bánh gai và cây gai lấy sợi có phải cùng một cây không?
Đúng, cùng một loài. Lá gai được phơi, luộc, giã với bột nếp làm bánh gai, còn lớp vỏ thân chứa sợi dài và bền được tước ra làm dây, lưới, vải. Ở nhiều nơi, người trồng gai có thể vừa bán lá vừa tận dụng thân lấy sợi.
Vải gai có phải là vải lanh không?
Không. Vải gai làm từ cây gai họ gai, tên quốc tế là ramie. Vải lanh trong thời trang là linen từ cây lanh châu Âu, còn vải lanh của người Mông dệt từ cây gai dầu. Ba loại có bề ngoài gần giống nhau nhưng khác cây, khác đặc tính sợi.
Vải gai có bị co khi giặt không?
Vải gai ổn định kích thước khá tốt, ít co hơn bông và viscose nếu giặt nước ấm hoặc lạnh. Co nhiều thường xảy ra với vải chưa qua xử lý co trước hoặc khi sấy nóng. Giặt nhẹ, phơi phẳng là cách giữ kích thước tốt nhất.
Vải gai mặc có ngứa không?
Vải gai nguyên chất có thể hơi ráp lúc mới mặc, đặc biệt ở vùng da nhạy cảm, nhưng mềm dần sau nhiều lần giặt. Vải gai pha bông hay viscose mềm hơn nhiều. Nếu da nhạy cảm, có thể chọn vải pha hoặc mặc lớp lót mỏng bên trong.
Vì sao áo vải gai hay bị rách ở đường gấp?
Sợi gai cứng và kém đàn hồi, khi bị gấp đi gấp lại ở cùng một chỗ, các sợi bị bẻ gãy dần, vải mòn và rách theo đường gấp. Cách phòng là treo áo trên mắc, cuộn thay vì gấp, hoặc đổi nếp gấp mỗi lần cất.
Sợi gai có thân thiện môi trường hơn bông không?
Cây gai mọc khoẻ, ít sâu bệnh, cần ít thuốc trừ sâu và tái sinh nhiều lứa, đó là lợi thế. Nhưng khâu khử keo dùng nhiều nước và hoá chất nếu không được kiểm soát. Muốn so sánh công bằng, cần xem cả quy trình chế biến chứ không chỉ cây trồng.