Đồ đồng xỉn và lên đốm nhanh trong mùa nồm vì mặt kim loại phản ứng với hơi ẩm, khí trong không khí và các chất bám trên bề mặt, mà hơi ẩm cao làm những phản ứng ấy diễn ra nhanh hơn. Thủ phạm hay bị bỏ qua nhất là dấu vân tay: mồ hôi tay có muối và axit, để lại trên mặt đồng những vệt mà sau vài tuần ẩm sẽ hiện thành hình vân tay sẫm màu, khó lau đi.
Bài viết giải thích sự khác nhau giữa đồng đỏ, đồng thau và đồng thanh khi gặp ẩm, vai trò của lớp phủ bảo vệ trên đồ đồng mới, cách cầm, lau, cất để đồ giữ màu lâu, và vì sao không nên tẩy đồ đồng quý bằng chanh, muối, giấm hay kem đánh răng. Chuyện thẩm định đồ đồng cổ và lớp gỉ trên hiện vật xưa không thuộc phạm vi bài.
Đồng đỏ, đồng thau, đồng thanh: mỗi loại xỉn theo một kiểu
Phần lớn đồ đồng mỹ nghệ trong nhà làm từ ba nhóm vật liệu dưới đây. Biết món đồ của mình thuộc nhóm nào giúp bạn đoán được nó sẽ đổi màu ra sao.
| Loại | Thành phần chính | Màu khi mới | Thường đổi thành |
|---|---|---|---|
| Đồng đỏ | Gần như đồng nguyên chất | Hồng cam ánh kim | Nâu đỏ rồi nâu sẫm; lâu ngày gặp ẩm có thể lên mảng xanh |
| Đồng thau (đồng vàng) | Đồng pha kẽm | Vàng sáng | Vàng xỉn, loang nâu, đốm sẫm ở chỗ chạm tay |
| Đồng thanh | Đồng pha thiếc, đôi khi thêm kim loại khác | Vàng nâu, ánh trầm hơn đồng thau | Nâu sẫm, đôi khi xanh lục nhẹ theo thời gian |
| Đồ mạ đồng | Lõi kim loại khác, phủ lớp đồng mỏng | Giống đồng thật khi còn mới | Lớp mạ trầy để lộ lõi, có thể gỉ màu khác hẳn đồng |
Màu nâu sẫm đều, mịn hình thành từ từ trên đồ đồng là lớp oxy hoá tự nhiên, nhiều người thích vì trông trầm và có tuổi. Thứ người ta thường không muốn là xỉn loang lổ, vệt vân tay, đốm sẫm hay mảng xanh rải rác, vì đó là dấu hiệu bề mặt bị tác động không đều.
Nếu không chắc món đồ là đồng nguyên khối hay đồ mạ, đừng thử bằng cách cạo. Hỏi người bán, xem giấy mua hàng, hoặc để ý ở chỗ đáy, mép, chỗ hay va chạm xem có lộ ra kim loại khác màu không.
Vì sao mùa nồm làm đồ đồng xỉn nhanh hơn
Mặt đồng tiếp xúc liên tục với oxy và các khí khác trong không khí, đặc biệt là các hợp chất lưu huỳnh có trong khói bếp than, khói xe. Ở không khí khô, phản ứng diễn ra chậm và đều. Khi độ ẩm cao, bề mặt kim loại phủ một màng nước cực mỏng mà mắt không thấy, và trong màng nước ấy các phản ứng hoá học xảy ra dễ dàng hơn nhiều.
Những ngày nồm ở miền Bắc, hơi nước còn đọng thành giọt trên các bề mặt lạnh. Đồ đồng nặng, đặt trên kệ đá hay sát tường, nguội chậm hơn hoặc nhanh hơn không khí, nên dễ "đổ mồ hôi". Chỗ giọt nước đọng và khô đi lặp lại nhiều lần thường thành đốm sẫm hoặc vệt loang hình giọt.
Các vùng ven biển như Quảng Ninh, Hải Phòng, Khánh Hoà còn có thêm hơi muối trong không khí. Muối bám lên mặt đồng giữ ẩm và thúc đẩy ăn mòn, tạo những chấm xanh hoặc chấm sẫm nhỏ. Đồ đồng đặt gần cửa sổ hướng biển thường đổi màu nhanh hơn đồ đặt sâu trong nhà.
Dấu vân tay và lớp phủ bảo vệ: hai điều ít ai để ý
Mồ hôi tay để lại dấu khó xoá trên đồng. Da tay luôn tiết mồ hôi và dầu, trong đó có muối và axit. Cầm món đồ đồng bằng tay trần, những chất này in lại theo đúng hình vân tay. Gặp ẩm, vùng đó bị ăn mòn nhanh hơn xung quanh và sau vài tuần hiện thành vệt sẫm. Vết vân tay đã ăn vào kim loại thì lau thường không hết.
