Cầm thấy nặng tay là cảm giác được nhiều người dùng nhất để đoán chất liệu quý, và cũng là cảm giác dễ bị lợi dụng nhất. Đồ đồng rỗng có thể được đổ cát, xi măng hay chì vào lòng; đồ gỗ chưa sấy khô nặng hơn hẳn gỗ cùng loại đã khô; trầm và gỗ thơm có thể được ngâm dầu cho nặng và chìm; gốm có thể được làm thành dày để cầm "chắc tay". Ngược lại, có những món thật nhưng nhẹ, như tượng đồng đúc rỗng đúng kỹ thuật.
Bài này giải thích vì sao độ nặng chỉ là một dấu hiệu phụ, các cách làm hàng nặng thêm thường gặp với từng chất liệu, và cách dùng chiếc cân nhà bếp một cách có ý nghĩa. Mọi phép kiểm ở đây đều không phá huỷ món đồ và an toàn tại nhà.
Vì sao độ nặng nói ít hơn bạn nghĩ
Độ nặng của một món đồ phụ thuộc vào hai thứ: chất liệu nặng hay nhẹ, tức khối lượng riêng, và món đồ to hay nhỏ, đặc hay rỗng, tức thể tích thực của phần vật liệu. Khi bạn cầm một món đồ, tay bạn cảm nhận tổng của hai yếu tố này, không tách được yếu tố nào. Một món đồng rỗng thành mỏng có thể nhẹ hơn một món hợp kim kẽm đúc đặc cùng kích thước.
Cảm giác tay còn bị đánh lừa bởi kích thước và hình dáng. Món đồ nhỏ gọn mà nặng gây cảm giác "chắc", món đồ to mà nhẹ gây cảm giác "rỗng", dù cả hai có thể cùng một chất liệu. Người làm hàng hiểu điều này và điều chỉnh độ nặng để đánh vào cảm giác của người mua.
Vì vậy độ nặng chỉ có ý nghĩa khi bạn biết được thêm thể tích, hoặc có một món đối chứng cùng kích thước, cùng chất liệu đã biết. Không có những thông tin đó, câu "nặng tay nên là đồ thật" chỉ là cảm tính. Đó là lý do bài này coi cân là dụng cụ để phát hiện điều bất thường, không phải dụng cụ để chứng minh hàng thật.
Đồ đồng: đổ ruột, độn đế và đúc rỗng
Đúc rỗng là chuyện bình thường. Tượng, đỉnh, chuông cỡ vừa và lớn hầu hết được đúc rỗng. Lý do là kỹ thuật: đồng co ngót khi nguội, khối đặc lớn dễ nứt, rỗ; đúc rỗng còn tiết kiệm vật liệu và giảm trọng lượng cho dễ vận chuyển. Một món đồng rỗng đúc tốt không phải hàng kém.
Đổ ruột để tăng cân. Vấn đề là khi lòng món đồ rỗng được đổ đầy cát, thạch cao, xi măng hoặc chì, rồi bịt đáy, để món đồ nặng như đúc đặc và bán theo giá đúc đặc hoặc theo cân. Phần đồng thật có khi chỉ là lớp vỏ mỏng.
Dấu hiệu ở đáy. Lật món đồ xem đáy: một lớp trám phẳng màu khác thân, còn mới, có vết keo hoặc xi măng; đáy bị dán một tấm nỉ hay giấy che kín. Nghiêng nhẹ món đồ, nghe có tiếng sột soạt bên trong không. Gõ nhẹ bằng đầu ngón tay ở thân và ở đáy, phần đổ ruột thường cho tiếng đục, tắt nhanh.
Câu nên hỏi. Đúc đặc hay đúc rỗng; nếu rỗng, lòng để trống hay có đổ gì; đáy có bịt không và bịt bằng gì. Đề nghị ghi câu trả lời vào hoá đơn. Mua đồng theo cân thì càng phải hỏi kỹ, vì mỗi phần độn đều được tính tiền như đồng.
Gỗ: nặng vì ẩm hay nặng vì loài
Nhiều loại gỗ quý như trắc, mun, lim, nghiến nổi tiếng nặng và cứng, nên người mua quen cầm thử để đoán. Nhưng gỗ còn ẩm, chưa sấy kỹ, nặng hơn nhiều so với chính nó khi đã khô, vì nước chiếm một phần đáng kể trọng lượng. Một món đồ gỗ bình thường còn ướt có thể cầm nặng gần như gỗ quý khô.
Hậu quả của gỗ ẩm không chỉ là bị đánh lừa về loài. Khi đưa về nhà, nhất là phòng có điều hoà, gỗ ẩm sẽ mất nước dần, co ngót, nứt, cong vênh, hở mộng sau vài tuần đến vài tháng. Món đồ nhẹ dần đi theo thời gian là dấu hiệu nó đã được bán khi còn ẩm.
