"Hàng pha" là món đồ được làm từ chất liệu quý trộn với một hay nhiều chất liệu khác, rẻ hơn hoặc khác tính chất. Pha không đồng nghĩa với giả. Lụa pha một ít sợi khác có thể bền hơn, ít nhăn hơn; đồng thau vốn là đồng pha kẽm; nhang trầm nào cũng cần chất kết dính. Thứ khiến hàng pha trở thành vấn đề là khi tỉ lệ pha không được nói ra, hoặc khi phần chất liệu quý quá ít mà vẫn được gọi bằng tên chất liệu quý.
Bài này giải thích vì sao người ta pha, các kiểu pha thường gặp ở bốn chất liệu là lụa, đồng, trầm và gỗ, dấu hiệu nhận ra, và nguyên tắc để biết lúc nào một món hàng pha đang bị gọi sai tên. Bài không thay cho các bài nhận biết riêng từng chất liệu ở những danh mục khác của trang, mà đưa ra một khung chung để bạn áp vào bất kỳ món nào.
Bốn lý do người ta pha chất liệu
Pha vì tính năng. Đây là lý do chính đáng nhất. Tơ tằm nguyên chất dễ nhăn, dễ co khi giặt; pha thêm một phần sợi khác giúp vải ổn định hơn. Đồng đỏ mềm, khó đúc chi tiết sắc nét; pha thiếc thành đồng thanh hoặc pha kẽm thành đồng thau giúp đúc dễ và cứng hơn.
Pha vì công nghệ. Có thứ không thể làm nếu không pha. Nhang trầm phải có bột gỗ hoặc chất kết dính để đứng thành que và cháy đều. Gốm cần phối nhiều loại đất để chịu nhiệt. Ở đây hỏi "có pha không" là câu vô nghĩa; câu đúng là "pha gì, bao nhiêu".
Pha để hạ giá thành. Thay một phần chất liệu đắt bằng chất liệu rẻ để bán được giá thấp hơn. Điều này hợp pháp và có thị trường của nó, miễn là người mua được biết.
Pha để lừa. Thay phần lớn chất liệu quý bằng thứ rẻ, giữ bề ngoài giống, rồi bán với tên và giá của hàng nguyên chất. Đây là lúc pha trở thành bán sai mô tả. Ranh giới với trường hợp thứ ba không nằm ở tỉ lệ, mà ở chỗ có nói thật với người mua hay không.
Các kiểu pha thường gặp ở bốn chất liệu
Bảng dưới tóm các kiểu pha hay gặp nhất, cùng điều người mua nên hỏi.
| Chất liệu | Kiểu pha phổ biến | Pha chính đáng khi | Đáng nghi khi | Câu nên hỏi |
|---|---|---|---|---|
| Lụa, vải tơ | Sợi dọc tơ tằm, sợi ngang sợi khác; trộn tơ với viscose, polyester, bông | Có ghi tỉ lệ, giá tương xứng | Ghi "lụa tơ tằm" không kèm phần trăm, giá rẻ bất thường | Thành phần từng loại sợi theo phần trăm |
| Đồng mỹ nghệ | Đồng thau (đồng – kẽm), đồng thanh (đồng – thiếc), thêm chì cho dễ đúc | Gọi đúng tên hợp kim | Gọi hợp kim kẽm mạ màu là "đồng" | Hợp kim gì, có mạ phủ không |
| Nhang, nụ trầm | Bột trầm trộn bột gỗ khác, keo kết dính, có khi thêm hương liệu | Nói rõ tỉ lệ trầm và có hay không hương liệu | Rao "trầm nguyên chất" mà mùi gắt, khói đen | Bột trầm từ đâu, có thêm hương liệu không |
| Đồ gỗ | Phần nhìn thấy dùng gỗ quý, phần khuất dùng gỗ khác | Nói rõ phần nào gỗ gì | Gọi cả món theo tên gỗ ở mặt trước | Từng bộ phận làm bằng gỗ gì |
Câu hỏi ở cột cuối đều là câu có thể trả lời bằng một dòng chữ trên hoá đơn. Đó là cách nhanh nhất để biến hàng pha thành hàng minh bạch.