Nhiều đồ đồng mới có lớp phủ trong suốt. Để giữ màu sáng, nhiều xưởng phủ lên đồ đồng một lớp sơn hoặc vecni trong. Lớp này ngăn không khí và hơi ẩm chạm vào kim loại. Khi còn nguyên, đồ giữ màu rất lâu; chỉ cần lau bụi.
Lớp phủ bị trầy là bắt đầu loang lổ. Khi lớp phủ trầy, nứt hoặc bị chất tẩy làm hỏng, hơi ẩm lọt vào ngay chỗ đó, kim loại bên dưới đổi màu thành vệt hoặc đốm, trong khi phần còn phủ vẫn sáng. Nhìn vết loang có viền rõ là dấu hiệu lớp phủ đã hỏng ở chỗ ấy.
Đồ đồng hun màu, giả cổ là lớp màu bề mặt. Màu nâu đen, xanh cổ, vàng ánh đỏ trên nhiều đồ mỹ nghệ là lớp màu tạo bằng nhiệt hoặc xử lý bề mặt. Lớp này mỏng; đánh bóng, chà xát mạnh hay dùng chất tẩy sẽ làm lộ ra màu đồng sáng ở dưới, loang lổ không lấy lại được.
Hỏi người bán ngay khi mua. Món đồ có phủ lớp bảo vệ không, có hun màu không, nên lau bằng gì. Câu trả lời quyết định cách bạn chăm sóc nó suốt về sau.
Cách cầm, lau và chăm đồ đồng hằng ngày
Mục tiêu là giữ cho bề mặt sạch và khô mà không làm hỏng lớp phủ hay lớp màu. Phần lớn đồ đồng trong nhà chỉ cần những bước nhẹ nhàng sau.
- Khi di chuyển, lau chùi hay trưng bày lại đồ đồng, đeo găng tay vải bông sạch hoặc găng nitrile. Không có găng thì cầm qua một chiếc khăn khô sạch.
- Phủi bụi định kỳ bằng chổi lông mềm hoặc khăn bông khô, đặc biệt ở các chi tiết chạm khắc nơi bụi giữ ẩm.
- Nếu có vết bẩn dính, với đồ đồng trơn không hun màu, dùng khăn mềm thấm nước ấm pha chút xà phòng dịu, vắt kiệt, lau nhẹ, sau đó lau lại bằng khăn sạch ẩm nước để hết xà phòng và lau khô ngay lập tức.
- Với đồ hun màu, giả cổ, đồ có lớp phủ: chỉ lau khô. Vết bẩn khó thì hỏi người bán hoặc thợ đồng trước khi xử lý.
- Sau khi lau, để món đồ ở chỗ thoáng một lúc cho khô hẳn ở các kẽ trước khi đặt lại lên kệ hoặc cất đi.
- Không để đồ đồng tiếp xúc lâu với nước đọng, chậu cây, hoa tươi, khăn ướt. Lọ cắm hoa bằng đồng nên có ống lót bên trong.
Những mẹo tẩy xỉn nên tránh trên đồ đồng quý
Mạng xã hội đầy mẹo đánh đồng bằng chanh, muối, giấm, nước me, kem đánh răng hay bột nở. Với một chiếc chậu đồng đỏ trơn đã xỉn nặng, không phủ lớp gì, những mẹo này có thể làm mặt đồng sáng lên thật. Nhưng cái giá là chúng lấy đi một lớp kim loại, kèm theo mọi lớp phủ, lớp màu hay lớp oxy hoá đẹp mà món đồ đang có. Các hạt mài trong kem đánh răng, muối hạt còn để lại vết xước li ti làm mặt đồng nhanh xỉn trở lại.
Một rủi ro khác ít người biết: nếu không rửa sạch hoàn toàn, cặn axit và muối còn lại trong các kẽ chạm khắc sẽ tiếp tục ăn mòn sau đó, tạo những đốm xanh hoặc sẫm ở đúng chỗ khó lau nhất. Mùa nồm càng làm quá trình này nhanh hơn.
Với đồ đồng quý, đồ hun màu, đồ có hoa văn tinh xảo hay đồ có giá trị kỷ niệm, làm mới là việc của thợ đồng. Họ biết món đồ có lớp phủ hay không, có thể bóc lớp phủ cũ, đánh bóng có kiểm soát và phủ lại lớp bảo vệ mới. Nếu bạn chọn dùng sản phẩm đánh bóng bán sẵn cho đồng trần, hãy đọc kỹ hướng dẫn, thử ở chỗ khuất, đeo găng, làm ở nơi thoáng và không trộn lẫn với chất khác.
Cất đồ đồng qua mùa nồm và khi không trưng bày
Đồ đồng cất kho hoặc cất trong tủ qua mùa ẩm cần được giữ khô và tránh những vật liệu làm kim loại xỉn nhanh.
