Phần lớn màu sắc trên men gốm đến từ một lượng nhỏ oxit kim loại trộn vào men, cộng với cách người thợ nung: nhiệt độ bao nhiêu và lò thừa hay thiếu không khí. Sắt cho dải màu từ vàng, nâu tới đen và cả sắc xanh ngọc; đồng cho xanh lục hoặc đỏ; coban cho xanh lam đậm; mangan cho tím nâu. Cùng một chất tạo màu, đổi lửa là đổi màu.
Hiểu nguồn gốc màu men giúp bạn đọc các tên gọi quen thuộc như men ngọc, men lam, men da lươn, men xanh đồng một cách bình tĩnh, biết màu nào khó làm, màu nào dễ, và câu hỏi nào nên đặt ra khi chọn đồ đựng thức ăn có men màu.
Men là thuỷ tinh, màu là kim loại hoà trong đó
Men gốm về bản chất là một lớp thuỷ tinh mỏng được nung chảy trên bề mặt xương. Phối liệu men cơ bản gồm chất tạo thuỷ tinh như silic từ cát thạch anh, chất trợ chảy giúp hạ nhiệt độ nóng chảy như tràng thạch, đá vôi, tro cây, và chất ổn định như cao lanh giúp men bám, không chảy tuột khỏi món đồ.
Phối liệu ấy khi nung xong thường cho men trong hoặc trắng ngà. Muốn có màu, người thợ thêm vào một lượng nhỏ oxit kim loại, thường chỉ vài phần trăm. Ion kim loại nằm trong mạng thuỷ tinh hấp thụ một phần ánh sáng và phản xạ phần còn lại, mắt ta thấy đó là màu men.
Màu cuối cùng phụ thuộc vào ba thứ cùng lúc: loại kim loại, lượng dùng, và trạng thái của kim loại sau khi nung. Trạng thái này đổi theo không khí trong lò. Khi lò thừa không khí, gọi là nung oxy hoá, kim loại giữ nhiều oxy. Khi lò thiếu không khí, gọi là nung khử, ngọn lửa lấy bớt oxy của kim loại. Vì vậy cùng một lọ men, nung ở hai lò khác nhau có thể cho hai màu khác hẳn, và người thợ giỏi coi lửa là một phần của công thức.
Các chất tạo màu chính và màu chúng thường cho
Bảng dưới gom các trường hợp hay gặp. Màu thực tế còn phụ thuộc vào thành phần men nền, độ dày lớp men và nhiệt độ, nên cùng một ô có thể ra nhiều sắc khác nhau.
| Chất tạo màu | Nung oxy hoá | Nung khử | Ví dụ quen thuộc |
|---|---|---|---|
| Oxit sắt, lượng ít | vàng nhạt, ngà | xanh ngọc nhạt | men ngọc |
| Oxit sắt, lượng nhiều | nâu, nâu đỏ | nâu đen, đen | men nâu, men da lươn, men đen |
| Oxit đồng | xanh lục, xanh lam ngả lục | đỏ máu, đỏ hồng | men xanh đồng, men đỏ đồng |
| Oxit coban | xanh lam đậm | xanh lam đậm | hoa lam vẽ dưới men |
| Oxit mangan | tím nâu, nâu | nâu | men nâu tím, men đen pha |
| Oxit crom | xanh lục đục | xanh lục | men xanh lá công nghiệp |
Coban là chất ổn định nhất trong bảng: lửa nào nó cũng cho xanh lam, chỉ cần một lượng rất nhỏ đã đậm. Đó là lý do dòng gốm hoa lam phát triển ở nhiều nơi trên thế giới, trong đó có gốm Chu Đậu, Bát Tràng của Việt Nam. Ngược lại, đồng và sắt rất nhạy với lửa, nên các màu từ chúng đòi hỏi tay nghề canh lò cao hơn.
Đọc những tên men quen thuộc
Men ngọc. Sắc xanh ngọc nhạt đến xanh lục xám, có được nhờ một lượng nhỏ sắt trong men nung khử. Men ngọc đẹp khi lớp men dày, trong, có chiều sâu; nếu nung oxy hoá, cùng lọ men sẽ ngả vàng. Đây là dòng men lâu đời ở nhiều nước châu Á, gốm Việt thời Lý – Trần cũng có men ngọc nổi tiếng.
Men nâu và men da lươn. Sắt với lượng lớn hơn cho các màu nâu. Men da lươn của làng gốm Phù Lãng, nay thuộc Bắc Ninh, là một ví dụ: màu vàng nâu loang, bóng, gợi đúng màu da con lươn. Các men này thường bền, hợp với xương sành nâu.