Lụa pha: vì sao khó nhận ra bằng tay
Lụa là chất liệu bị pha nhiều nhất trong nhóm chất liệu quý, vì sợi tổng hợp và sợi tái sinh ngày nay có thể làm rất mềm, rất bóng. Cảm giác "mát tay, mềm rủ" từng được coi là dấu hiệu tơ tằm giờ đã không còn đủ. Vải dệt sợi dọc tơ tằm, sợi ngang viscose cầm vẫn mềm và bóng gần giống lụa nguyên chất, nhưng giá thành thấp hơn đáng kể.
Dấu hiệu thực tế nhất là ghép ba thứ: nhãn thành phần, phép đốt sợi tách riêng sợi dọc và sợi ngang, và giá. Nhãn ghi "silk" hoặc "lụa" không kèm phần trăm là chưa đủ thông tin. Phép đốt làm riêng từng chiều sẽ cho biết vải có pha hay không. Giá thì không chứng minh được gì, nhưng một chiếc khăn "100% tơ tằm" khổ lớn mà rẻ ngang khăn polyester là lý do để hỏi kỹ hơn.
Một chỗ hay nhầm khác là tên kiểu dệt. "Satin", "lụa băng giá", "lụa ngọc trai" thường là tên kiểu bề mặt hoặc tên thương mại của vải tổng hợp, không nói gì về sợi tơ. Bài về tên gọi chất liệu dễ nhầm trong cùng danh mục đi sâu vào chuyện này.
Đồng pha: chữ "đồng" bao trùm quá nhiều thứ
Trong đời thường, chữ "đồng" được dùng cho cả đồng đỏ gần nguyên chất, đồng thau, đồng thanh và các hợp kim khác có màu vàng đỏ. Về kỹ thuật, những hợp kim này đều hợp lệ và mỗi loại có chỗ dùng riêng: đồng thau bóng vàng, dễ gia công, hay dùng cho đồ trang trí; đồng thanh cứng, chịu ăn mòn, truyền thống dùng cho chuông và tượng đúc. Không có loại nào "giả".
Vấn đề bắt đầu khi hợp kim kẽm hoặc nhôm, vốn rẻ hơn đồng nhiều, được đúc rồi mạ một lớp màu đồng mỏng và gọi là "đồ đồng". Lớp mạ có thể đẹp ngay lúc mua nhưng mòn sau một thời gian sờ nắm, lộ màu xám bên dưới. Hợp kim kẽm cũng nhẹ hơn và giòn hơn đồng, dễ gãy ở chi tiết mảnh.
Khi mua, hỏi thẳng loại hợp kim và có mạ phủ hay không. Xem kỹ chỗ mòn ở đỉnh, cạnh, tay cầm, và cân thử so với kích thước. Người bán đồ đồng tử tế sẽ nói rõ đồng thau hay đồng đỏ, đúc đặc hay rỗng, có phủ sơn bảo vệ không.
Trầm pha bột và gỗ pha loại: hai kiểu pha khó kiểm nhất
Với nhang và nụ trầm, pha là chuyện bắt buộc về kỹ thuật, nên câu hỏi chỉ còn là pha bao nhiêu và pha gì. Bột trầm có thể được trộn với bột gỗ thường, bột vỏ cây, keo tự nhiên hoặc keo công nghiệp, và đôi khi thêm hương liệu tổng hợp để mùi đậm hơn. Người mua gần như không thể đo tỉ lệ tại nhà; dấu hiệu chỉ là mùi khi chưa đốt có gắt không, khói có đen và hắc không, tàn có bết dính không. Với sản phẩm đốt trong nhà, điều đáng quan tâm nhất là có hương liệu hay keo lạ không, vì đó là thứ bạn hít vào. Luôn đốt nơi thông gió, người có bệnh hô hấp nên hỏi bác sĩ.