- Lau sạch dấu tay, bụi và để khô hoàn toàn trước khi cất.
- Bọc từng món bằng vải bông sạch hoặc giấy không axit. Không bọc bằng giấy báo, không dùng dây chun cao su buộc quanh đồ đồng vì cao su có lưu huỳnh để lại vệt đen.
- Tránh cất trong hộp gỗ mới chưa khô dầu, hộp ván ép, ván MDF mới; những vật liệu này có thể thải các chất bay hơi làm kim loại đổi màu nhanh hơn. Hộp nhựa sạch, có nắp, kèm gói hút ẩm là lựa chọn an toàn.
- Không để đồ đồng tiếp xúc trực tiếp với dạ, nỉ len hoặc đồ có lưu huỳnh trong thời gian dài.
- Đặt hộp đồ đồng ở chỗ khô nhất trong nhà, xa nhà tắm, bếp, tường ngoài. Mùa nồm, đóng cửa phòng và dùng máy hút ẩm một thời gian.
- Vài tháng kiểm tra một lần. Thấy đốm xanh dạng bột, ẩm, lan rộng thì tách riêng món đó và hỏi người có chuyên môn.
Mảng gỉ xanh dạng bột: khi nào cần lo
Đa số lớp xanh trên đồ đồng trong nhà là lớp gỉ bề mặt ổn định, hình thành chậm, bám chắc, không lan nhanh. Nhưng có một dạng đáng lưu ý hơn: những đốm xanh nhạt, mịn như bột phấn, sờ hơi ẩm, xuất hiện rồi lan rộng dần dù bạn đã lau. Giới bảo tồn gọi hiện tượng này là "bệnh đồng"; nó thường liên quan tới muối clorua đã ngấm vào kim loại, và hay gặp ở đồ đồng cổ, đồ từng chôn trong đất hay ngâm nước mặn.
Với đồ mỹ nghệ mới, hiện tượng này ít gặp hơn, nhưng vẫn có thể xảy ra ở đồ để gần biển hoặc từng bị mồ hôi, muối bám lâu ngày. Nếu thấy dấu hiệu như vậy, đừng cạo hay chà tại nhà. Hãy tách món đồ ra, giữ nó ở chỗ thật khô, và hỏi thợ đồng hoặc người làm bảo tồn. Cạo không đúng cách có thể làm muối ngấm sâu hơn và lan sang chỗ khác.
Phần lớn trường hợp, chỉ cần giữ đồ khô, sạch và không chạm tay trần là đủ để đồ đồng qua nhiều mùa nồm mà vẫn giữ được màu mình muốn.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao đồ đồng mới mua về vài tháng đã loang lổ?
Thường do lớp phủ bảo vệ trên mặt đồng bị trầy hoặc hỏng ở một số chỗ, hơi ẩm lọt vào làm kim loại bên dưới đổi màu, trong khi phần còn phủ vẫn sáng. Dấu tay và việc lau bằng chất tẩy cũng làm lớp phủ hỏng nhanh hơn.
Có nên đánh đồ đồng bằng chanh và muối không?
Không nên với đồ quý, đồ hun màu hay đồ có lớp phủ. Chanh, muối lấy đi một lớp kim loại cùng lớp màu, để lại vết xước và cặn gây ăn mòn tiếp nếu không rửa sạch. Đồ quý cần làm mới thì nhờ thợ đồng.
Làm sao xoá vết vân tay trên đồ đồng?
Vết vân tay mới có thể lau đi bằng khăn mềm khô. Vết đã ăn vào kim loại sau nhiều tuần thường không lau hết, cần thợ đánh bóng lại. Tốt nhất là đeo găng vải hoặc găng nitrile mỗi khi cầm đồ đồng.
Đồ đồng để gần biển có cần chăm sóc khác không?
Có. Hơi muối bám lên mặt đồng giữ ẩm và thúc đẩy ăn mòn, nên cần lau bụi thường xuyên hơn, đặt đồ xa cửa sổ hướng biển và giữ phòng khô hơn trong mùa ẩm. Thấy đốm xanh dạng bột lan nhanh thì hỏi người có chuyên môn.
Đồ đồng hun màu bị bạc ở chỗ hay chạm có sửa được không?
Lớp màu hun là lớp bề mặt mỏng, mất đi rồi thì không tự phục hồi bằng cách lau chùi. Thợ đồng có thể hun lại hoặc tạo màu lại cục bộ. Không nên tự dùng chất tẩy hay sơn phủ để che vì dễ loang màu.
Cất đồ đồng trong tủ gỗ có được không?
Được nếu tủ đã lâu năm, khô và thoáng. Tủ gỗ mới, hộp ván ép hay ván MDF mới có thể thải các chất bay hơi làm kim loại đổi màu nhanh hơn; nên bọc đồ bằng vải bông hoặc giấy không axit, hoặc dùng hộp nhựa sạch kèm gói hút ẩm.