Cách phân biệt tại cửa hàng: sờ mặt gỗ trần ở mặt dưới hoặc trong ngăn kéo, gỗ ẩm có cảm giác mát, hơi dính tay; mùi gỗ tươi, chua nhẹ; vết nứt nhỏ đang bắt đầu xuất hiện ở đầu thanh gỗ. Xưởng có máy đo độ ẩm cầm tay thì đề nghị đo. Bài về gỗ tẩm sấy trong cùng danh mục nói kỹ hơn về độ ẩm khi sấy gỗ.
Trầm, gỗ thơm và gốm: ba cách làm nặng khác
Ngoài đồng và gỗ, độ nặng cũng hay bị điều chỉnh ở những chất liệu sau.
- Trầm ngâm dầu. Trầm có nhiều nhựa thơm thì nặng và có thể chìm. Gỗ dó ít nhựa được ngâm dầu hoặc tẩm keo cũng nặng lên và chìm. Dấu hiệu là bề mặt nhờn, để lại vệt dầu trên giấy trắng khi ấn nhẹ, mùi gắt khi chưa đốt. Danh mục trầm hương có bài riêng về trầm tẩm dầu.
- Gỗ thơm tẩm keo, tẩm nhựa. Vòng, tượng nhỏ từ gỗ thơm có khi được tẩm nhựa để bóng, khó nứt và nặng hơn. Soi các khe chạm và lỗ xỏ: lớp nhựa đọng lại thành vệt trong suốt, bóng như kính.
- Gốm thành dày. Gốm thô làm thành dày cầm chắc tay, nhưng độ nặng không phải thước đo chất lượng gốm. Sứ tốt nung ở nhiệt độ cao có thể mỏng, nhẹ mà vẫn cứng. Gõ nhẹ vào miệng chén, sứ kết khối thường cho tiếng trong, ngân; gốm nung non hoặc có vết nứt cho tiếng đục.
- Đá và bột đá làm đế. Đế tượng, đế đèn bằng bột đá hoặc đá khiến cả món nặng, trong khi thân có thể là nhựa hoặc kim loại nhẹ. Cân riêng phần thân nếu tháo rời được.
Điểm chung là độ nặng được thêm vào bằng một vật liệu khác với chất liệu chính. Tìm nơi vật liệu thêm vào lộ ra: đáy, khe, lỗ, đế.
Bảng so độ nặng tương đối của các vật liệu hay gặp
Biết vật liệu nào nặng hơn vật liệu nào giúp bạn hiểu vì sao một món đồ nặng hay nhẹ bất thường. Số trong bảng là khối lượng riêng gần đúng, tính theo lần nặng hơn nước cùng thể tích, chỉ để so sánh.
| Vật liệu | Nặng hơn nước khoảng | Ý nghĩa với người mua |
|---|---|---|
| Chì | 11 lần | Hay bị dùng độn vào lòng tượng vì rất nặng và rẻ hơn đồng |
| Đồng đỏ | gần 9 lần | Mốc để so; đồ đồng thật đúc đặc rất nặng tay |
| Đồng thau, đồng thanh | khoảng 8,5 lần | Nhẹ hơn đồng đỏ chút ít, cảm giác tay khó phân biệt |
| Sắt, thép | gần 8 lần | Nặng gần như đồng, nên cần nam châm để phân biệt |
| Hợp kim kẽm đúc | khoảng 6,5 đến 7 lần | Nhẹ hơn đồng rõ rệt khi so hai món cùng cỡ |
| Nhôm | gần 3 lần | Rất nhẹ so với đồng, dễ nhận khi cầm |
| Nhựa resin | khoảng 1 đến 1,5 lần | Nhẹ; đồ resin hay được đổ thêm bột đá hoặc đế nặng |
| Gỗ khô | đa số nhẹ hơn nước | Chỉ vài loại gỗ rất nặng mới chìm; gỗ ẩm nặng hơn gỗ khô |
Đọc bảng sẽ thấy vì sao một tượng nhôm hoặc resin mạ màu đồng nhẹ hẳn khi cầm, còn tượng sắt mạ đồng lại nặng gần như đồng thật. Độ nặng loại được nhôm và nhựa, nhưng không loại được sắt; cần nam châm đi kèm. Chì nặng hơn đồng, nên một món đồng độn chì có thể còn nặng hơn món đúc đặc.
Dùng chiếc cân nhà bếp cho đúng
Cân điện tử nhà bếp loại vài ký là đủ cho hầu hết đồ nhỏ và vừa. Dưới đây là cách biến con số trên cân thành thông tin có ích.
- Cân món đồ và ghi số. Một con số đứng một mình chưa nói gì, nhưng nó là dữ liệu để so và là chứng cứ nếu sau này cần.
- So với thông số người bán cung cấp. Người bán có ghi trọng lượng không? Nếu ghi, số cân thực tế có khớp không? Với đồ mua theo cân, chênh lệch là điều cần hỏi ngay.
- So với một món đối chứng đã biết chất liệu, cùng kích thước và hình dáng gần giống, nếu có. Đây là cách so sánh có ý nghĩa nhất tại nhà.
