Viền vàng trên chén đĩa sứ phần lớn là một lớp vàng kim loại thật nhưng rất mỏng, được quét lên mặt men dưới dạng dung dịch rồi nung ở nhiệt độ thấp để gắn chặt. Viền màu bạc sáng thường là bạch kim hoặc palađi theo cùng cách làm. Lớp kim loại mỏng ấy làm bộ chén đẹp sang, nhưng cũng là lý do bạn không được cho nó vào lò vi sóng, nên hạn chế máy rửa bát và không chà bằng miếng cọ nhám.
Bài này giải thích viền vàng được làm ra thế nào, phân biệt với lớp nhũ sơn không nung, cách đọc những lời quảng cáo như "viền vàng thật", và cách giữ một bộ đồ viền vàng bền qua nhiều năm dùng dịp lễ.
Viền vàng được làm ra như thế nào
Cách phổ biến nhất hiện nay dùng vàng lỏng: một dung dịch chứa hợp chất của vàng hoà trong dầu và nhựa hữu cơ, có màu nâu sẫm khi còn ướt, trông chẳng giống vàng chút nào. Người thợ quét dung dịch này bằng bút lông lên mép chén, quai cốc hoặc nét hoa văn trên mặt men đã nung xong. Với đồ sản xuất loạt, viền có thể được kẻ bằng máy quay hoặc in bằng decal chứa vàng.
Món đồ sau đó vào lò lần nữa ở nhiệt độ thấp hơn nhiều so với lần nung men. Phần hữu cơ cháy hết, để lại lớp vàng kim loại mỏng, bóng, bám vào bề mặt men đã hơi mềm ra. Lớp vàng này mỏng tới mức gần như trong suốt nếu soi riêng, nên lượng vàng thật trên một chiếc chén rất nhỏ.
Một kỹ thuật cổ hơn dùng vàng mờ: bột vàng dày hơn trộn chất kết dính, nung xong có màu vàng xỉn, phải đánh bóng bằng đá mã não hoặc cát mịn mới sáng lên. Viền làm theo cách này dày và bền hơn, thường gặp ở đồ sứ cao cấp hoặc đồ phục chế, và đắt hơn nhiều. Viền bạc trên đồ sứ hiếm khi là bạc thật, vì bạc xỉn đen khi gặp không khí; màu bạc sáng bền thường là bạch kim hoặc palađi.
Viền kim loại nung và nhũ sơn: khác nhau ở đâu
Không phải mọi đường viền màu vàng đều là kim loại nung. Đồ trang trí giá rẻ hay dùng sơn nhũ, tức là bột kim loại màu hoặc bột mica phủ màu trong chất kết dính, quét lên rồi để khô hoặc sấy nhẹ, không qua lò. Bảng dưới giúp bạn phân biệt.
| Điểm xem | Viền kim loại nung | Nhũ sơn không nung |
|---|---|---|
| Độ bóng | sáng gương, phản chiếu rõ | ánh lấp lánh hạt, ít phản chiếu gương |
| Sờ tay | liền với mặt men, gần như phẳng | có thể thấy lớp sơn dày, mép gờ |
| Miết móng tay ở chỗ khuất | không để lại vệt | có thể trầy, bong vảy |
| Sau vài lần rửa | giữ màu, mòn rất chậm nếu rửa tay | xỉn, đen, bong nhanh |
| Dùng cho thức ăn | được nếu sản phẩm là đồ dùng và đúng hướng dẫn | không nên |
| Ghi chú của nhà sản xuất | thường dặn không dùng lò vi sóng | thường ghi chỉ trưng bày, hoặc không ghi gì |
Đồ nhũ sơn không có gì sai nếu là đồ trang trí và được bán đúng như vậy. Rắc rối nảy sinh khi một chiếc cốc, chiếc bát dùng hằng ngày lại có viền sơn: lớp sơn bong vào đồ uống, mép miệng cốc xỉn đen sau vài tuần. Khi mua đồ dùng, hãy hỏi rõ viền được nung hay sơn.
Vì sao tuyệt đối không cho vào lò vi sóng
Lò vi sóng làm nóng thức ăn bằng sóng điện từ khiến các phân tử nước dao động. Gốm sứ không có kim loại phần lớn để sóng đi qua. Nhưng một đường viền kim loại mỏng thì khác: sóng tạo ra dòng điện trong lớp kim loại, và vì viền rất mỏng, có chỗ đứt quãng, điện tích dồn lại ở đầu mút hoặc chỗ gián đoạn rồi phóng thành tia lửa.
