Thổ cẩm là tên chung cho vải dệt tay có hoa văn của nhiều cộng đồng dân tộc thiểu số, và loại sợi được dùng quyết định phần lớn tính chất của tấm vải: độ dày, độ mềm, độ bền màu, cách co rút khi giặt. Trong một tấm thổ cẩm hôm nay, bạn có thể gặp bông tự trồng kéo tay, sợi gai dầu, tơ tằm, sợi bông công nghiệp mua sẵn, len acrylic hay chỉ kim tuyến, đôi khi phối trong cùng một tấm.
Người mua thường chỉ hỏi "dệt tay hay in máy", câu hỏi đã có nhiều bài trên hệ. Bài này đi tiếp một bước: với vải dệt tay thật, sợi nào được dùng, vì sao người dệt chọn sợi đó, mỗi loại sợi mang lại gì cho tấm vải, và cách bạn nhận ra loại sợi khi cầm lên. Việc dùng sợi công nghiệp không làm tấm vải trở thành đồ giả; đó là lựa chọn của người dệt trong đời sống hiện tại.
Sợi là nửa câu chuyện của một tấm thổ cẩm
Hoa văn là phần người mua nhìn thấy trước, nhưng người dệt bắt đầu từ sợi. Sợi dày hay mảnh quyết định mật độ hoa văn; sợi mềm hay cứng quyết định tấm vải làm được váy, địu, chăn hay túi. Sợi ăn màu nhuộm thế nào quyết định bảng màu. Hai tấm vải cùng hoa văn, một dệt bằng bông kéo tay nhuộm chàm, một dệt bằng sợi acrylic màu công nghiệp, sẽ khác nhau gần như hoàn toàn khi cầm, khi mặc và sau vài lần giặt.
Ở nhiều cộng đồng, việc làm sợi từng chiếm phần lớn thời gian: trồng bông hoặc gai dầu, thu hái, tách hạt, kéo sợi, se, luộc, nhuộm, phơi. Công đoạn dệt chỉ là khâu cuối. Khi sợi công nghiệp có mặt ở chợ phiên, nhiều người dệt chuyển sang mua sợi để dành thời gian cho khâu dệt và thêu, hoặc vì vùng trồng nguyên liệu bị thu hẹp.
Vì vậy, hỏi về sợi cũng là cách hiểu đúng giá trị của tấm vải. Một tấm vải dệt từ sợi tự làm chứa thêm nhiều tháng lao động trước khi lên khung; một tấm dùng sợi mua sẵn vẫn là sản phẩm của đôi tay người dệt, chỉ khác ở điểm xuất phát.
Bông tự trồng, kéo sợi bằng tay
Cách làm. Bông được thu hái, phơi, tách hạt bằng dụng cụ cán tay, bật cho tơi, cuộn thành con rồi kéo sợi trên xa quay tay. Sợi kéo tay thường được se đôi cho chắc, luộc với nước tro hoặc nước cơm để sợi mượt và dễ dệt.
Dấu hiệu nhận biết. Sợi không đều: có đoạn mảnh, đoạn dày, có nốt xơ nhỏ. Mặt vải hơi gồ ghề, màu nền trắng ngà hoặc ngả vàng, không trắng tinh. Cầm thấy dày, ấm, hơi cứng lúc mới.
Ưu điểm và giới hạn. Vải bông kéo tay thấm hút tốt, mềm dần qua nhiều lần giặt, ăn màu chàm đậm. Giới hạn là co rút nhiều ở lần giặt đầu, sợi không đều nên hoa văn có thể lệch nhẹ, và thời gian làm rất dài.
Ở đâu còn gặp. Một số cộng đồng ở vùng núi phía Bắc và Tây Nguyên vẫn giữ việc trồng bông và kéo sợi tay, thường cho những tấm vải dùng trong gia đình hoặc dịp quan trọng. Hàng bán đại trà ít khi dùng loại sợi này toàn bộ.
Gai dầu: sợi làm nên vải lanh của người Mông
Người Mông ở vùng núi phía Bắc trồng cây gai dầu, gọi là cây lanh, để lấy sợi dệt vải. Thân cây được phơi khô, tước vỏ, nối sợi bằng tay thành những cuộn dài, se lại, luộc nhiều lần với tro bếp cho mềm và trắng, rồi mới dệt. Vải lanh thường được vẽ hoa văn bằng sáp ong trước khi nhuộm chàm, phần có sáp giữ màu trắng tạo hoa văn.
Sợi gai dầu thô, cứng lúc mới, nhưng rất bền và mềm dần sau nhiều lần giặt. Vải lanh thoáng, hợp với váy xoè và áo truyền thống. Quá trình làm sợi lanh tốn rất nhiều công, và với người Mông, việc làm lanh gắn với đời sống gia đình, không đơn thuần là nghề tạo thu nhập.
