Lụa tơ tằm ố vàng khi cất chủ yếu vì ba thứ: cặn mồ hôi, nước hoa, xà phòng còn sót trên vải trước khi cất; ánh sáng làm sợi tơ biến đổi chậm; và vật liệu bao gói không hợp như giấy báo, hộp các-tông thường hay túi ni lông kín giữ ẩm. Mùa nồm làm mọi quá trình ấy chạy nhanh hơn, nên nhiều người mở tủ sau mùa xuân mới thấy chiếc áo dài trắng ngả màu ngà, cổ áo và nách áo vàng đậm hơn hẳn.
Bài này giải thích vì sao tơ tằm dễ ố hơn vải bông, cách chuẩn bị và cất áo dài, khăn, vải lụa may đo để giữ màu qua nhiều mùa ẩm, và những việc không nên làm khi đã thấy vết ố. Phần giặt lụa hằng ngày chỉ nhắc ở mức cần cho việc cất giữ.
Tơ tằm là protein, nên nó già đi theo kiểu khác vải bông
Sợi tơ tằm do con tằm nhả ra khi làm kén, thành phần chính là protein. Vải bông, vải lanh là sợi thực vật, thành phần chính là xenlulô. Sự khác nhau này giải thích vì sao lụa mềm, óng và nhẹ, đồng thời cũng giải thích vì sao lụa nhạy cảm với những thứ vải bông chịu được.
Protein trong sợi tơ phản ứng với ánh sáng, đặc biệt là tia cực tím có trong nắng và một phần trong ánh đèn. Qua thời gian, sợi tơ trắng ngả dần sang vàng và yếu đi. Mồ hôi người có muối và các chất hữu cơ, khi bám lại trên sợi tơ và gặp không khí ẩm thì để lại quầng vàng; đó là lý do cổ áo, nách áo, viền khăn hay vàng trước. Các chất kiềm mạnh trong bột giặt thông thường và chất tẩy có clo làm hỏng protein của tơ, khiến vải vừa ố vừa giòn.
Mùa nồm không tạo ra những phản ứng này nhưng làm chúng diễn ra nhanh hơn. Độ ẩm cao giữ hơi nước trên sợi, cặn bẩn hoà tan và lan rộng, nấm mốc có cơ hội mọc thành đốm. Vì vậy cùng một chiếc áo, cất trong căn phòng ẩm ở đồng bằng Bắc Bộ thường ố nhanh hơn cất trong phòng khô.
Nguyên nhân ố vàng và dấu hiệu nhận ra
Nhìn vào hình dạng và vị trí vết ố có thể đoán được nguyên nhân, từ đó biết lần sau cần tránh điều gì.
| Nguyên nhân | Vết ố trông thế nào | Cách phòng |
|---|---|---|
| Mồ hôi, dầu da còn sót | Quầng vàng ở cổ, nách, cổ tay, viền khăn quàng | Giặt nhẹ đúng cách trước khi cất, kể cả khi chỉ mặc một lần |
| Nước hoa, xịt thơm, mỹ phẩm | Đốm hoặc vệt vàng ở ngực, cổ, chỗ hay xịt | Xịt nước hoa trước khi mặc áo, chờ khô; không xịt thẳng lên lụa |
| Ánh sáng | Ngả màu đều ở phần vải lộ ra, nếp gấp ngoài cùng vàng hơn lớp trong | Cất trong tủ tối, không treo lụa gần cửa sổ |
| Giấy báo, hộp các-tông thường, gỗ mới | Vệt vàng nâu ở chỗ vải chạm giấy, hộp | Lót giấy không axit hoặc vải bông trắng đã giặt |
| Túi ni lông kín, tủ ẩm | Đốm nâu, đốm đen nhỏ rải rác, mùi ẩm | Dùng túi vải thoáng, tủ khô, kiểm tra trong mùa nồm |
| Nếp gấp sắc giữ nhiều năm | Đường vàng, đôi khi rách dọc nếp | Cuộn thay vì gấp, hoặc đổi nếp gấp định kỳ |
Nhiều khi một chiếc áo dính cùng lúc vài nguyên nhân. Một chiếc áo dài mặc dịp cưới, gấp vội cho vào túi ni lông rồi để trên nóc tủ gần cửa sổ là ví dụ giả định hay gặp: sau một năm có cả quầng mồ hôi, cả đường vàng ở nếp gấp lẫn đốm mốc.
Chuẩn bị lụa trước khi cất: bước quan trọng nhất
Phần lớn vết ố không sinh ra trong tủ mà được mang vào tủ từ trước, dưới dạng cặn bẩn không nhìn thấy. Vì vậy chuẩn bị đúng quan trọng hơn chỗ cất.
- Giặt hoặc làm sạch mọi món lụa trước khi cất lâu, kể cả món chỉ mặc một lần và trông vẫn sạch. Cặn mồ hôi vô hình hôm nay là vết vàng sau vài tháng.