Hậu quả nhẹ là viền bị cháy đen, nứt rạn, mất vẻ đẹp chỉ sau vài giây. Hậu quả nặng hơn là tia lửa làm nóng cục bộ khiến men và xương nứt, hoặc làm hỏng khoang lò. Điều này đúng với cả viền vàng, bạch kim, nhũ kim loại và hoa văn có kim loại ở bất cứ chỗ nào trên món đồ.
Cũng cần nhớ rằng viền vàng không phải lúc nào cũng nằm ở mép. Có bộ đĩa vẽ hoa văn chỉ vàng ở lòng đĩa, có chiếc cốc chỉ có một chấm vàng nhỏ trên quai, có bát chỉ có tên hiệu in nhũ dưới đáy. Chỉ cần một chút kim loại ở bất kỳ đâu là đủ để phóng tia lửa, nên hãy xoay cả món đồ để kiểm trước khi cho vào lò.
Nhiều bộ chén đĩa viền vàng có ghi dưới đáy hình lò vi sóng gạch chéo hoặc lời dặn không dùng lò vi sóng. Nếu đáy không ghi gì, quy tắc an toàn vẫn là: có kim loại thì không vào lò vi sóng. Khi cần hâm thức ăn đang đựng trong đĩa viền vàng, hãy chuyển sang bát sứ trơn hoặc hộp dùng được cho lò vi sóng rồi bày lại.
Máy rửa bát, chất tẩy và những thói quen làm mòn viền
Máy rửa bát. Chất tẩy trong máy có tính kiềm mạnh, kết hợp nước nóng và thời gian dài, mài mòn dần lớp kim loại mỏng. Sau vài chục lần rửa, viền có thể mờ, loang hoặc đứt quãng. Một số nhà sản xuất làm viền chịu được máy rửa bát và ghi rõ; nếu không ghi, hãy rửa tay.
Miếng cọ nhám, kem tẩy có hạt. Chúng làm xước và mỏng viền rất nhanh. Chỉ dùng miếng bọt biển mềm và nước rửa bát dịu.
Ngâm lâu trong nước tẩy. Ngâm cả đêm trong nước pha chất tẩy mạnh làm viền mất bóng. Nếu cần tẩy vết ố trà ở lòng chén, chỉ ngâm phần lòng, tránh ngập viền.
Xếp chồng không lót. Chân đĩa trên cọ vào viền đĩa dưới mỗi lần lấy ra cất vào. Lót một tờ giấy mềm hoặc miếng vải mỏng giữa các đĩa.
Dao, thìa kim loại cạ vào viền. Viền ở mép đĩa ít bị chạm, nhưng viền trong lòng đĩa hoặc nét vàng ở mặt đĩa sẽ mòn theo đường dao. Đặt món cần cắt vào phần không có vàng.
Đọc những lời quảng cáo về viền vàng
Viền vàng là chi tiết dễ được tô vẽ trong lời rao. Một vài cách đọc thận trọng:
- "Viền vàng thật" thường đúng là có vàng kim loại, nhưng lượng rất nhỏ. Đó là chi tiết trang trí, không phải món có giá trị như trang sức vàng.
- "Vàng 24K" trên đồ sứ thường nói về độ tinh khiết của vàng trong dung dịch hoặc lớp viền, không nói về độ dày hay độ bền.
- "Viền vàng chịu máy rửa bát" là thông tin hữu ích nếu nhà sản xuất ghi rõ. Nếu chỉ là lời người bán nói miệng, hãy xin ghi vào tin nhắn hoặc hoá đơn.
- "Vẽ vàng thủ công" nghĩa là viền được quét bằng tay, nên có chỗ dày mỏng nhẹ, mép không thẳng tuyệt đối. Đó là dấu hiệu tay nghề, không phải lỗi.
- "Viền bạc" hãy hỏi lại là bạc, bạch kim hay palađi. Bạc thật sẽ xỉn đen; hai loại kia giữ màu sáng.
- "Nhũ vàng" có thể là kim loại nung hoặc sơn nhũ; hai thứ khác nhau hẳn về độ bền và việc dùng cho thức ăn.
Với bộ đồ dùng làm quà biếu, hãy ghi kèm một tờ hướng dẫn nhỏ cho người nhận: không dùng lò vi sóng, nên rửa tay. Nhiều người nhận không biết điều này và làm hỏng bộ chén ngay lần dùng đầu.
Chọn bộ ấm chén, chén đĩa viền vàng làm quà
Bộ ấm chén, bộ chén đĩa viền vàng là món quà quen thuộc dịp mừng nhà mới, mừng thọ, biếu đối tác. Để món quà được dùng chứ không chỉ nằm trong tủ, bạn nên nghĩ tới thói quen của người nhận. Một gia đình bận rộn, quen cho mọi thứ vào máy rửa bát và lò vi sóng sẽ ngại dùng bộ đồ phải kiêng nhiều. Một người lớn tuổi thích pha trà mỗi sáng lại có thể trân trọng bộ chén viền vàng và dành thời gian rửa tay cẩn thận.