- Với món nhỏ, đơn giản về hình dạng, bạn có thể ước khối lượng riêng bằng cách đo thể tích qua lượng nước dâng trong cốc chia vạch, rồi chia khối lượng cho thể tích. Chỉ làm với món chịu được nước, không có lớp sơn, keo dễ bong, không làm với gỗ, trầm, sơn mài.
- Đối chiếu kết quả với các dấu hiệu khác: đáy, mặt trần, chỗ mòn, mùi. Chỉ khi nhiều dấu hiệu cùng hướng mới đủ để kết luận.
Phép đo khối lượng riêng tại nhà có sai số lớn với món nhỏ hoặc có lỗ rỗng, nên coi kết quả là ước lượng. Với món giá trị lớn, bài về phiếu kiểm định trong cùng danh mục nói khi nào nên gửi phòng thử nghiệm.
Khi món thật lại nhẹ: đừng loại nhầm
Cảnh giác với độ nặng không có nghĩa là coi mọi món nhẹ là đồ giả. Có nhiều trường hợp hàng thật lại nhẹ hơn người mua tưởng. Tượng đồng đúc rỗng thành mỏng, đúc tốt, là sản phẩm của tay nghề cao, chứ không phải bớt xén. Gỗ quý đã sấy kỹ, khô hoàn toàn, nhẹ hơn chính nó lúc còn tươi. Một số loại gỗ thơm, như pơ mu, vốn khá nhẹ. Lụa tơ tằm mỏng nhẹ tênh nhưng vẫn là tơ tằm thật.
Nếu chỉ dựa vào cảm giác nặng tay, bạn có thể vừa mua nhầm hàng độn, vừa bỏ qua hàng tốt. Đó là cái giá của một phép thử đơn lẻ. Cách làm cân bằng là dùng độ nặng như câu hỏi, không như câu trả lời: món này nặng hơn hay nhẹ hơn mình nghĩ, vì sao? Câu trả lời của người bán, cùng với những gì bạn thấy ở đáy, ở mặt trần, ở chỗ mòn, sẽ cho bạn biết nhiều hơn con số trên cân.
Cuối cùng, nếu người bán dùng độ nặng làm lý lẽ chính để thuyết phục, kiểu "cầm thử đi, nặng thế này thì phải là thật", hãy coi đó là tín hiệu để hỏi thêm những câu cụ thể về chất liệu và cấu tạo, rồi đề nghị ghi các câu trả lời vào hoá đơn.
Câu hỏi thường gặp
Tượng đồng rỗng có phải hàng kém không?
Không. Phần lớn tượng đồng cỡ vừa và lớn được đúc rỗng vì lý do kỹ thuật và tiết kiệm vật liệu. Đúc rỗng tốt, thành đều, không rỗ là sản phẩm có tay nghề. Chỉ là hàng kém khi được rao là đúc đặc hoặc lòng bị đổ độn để bán theo cân.
Làm sao biết đáy tượng có đổ xi măng hay cát?
Lật xem đáy: lớp trám phẳng, khác màu thân, còn mới hoặc bị dán kín bằng nỉ, giấy là dấu hiệu cần hỏi. Nghiêng nhẹ nghe tiếng sột soạt. Hỏi người bán đáy bịt bằng gì và lòng có đổ gì không, đề nghị ghi vào hoá đơn.
Đồ gỗ nặng có phải gỗ tốt không?
Không nhất thiết. Gỗ ẩm chưa sấy kỹ nặng hơn nhiều so với khi khô, và sẽ co ngót, nứt khi về nhà. Một số gỗ quý nặng tự nhiên, một số gỗ quý lại nhẹ. Hãy xem độ ẩm, vân, thớ và hỏi loài gỗ thay vì chỉ cầm thử.
Đo khối lượng riêng tại nhà có chính xác không?
Chỉ ở mức ước lượng. Với món nhỏ, hình phức tạp, có lỗ rỗng bên trong hoặc bọt khí bám bề mặt, sai số khá lớn. Phép đo cũng không làm được với chất liệu không chịu nước như gỗ, trầm, sơn mài. Dùng kết quả để phát hiện bất thường, không phải để kết luận.
Trầm chìm và nặng có chắc là trầm tốt không?
Không. Trầm nhiều nhựa có thể chìm, nhưng gỗ dó ngâm dầu hoặc tẩm keo cũng nặng và chìm. Hãy xem bề mặt có nhờn không, ấn lên giấy trắng có để vệt dầu không, mùi khi chưa đốt có gắt không, và hỏi rõ trầm tự nhiên, trầm cấy hay có tẩm.
Mua đồ theo cân thì cần lưu ý gì?
Hỏi rõ cấu tạo trước khi cân: đúc đặc hay rỗng, có đổ gì vào lòng không, đế làm bằng gì, có tháo rời được không. Cân trước mặt bạn bằng cân có thể kiểm tra, ghi trọng lượng và cấu tạo vào hoá đơn. Mỗi phần độn đều bị tính tiền như chất liệu chính.