Cây gai dầu là đối tượng được pháp luật quản lý; việc trồng lấy sợi gắn với truyền thống của đồng bào và chịu sự quản lý của chính quyền địa phương theo quy định hiện hành. Với người mua, vải dệt từ sợi thân cây chỉ là một loại vải, không liên quan tới chuyện gì khác. Phần so sánh vải lanh của người Mông với linen thời trang đã có bài riêng trên hệ.
Tơ tằm trong vải dệt tay
Một số cộng đồng có truyền thống nuôi tằm, ươm tơ và dệt vải lụa hoặc vải pha tơ với bông. Tơ cho vải có độ bóng, mềm, rủ, ăn màu tươi. Khăn, thắt lưng, chi tiết viền dệt bằng tơ thường được dành cho dịp lễ hội hoặc làm quà.
Tơ tự nuôi và ươm tay có sợi không đều, có mấu, khác với tơ công nghiệp trơn láng. Vải dệt tay có tơ đòi hỏi giặt nhẹ, phơi râm, cất tránh côn trùng ăn vải, giống như với lụa nói chung. Kiến thức về tơ tằm và lụa có ở danh mục tơ lụa của trang.
Trên thị trường, một số sản phẩm ghi "thổ cẩm tơ tằm" nhưng phần tơ chỉ là vài đường chỉ hoa văn, phần nền là bông hoặc sợi tổng hợp. Điều đó không sai nếu người bán nói rõ; bạn chỉ cần hỏi tơ nằm ở phần nào của tấm vải.
Sợi công nghiệp: không phải "đồ giả"
Sợi bông công nghiệp. Sợi bông kéo máy đều, mảnh, trắng, mua sẵn nhiều màu. Vải dệt từ sợi này mịn hơn, hoa văn sắc nét hơn, co rút ít hơn bông kéo tay. Phần lớn thổ cẩm dệt tay bán ở các điểm du lịch hiện dùng sợi bông công nghiệp làm nền.
Len acrylic và sợi tổng hợp. Sợi acrylic màu tươi, rẻ, không phai, được dùng nhiều cho phần hoa văn rực rỡ. Vải có acrylic giữ màu tốt nhưng kém thoáng, dễ xù lông, và có cảm giác hơi trơn khi sờ.
Chỉ kim tuyến và sợi ánh kim. Một số tấm vải hiện đại phối chỉ ánh kim để làm nổi hoa văn. Phần này thường cứng, dễ xước, cần giặt nhẹ.
Vì sao người dệt chọn sợi công nghiệp. Tiết kiệm nhiều tháng làm sợi, màu đều và bền hơn, đáp ứng được đơn hàng, và phù hợp với thị hiếu người mua thích màu tươi. Đây là lựa chọn hợp lý của người làm nghề. Tấm vải vẫn là dệt tay, vẫn mang hoa văn và kỹ thuật của cộng đồng; chỉ có cảm giác và cách giữ là khác.
Màu nhuộm hợp với từng loại sợi
Màu trên thổ cẩm đến từ thuốc nhuộm tự nhiên hoặc công nghiệp, và mỗi loại sợi ăn màu khác nhau. Bảng dưới tóm tắt những gì người mua có thể quan sát.
| Loại sợi | Màu thường gặp | Độ bền màu | Lưu ý khi giặt |
|---|---|---|---|
| Bông kéo tay | Chàm, nâu từ củ nâu, đỏ từ vỏ cây, vàng từ nghệ | Chàm bền nếu nhuộm nhiều lần; màu thực vật khác phai dần | Giặt riêng mấy lần đầu, nước lạnh |
| Gai dầu (lanh) | Chàm, trắng hoa văn sáp ong | Chàm ra màu những lần đầu | Giặt riêng, không vò mạnh |
| Tơ tằm | Màu thực vật hoặc thuốc nhuộm công nghiệp tươi | Dễ phai nếu phơi nắng | Giặt nhẹ, phơi râm |
| Bông công nghiệp | Đủ màu | Tuỳ thuốc nhuộm, phần lớn khá bền | Giặt thường, nước lạnh hoặc ấm |
| Acrylic | Màu rất tươi, đỏ, hồng, xanh lá | Rất bền màu | Tránh nhiệt cao, không là nóng |
Vải nhuộm chàm ra màu ở những lần giặt đầu là bình thường. Cách giặt và cất vải chàm, vải màu tự nhiên đã có hướng dẫn chi tiết trên hệ; điều cần nhớ ở đây là giặt riêng, nước lạnh, không ngâm lâu.
Nhận ra loại sợi khi cầm tấm vải
Bạn có thể đoán khá đúng thành phần sợi bằng vài bước quan sát, không cần làm hỏng tấm vải.
- Lật mặt trái: nhìn các đầu sợi thừa, mối nối. Sợi kéo tay có độ dày không đều, xơ nhỏ; sợi công nghiệp đều và trơn.
- Sờ và áp lên má: bông và gai dầu khô, mát, hơi ráp; tơ mềm mượt, bóng; acrylic trơn, hơi ấm, có cảm giác giống len tổng hợp.