Men lam. Tên gọi phổ thông thường chỉ đồ gốm vẽ hoa văn bằng màu coban rồi phủ men trong, gọi đúng hơn là hoa lam. Sắc lam đậm hay nhạt tuỳ lượng màu, độ dày nét vẽ và lớp men phủ bên trên.
Men xanh đồng. Gốm Biên Hoà, nay thuộc Đồng Nai, nổi tiếng với men xanh đồng: màu xanh lục từ đồng trong men, thường kết hợp với kỹ thuật khắc nét, tô men nhiều màu trên cùng một món. Đồng cũng có thể cho men đỏ khi nung khử, nhưng men đỏ đồng khó làm vì màu dễ cháy mất ở mép.
Men trắng đục. Màu trắng phủ kín xương thường đến từ chất làm đục như thiếc hay zircon, không phải từ việc men không có màu. Men trắng đục giúp che xương sẫm màu bên dưới.
Không chỉ kim loại: tro, xương và độ dày lớp men cũng đổi màu
Kim loại là nguồn màu chính, nhưng không phải nguồn duy nhất. Men tro truyền thống dùng tro rơm, tro trấu hay tro gỗ làm chất trợ chảy. Tro cây tự nhiên chứa sẵn một ít sắt, mangan và nhiều khoáng khác, nên men tro thường có sắc ngà, xanh xám hoặc vàng nhạt dù người thợ không thêm chất tạo màu nào. Mỗi loại cây, mỗi vùng đất cho tro khác nhau, nên men tro của hai xưởng hiếm khi giống hệt.
Xương gốm bên dưới cũng góp phần. Men trong phủ trên xương trắng cho màu sáng, phủ trên xương nâu cho màu trầm. Sắt trong xương có thể di chuyển lên lớp men trong khi nung, tạo những chấm nâu nhỏ hoặc làm mép men ngả màu. Nhiều nghệ nhân cố ý dùng xương có hạt sắt để men có đốm như vỏ trứng chim.
Cuối cùng là độ dày lớp men. Chỗ men dày như đáy lòng bát, chân gờ, men đọng lại nên đậm màu hơn; chỗ men mỏng như mép miệng, đường gờ nổi thì nhạt, có khi lộ màu xương. Hiệu ứng này đặc biệt rõ ở men ngọc và men nâu, và là lý do các hoa văn khắc chìm dưới men ngọc hiện lên được: men đọng trong rãnh khắc nên sẫm hơn phần xung quanh.
Vì sao cùng một màu men mà mỗi mẻ một khác
Người mua đồ gốm thủ công thường băn khoăn khi đặt thêm hai chiếc bát nữa cho đủ bộ mà màu không khớp với bốn chiếc cũ. Đây không phải chuyện xưởng làm ẩu, mà là bản chất của men màu. Một thay đổi nhỏ trong nguồn nguyên liệu, độ dày khi nhúng men, vị trí món đồ trong lò hay thời tiết hôm nung đều có thể đẩy màu lệch đi.
Men nhạy với lửa như men ngọc, men đỏ đồng, men đồng xanh chịu ảnh hưởng nhiều nhất. Men lam vẽ bằng coban và men trắng đục thì ổn định hơn. Đồ từ nhà máy dùng chất tạo màu đã tổng hợp sẵn và lò chạy liên tục, nên màu đều hơn hẳn.
Lời khuyên thực tế: nếu bạn cần cả bộ đồng màu, hãy mua đủ số lượng trong một lần, từ cùng một lô hàng. Khi mua bổ sung, xin người bán gửi ảnh chụp dưới ánh sáng tự nhiên cạnh món cũ của bạn, hoặc chấp nhận vẻ lệch màu như nét riêng của đồ thủ công. Nhiều người còn cố ý phối các chiếc lệch màu thành một bộ có chủ ý.
Men màu và chuyện đựng thức ăn
Không phải chất tạo màu nào cũng giống nhau về an toàn. Sắt, coban ở dạng đã nung kỹ trong men cao lửa nói chung được dùng rộng rãi cho đồ ăn. Một số chất tạo màu tươi rực, nhất là các màu đỏ, cam, vàng chói trong dòng men nung nhiệt độ thấp, có thể chứa kim loại nặng như chì hay cadmium. Khi men được pha đúng và nung đủ, lượng kim loại này bị khoá trong mạng thuỷ tinh. Khi pha sai hoặc nung thiếu, chúng có thể thôi ra, nhất là gặp thức ăn chua, nóng.