- Với lụa giặt được tại nhà, dùng nước mát và chất giặt dịu dành cho tơ tằm, len, giặt tay nhẹ nhàng, không vò, không chà, không ngâm lâu. Món lụa có thêu, có lớp lót, có kết cườm hoặc nhãn ghi chỉ giặt khô thì gửi tiệm có kinh nghiệm với đồ lụa.
- Xả thật kỹ để không còn cặn chất giặt. Cặn chất giặt cũng có thể ngả vàng theo thời gian.
- Phơi trong bóng râm, nơi thoáng gió, trải phẳng hoặc treo trên mắc rộng vai. Không phơi nắng trực tiếp, không vắt xoắn.
- Chỉ cất khi vải đã khô hoàn toàn, sờ cả đường may dày và lớp lót. Ngày nồm, có thể để thêm một hôm ở phòng bật máy hút ẩm cho chắc.
- Không hồ cứng, không xịt nước hoa, không xịt chất làm thơm vải lên lụa trước khi cất.
Cất áo dài, khăn và vải lụa: cuộn, gấp hay treo
Cuộn là cách an toàn nhất cho vải lụa chưa may và khăn. Cuộn tấm lụa quanh một ống tròn đã bọc vải bông trắng hoặc giấy không axit, giữa các vòng lót một lớp giấy. Cuộn theo chiều dọc tấm vải, không siết chặt. Cách này tránh hoàn toàn nếp gấp.
Áo dài cất lâu nên gấp ít nếp và lót đệm. Trải áo trên mặt phẳng, đặt giấy không axit vo nhẹ thành đệm tròn ở chỗ định gấp để nếp cong mềm thay vì gãy. Gấp càng ít nếp càng tốt, và cứ vài tháng gấp lại theo chỗ khác.
Treo chỉ dành cho áo mặc thường xuyên và vải chắc. Dùng mắc có vai rộng, bọc mút hoặc vải. Áo lụa mỏng treo nhiều tháng có thể dãn ở vai do trọng lượng của chính tà áo. Phủ một túi vải bông thoáng, không dùng túi ni lông của tiệm giặt.
Hộp đựng phải sạch và không thải chất gây ố. Hộp gỗ mới, hộp các-tông thường và giấy báo đều có thể làm vải vàng ở chỗ tiếp xúc. Nếu chỉ có hộp như vậy, lót kín bên trong bằng vải bông trắng đã giặt nhiều lần.
Mỗi món một ngăn, không chất nặng. Đặt lụa ở tầng trên cùng của chồng đồ, không đè áo khoác, chăn lên. Sức nén lâu ngày tạo nếp khó phẳng lại và làm sợi tơ mỏng yếu ở nếp.
Đũi, lãnh, the, gấm: cùng gốc tơ tằm, mỗi loại cất một kiểu
Đũi dệt từ sợi tơ thô, mặt vải sần. Đũi thường làm từ phần tơ ngoài của kén hoặc tơ kéo thô, sợi không đều nên mặt vải có những gờ nổi. Vải dày, xốp hơn lụa mịn nên giữ ẩm lâu hơn sau khi giặt. Phơi đũi phải lâu hơn và chắc chắn khô cả đường may trước khi cất.
Lãnh là lụa dệt dày, mặt bóng. Lãnh bóng, rủ và mềm, thường nhuộm đen hoặc màu đậm. Với lãnh màu đậm, ánh sáng không làm vàng rõ như lụa trắng nhưng làm bạc màu ở nếp gấp ngoài cùng. Cuộn hoặc gấp có đệm là cách giữ tốt nhất.
The là lụa dệt thưa, mỏng và nhẹ. Vì sợi thưa, the dễ bị kéo sợi, móc rách khi va vào khoá kéo, cúc áo khác trong tủ. Bọc riêng trong vải bông mỏng, không để chung ngăn với đồ có phụ kiện kim loại.
Gấm có hoa văn dệt nổi, đôi khi có sợi kim tuyến. Hoa văn nổi tạo các điểm dày mỏng khác nhau trên mặt vải, gấp đè lên dễ tạo nếp hằn. Sợi kim tuyến có thể xỉn màu hoặc đổi màu khi gặp ẩm và lưu huỳnh trong không khí. Gấm nên cuộn, mặt hoa văn hướng ra ngoài, lót giấy giữa các vòng.
Lụa pha sợi tổng hợp ít ố hơn nhưng không phải miễn nhiễm. Phần sợi tổng hợp không ngả vàng theo cách của protein tơ tằm, nhưng phần tơ trong hỗn hợp vẫn chịu ảnh hưởng của mồ hôi và ánh sáng. Vết dầu, vết nước hoa trên sợi tổng hợp có khi còn khó giặt hơn.
Giữ tủ lụa qua mùa nồm
Ở miền Bắc, mùa nồm thường rơi vào khoảng cuối đông sang xuân, đúng lúc áo dài Tết vừa được cất. Vài việc dưới đây giúp tủ lụa không thành chỗ ủ ẩm.