- Nhìn ánh sáng: tơ bóng như lụa; acrylic bóng đều; bông kéo tay mờ.
- Chú ý màu: màu quá tươi, rất đều thường là sợi công nghiệp nhuộm sẵn; màu chàm đậm nhạt loang nhẹ thường là nhuộm thủ công.
- Hỏi người bán hoặc người dệt: nền dệt bằng sợi gì, hoa văn bằng sợi gì, nhuộm bằng gì. Người làm nghề thường trả lời rõ ràng và tự hào về lựa chọn của mình.
Nếu cần chắc chắn với một sợi thừa ở mép, phép đốt nhỏ ngoài trời giúp tách sợi thực vật, sợi tơ và sợi tổng hợp: bông, gai dầu cháy như giấy; tơ cháy chậm, mùi tóc khét, tro giòn; acrylic co và vón cục.
Mua và nói về thổ cẩm một cách tôn trọng
Thổ cẩm là sản phẩm văn hoá của những cộng đồng cụ thể. Vài điều dưới đây giúp việc mua bán và chia sẻ trở nên tử tế hơn.
- Gọi đúng tên cộng đồng làm ra tấm vải khi biết, thay vì gọi chung chung hay dùng những cách gọi miệt thị.
- Hoa văn thường ghi lại thiên nhiên, công cụ lao động, đời sống quanh người dệt. Nghe người làm kể về hoa văn, tránh tự gán cho chúng ý nghĩa huyền bí.
- Không coi thổ cẩm là dấu hiệu của sự "lạc hậu" hay "hoang sơ"; đó là kỹ thuật dệt tinh xảo, được truyền qua nhiều thế hệ.
- Trả giá trong mức hợp lý, nhớ rằng một tấm vải dệt tay có thể mất nhiều tuần hoặc nhiều tháng.
- Một số trang phục, vật dụng có vai trò riêng trong nghi lễ của cộng đồng; nếu người bán nói món đó không dùng làm đồ trang trí, nên tôn trọng.
- Khi chụp ảnh người dệt, người mặc trang phục truyền thống, xin phép trước.
Mua trực tiếp từ người dệt hoặc từ nhóm, hợp tác xã của cộng đồng giúp phần nhiều giá trị ở lại với người làm. Danh mục mua đúng của trang có thêm hướng dẫn về hoá đơn và mô tả chất liệu.
Câu hỏi thường gặp
Thổ cẩm dệt bằng sợi công nghiệp có phải hàng giả không?
Không. Nếu tấm vải được dệt tay trên khung bởi người dệt, mang kỹ thuật và hoa văn của cộng đồng, thì đó vẫn là thổ cẩm dệt tay, dù sợi mua sẵn. Hàng không đúng mô tả là vải in hoạ tiết bằng máy nhưng bán như dệt tay, hoặc ghi sai thành phần sợi.
Làm sao biết thổ cẩm dệt bằng bông kéo tay?
Sợi kéo tay có độ dày không đều, có nốt xơ, mặt vải hơi gồ ghề, màu nền trắng ngà hoặc vàng nhạt. Lật mặt trái thấy đầu sợi thừa không đều. Vải dày, hơi cứng lúc mới. Hỏi người bán về nguồn sợi cũng giúp đối chiếu.
Vì sao thổ cẩm dệt tay có màu rất tươi?
Phần lớn màu rất tươi như hồng, xanh lá, đỏ rực đến từ sợi công nghiệp nhuộm sẵn hoặc sợi acrylic. Thuốc nhuộm thực vật thường cho màu trầm hơn như chàm, nâu, vàng đất. Màu tươi không có nghĩa là vải kém, chỉ cho biết loại sợi và thuốc nhuộm.
Vải lanh của người Mông có mặc thường ngày được không?
Được. Vải lanh bền, thoáng, mềm dần qua nhiều lần giặt. Lúc mới có thể hơi cứng và ráp. Vải nhuộm chàm ra màu ở những lần giặt đầu, nên giặt riêng, nước lạnh. Vải có hoa văn sáp ong không nên giặt nước nóng hay là quá nóng.
Thổ cẩm có sợi acrylic có nhược điểm gì?
Acrylic bền màu và rẻ nhưng kém thoáng, dễ xù lông sau thời gian dùng, có cảm giác trơn và tích điện nhẹ. Không nên là ở nhiệt cao vì sợi có thể bóng chảy. Với túi, khăn trang trí thì acrylic không có vấn đề; với áo mặc sát da trời nóng thì kém dễ chịu hơn.
Có nên mua trang phục truyền thống của một dân tộc để mặc đi chơi không?
Nhiều cộng đồng vui khi người khác yêu thích trang phục của mình, nhất là khi mua trực tiếp từ người làm. Điều nên tránh là mặc với thái độ hoá trang, chế giễu, hoặc dùng những món có vai trò nghi lễ. Khi không chắc, hỏi người bán món đó thường được mặc vào dịp nào.