Ở mức nguyên lý, người mua không cần phân tích hoá học, chỉ cần vài thói quen. Ưu tiên đồ có lòng men trong, trắng hoặc màu trầm cho mặt tiếp xúc với thức ăn. Đồ có màu chói, nhiều lớp trang trí, giá rẻ bất thường, không rõ nguồn gốc thì nên để trưng bày. Với đồ đựng thức ăn, hãy hỏi người bán sản phẩm đã được thử nghiệm theo quy chuẩn hiện hành về dụng cụ gốm sứ tiếp xúc thực phẩm chưa.
Dấu hiệu nên thôi dùng một món đồ men màu cho thức ăn: màu men nhạt dần, loang ở chỗ hay đựng nước chua, bề mặt men trở nên mờ, ráp như bị ăn mòn. Khi thấy những điều đó, món đồ vẫn có thể làm chậu cây, đựng đồ khô hay trang trí.
Ghi nhớ nhanh khi chọn đồ men màu
Bạn có thể dùng danh sách dưới đây như thẻ nhắc khi đi mua, vừa để hiểu món đồ vừa để chọn đúng việc dùng:
- Màu men là tổng hợp của kim loại, lượng dùng và lửa nung; tên gọi như men ngọc, men lam chỉ là cách gọi theo màu, không bảo đảm chất lượng.
- Men nhạy lửa thì mỗi mẻ một khác; mua đủ bộ trong một lần nếu cần đồng màu.
- Coban cho xanh lam ổn định, nên đồ hoa lam dễ mua bổ sung hơn đồ men ngọc hay men đồng.
- Men trắng đục có thể che xương sẫm; muốn biết xương, hãy lật xem chân đế.
- Mặt tiếp xúc thức ăn nên là men trong, trắng hoặc màu trầm; màu chói để ở mặt ngoài hoặc đồ trưng bày.
- Hỏi người bán về nhiệt độ nung và việc thử nghiệm cho đồ tiếp xúc thực phẩm; ghi câu trả lời vào tin nhắn xác nhận.
- Men đổi màu, mờ đi ở chỗ hay đựng đồ chua là lúc chuyển món đồ sang việc khác.
Màu men là phần dễ làm người mua xiêu lòng nhất, nhưng cũng là phần nói nhiều nhất về cách món đồ được làm ra. Khi đã biết sắt, đồng, coban làm gì trong lò, bạn sẽ nhìn một chiếc chén men ngọc hay một chiếc bình xanh đồng với con mắt khác: không chỉ thấy đẹp, mà còn hiểu vì sao nó đẹp và nó hợp với việc gì.
Câu hỏi thường gặp
Men ngọc có phải làm từ ngọc không?
Không. Men ngọc được gọi theo màu xanh giống ngọc, còn màu đó đến từ một lượng nhỏ sắt trong men khi nung khử. Không có đá ngọc nào được nghiền vào men.
Vì sao men lam Việt có chỗ đậm chỗ nhạt, chỗ nhoè?
Vì màu coban được vẽ bằng bút lông lên mộc, nét đậm nhạt theo tay người vẽ, rồi phủ men trong và nung. Khi men chảy, màu có thể loang nhẹ ra mép nét. Đây là đặc điểm của đồ vẽ tay dưới men, không phải lỗi.
Men màu đỏ có nguy hiểm không?
Không phải mọi men đỏ đều nguy hiểm. Men đỏ đồng nung cao lửa khác với một số màu đỏ tươi nung thấp có thể chứa cadmium. Với đồ đựng thức ăn, hãy hỏi người bán về thử nghiệm theo quy chuẩn hiện hành, hoặc ưu tiên lòng men trong.
Có cách nào ở nhà biết men có thôi kim loại không?
Không có cách nào tại nhà cho kết quả đáng tin như phòng thử nghiệm. Bạn chỉ có thể quan sát dấu hiệu men bị ăn mòn, đổi màu theo thời gian. Muốn chắc chắn thì mua hàng có thông tin thử nghiệm hoặc gửi mẫu tới phòng thử nghiệm được công nhận.
Vì sao mua thêm chén cùng mẫu mà màu khác?
Vì men màu, nhất là men nhạy lửa như men ngọc hay men đồng, thay đổi theo từng mẻ nguyên liệu và từng mẻ lò. Muốn đồng màu, bạn nên mua đủ một lần từ cùng lô, hoặc xin ảnh so sánh trước khi đặt thêm.
Men xanh đồng Biên Hoà dùng đựng thức ăn được không?
Tuỳ từng sản phẩm. Phần lớn đồ men xanh đồng được làm để trang trí như bình, chậu, tượng. Nếu muốn dùng cho thức ăn, hãy chọn món người bán xác nhận là đồ dùng, lòng men trong hoặc trắng, và hỏi về thử nghiệm an toàn.