- Chọn tủ đặt xa tường ngoài, xa nhà tắm, không sát sàn. Tủ gỗ kín đặt trong phòng ẩm thường ẩm hơn bạn nghĩ.
- Trong những ngày nồm, đóng cửa phòng và bật máy hút ẩm hoặc chế độ làm khô một thời gian; đừng mở tủ lụa ra "cho thoáng" khi ngoài trời đang ẩm.
- Có thể để gói hút ẩm trong ngăn tủ nhưng không đặt chạm trực tiếp vào lụa. Hộp hút ẩm dạng hạt chảy thành nước phải đặt trong khay và thay trước khi đầy, tránh tràn ra làm loang vải.
- Vào ngày hanh khô sau mùa nồm, mở tủ, lấy lụa ra xem, giũ nhẹ cho thoáng rồi cất lại, đổi nếp gấp nếu có.
- Nếu thấy mùi ẩm hay đốm nhỏ, tách món đó ra khỏi tủ ngay để không lây sang món khác, rồi làm khô và xử lý riêng.
- Ghi một tờ danh sách nhỏ dán mặt trong cánh tủ: món nào cất ngày nào, gấp kiểu gì, lần kiểm tra gần nhất. Nhờ vậy bạn biết món nào đã nằm quá lâu một nếp.
Đã ố vàng: xử lý được đến đâu và những điều không nên làm
Vết ố mới, nhẹ, do mồ hôi hay cặn bẩn đôi khi nhạt đi sau một lần giặt nhẹ bằng nước mát và chất giặt dịu dành cho tơ tằm. Hãy thử ở một góc khuất trước, và dừng lại nếu thấy vải đổi màu hay mất độ bóng. Vết ố lâu năm, vết ố do ánh sáng hay vết ngả màu đều trên cả tấm vải thường không trả lại được màu ban đầu vì sợi tơ đã biến đổi.
Đừng dùng nước tẩy có clo, bột tẩy mạnh, nước chanh đậm đặc hay chà bằng bàn chải lên lụa. Những thứ này có thể làm vết vàng nhạt đi trong chốc lát nhưng phá protein của sợi tơ, để lại vùng vải mỏng, giòn và có khi thủng sau vài lần giặt. Cũng đừng là nóng trực tiếp lên vết ố, vì nhiệt có thể làm vết bám chặt hơn.
Với áo dài cưới, áo dài của mẹ, của bà, khăn lụa có giá trị kỷ niệm, nên mang tới tiệm giặt có kinh nghiệm với đồ tơ tằm hoặc thợ may áo dài lâu năm để được xem trực tiếp. Hỏi rõ họ định xử lý ra sao, thử ở chỗ khuất trước, và chấp nhận rằng mục tiêu hợp lý là làm vết nhạt đi chứ không phải làm mới hoàn toàn.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao áo dài lụa trắng cất trong tủ lâu ngày bị vàng?
Thường do cặn mồ hôi, nước hoa hoặc chất giặt còn sót trên vải trước khi cất, cộng với ánh sáng và vật liệu bao gói không hợp. Mùa nồm làm quá trình ố diễn ra nhanh hơn. Giặt sạch, phơi khô hoàn toàn và cất trong tủ tối, khô là cách phòng chính.
Có nên cất lụa tơ tằm trong túi ni lông hút chân không không?
Không nên cho cất lâu. Túi kín giữ lại hơi ẩm có sẵn trong vải và trong túi, dễ sinh đốm mốc, còn việc ép chặt tạo nếp gãy trên sợi tơ. Túi vải bông thoáng, lót giấy không axit an toàn hơn cho lụa.
Giấy không axit là gì và có bắt buộc phải dùng không?
Đó là giấy đã được xử lý để không thải chất axit gây ố vàng theo thời gian, hay dùng để gói vải, giấy tờ cần giữ lâu. Không bắt buộc; nếu không có, có thể dùng vải bông trắng sạch đã giặt nhiều lần để lót và bọc lụa.
Lụa bị ố vàng có tẩy trắng lại được không?
Vết ố mới, nhẹ do mồ hôi đôi khi nhạt đi khi giặt nhẹ đúng cách. Vết ố lâu năm hoặc ngả màu do ánh sáng thường không trả lại màu cũ vì sợi tơ đã biến đổi. Không dùng chất tẩy có clo vì sẽ làm sợi tơ giòn, thủng.
Bao lâu nên lấy lụa trong tủ ra kiểm tra một lần?
Nên kiểm tra sau mỗi mùa ẩm, và vài tháng một lần với món cất lâu. Chọn ngày khô ráo để mở tủ, giũ nhẹ, đổi nếp gấp và tách riêng món nào có mùi ẩm hoặc đốm lạ.
Có nên xịt nước hoa lên khăn lụa để giữ mùi thơm khi cất không?
Không nên. Nước hoa có cồn và tinh dầu, để lâu trên sợi tơ có thể thành vệt vàng khó tẩy. Nếu muốn có mùi dễ chịu, đặt túi thơm khô ở góc tủ, không chạm vào vải.