Khi chọn, hãy xem viền được vẽ đều, liền nét, không lem ra mặt men, không có chỗ đứt quãng. Với bộ ấm chén, nhìn kỹ viền ở miệng chén là chỗ chạm môi: viền ở đây nên mảnh, nhẵn, liền với mặt men. Nếu có thể chọn, bộ có viền nằm hơi thấp xuống phía ngoài miệng sẽ bền hơn bộ có viền phủ ngay mép, vì mép miệng là chỗ chịu nhiều va chạm và chà rửa nhất.
Hỏi người bán viền được nung hay sơn, có chịu máy rửa bát không, và xin họ ghi vào hoá đơn. Kèm món quà một tấm thiệp ghi ngắn gọn cách dùng: không cho vào lò vi sóng, rửa tay bằng miếng bọt biển mềm, lót giấy khi xếp chồng. Lời dặn nhỏ ấy giúp người nhận giữ được món quà lâu, và cũng cho thấy bạn chọn quà có hiểu biết.
Giữ bộ đồ viền vàng đẹp qua nhiều năm
Coi bộ đồ viền vàng là đồ dùng dịp lễ, không phải đồ ăn hằng ngày. Dùng xong rửa sớm bằng nước ấm, nước rửa bát dịu, miếng bọt biển mềm; tráng sạch, lau khô ngay bằng khăn cotton để nước không đọng thành vệt cặn trên viền.
Cất trong tủ kín, xa bếp để tránh hơi dầu mỡ bám lên viền. Xếp chén úp hoặc ngửa đều được, miễn là có lót giữa các món. Với bộ ấm chén, đặt ấm riêng, không chồng chén vào lòng ấm.
Khi viền đã mờ, bong ở chỗ hay chạm miệng, món đồ vẫn dùng được cho đồ khô hoặc trưng bày, nhưng nên thôi dùng chỗ bong cho đồ uống. Một số xưởng nhận vẽ lại viền và nung lại; nếu bộ đồ có giá trị kỷ niệm, đây là lựa chọn đáng hỏi. Hiểu viền vàng là một lớp kim loại mỏng manh, bạn sẽ không còn ngạc nhiên vì sao nó cần được đối xử nhẹ tay hơn phần sứ bên dưới.
Một mẹo nhỏ khi bày tiệc: xếp bộ đồ viền vàng cho các món nguội, món khô, tráng miệng và trà, còn các món cần hâm nóng hay có nước sốt chua đậm thì dùng đĩa sứ trơn. Bàn ăn vẫn sang trọng mà bộ đồ quý không phải chịu những thử thách không cần thiết.
Câu hỏi thường gặp
Viền vàng trên chén sứ có phải vàng thật không?
Phần lớn là vàng kim loại thật, được nung lên men từ dung dịch vàng lỏng, nhưng lớp rất mỏng nên lượng vàng không đáng kể về giá trị. Một số đồ trang trí rẻ dùng sơn nhũ không có vàng.
Lỡ cho đĩa viền vàng vào lò vi sóng thì sao?
Nếu đã thấy tia lửa, tắt lò ngay. Viền có thể bị cháy đen hoặc nứt. Kiểm tra đĩa và khoang lò; nếu đĩa có vết nứt, thôi dùng cho thức ăn. Lần sau chuyển thức ăn sang bát sứ trơn trước khi hâm.
Có làm sáng lại viền vàng bị mờ được không?
Viền vàng lỏng bị mòn thì không đánh bóng lại được vì lớp vàng đã mỏng đi. Viền vàng mờ kiểu cổ có thể đánh bóng nhẹ. Cách khôi phục thực sự là vẽ và nung lại ở xưởng có nhận việc này.
Cốc viền vàng ở miệng có an toàn khi uống không?
Viền kim loại nung đúng cách bám chắc vào men và vàng là kim loại rất trơ. Điều cần lưu ý là viền bong do mòn và viền sơn nhũ không nung. Khi viền miệng đã bong, nên chuyển cốc sang việc khác.
Viền bạch kim có khác viền bạc không?
Có. Bạc thật để lâu sẽ xỉn đen khi gặp không khí và lưu huỳnh. Bạch kim và palađi giữ màu trắng sáng, nên đa số viền màu bạc trên đồ sứ hiện nay là hai kim loại này.
Đồ viền vàng có dùng cho máy rửa bát được không?
Chỉ khi nhà sản xuất ghi rõ là chịu được. Nếu không có thông tin, nên rửa tay, vì chất tẩy và nước nóng trong máy làm lớp viền mỏng mòn dần qua nhiều lần rửa.