Với đồ gỗ, kiểu pha phổ biến là dùng gỗ quý cho những phần nhìn thấy như mặt bàn, mặt trước cánh tủ, tay vịn, còn phần khuất như hậu tủ, đáy ngăn kéo, thanh giằng dùng gỗ khác rẻ hơn. Cách làm này rất thường gặp và không sai nếu được nói rõ; nhiều món đồ cổ cũng làm như vậy. Nó chỉ thành vấn đề khi cả món được gọi và tính giá theo tên gỗ ở mặt trước.
Cách kiểm với đồ gỗ là mở hết cánh, kéo hết ngăn, lật mặt dưới, so màu, vân, độ nặng giữa các bộ phận. Rồi đề nghị hoá đơn ghi từng bộ phận làm bằng gỗ gì.
Đọc tỉ lệ pha trên nhãn và trang bán hàng
Khi món hàng có ghi thành phần, cách ghi cũng nói lên nhiều điều. Dưới đây là những kiểu ghi hay gặp và cách đọc thận trọng.
- Ghi đủ phần trăm cộng lại một trăm. Ví dụ giả định: "70% tơ tằm, 30% viscose". Đây là cách ghi minh bạch nhất; việc còn lại là kiểm xem có đúng không.
- Chỉ ghi chất liệu đắt, không kèm số. "Chất liệu: lụa tơ tằm" hay "đồng". Cách ghi này không sai hẳn nhưng thiếu thông tin; hỏi thêm phần còn lại là gì.
- Ghi chất liệu đắt trước, chất liệu rẻ trong ngoặc nhỏ hoặc ở dòng cuối. Thông tin đúng nhưng trình bày để người mua đọc lướt chỉ thấy phần đắt. Đọc hết các dòng.
- Dùng chữ mơ hồ như "pha tơ", "cảm giác lụa", "màu đồng", "hương trầm". Những chữ này thường có nghĩa là chất liệu quý chỉ chiếm phần nhỏ hoặc không có. "Hương trầm" có thể chỉ là mùi được tạo ra, không phải bột trầm.
- Phần trăm chỉ cho một bộ phận. Áo ghi "thân lụa" nhưng tay và cổ là vải khác; tủ ghi "mặt gỗ hương" nhưng thân là gỗ khác. Hỏi tỉ lệ cho toàn món hoặc cho từng bộ phận.
- Không ghi gì cả. Với hàng dệt may bán lẻ, thiếu thành phần là thiếu thông tin mà nhãn hàng hoá cần có theo quy định hiện hành. Với đồ thủ công, đề nghị người bán ghi vào hoá đơn.
Chụp lại nhãn và trang mô tả ngay khi mua. Nếu sau này kết quả kiểm tra khác với những gì được ghi, đó là bằng chứng quan trọng nhất của bạn.
Nguyên tắc chung: khi nào hàng pha bị gọi sai tên
Không có một con số phần trăm chung cho mọi chất liệu để nói "dưới mức này là giả". Thay vào đó, bạn có thể dùng bốn câu hỏi dưới đây cho bất kỳ món hàng pha nào.
- Tên gọi trên hoá đơn, nhãn hoặc trang bán hàng có phản ánh đúng thành phần chính không, hay chỉ nêu chất liệu đắt nhất?
- Tỉ lệ pha có được ghi ra, hoặc ít nhất có được nói khi bạn hỏi không? Với hàng dệt may, quy định về nhãn hàng hoá hiện hành yêu cầu ghi thành phần; với đồ mỹ nghệ, bạn có quyền đề nghị ghi.
- Phần chất liệu quý có mang lại tính chất mà bạn trả tiền để có không, như cảm giác tơ tằm trên da, màu và độ bền của đồng, mùi của trầm?
- Giá có tương xứng với thành phần thật, hay đang là giá của hàng nguyên chất?
Nếu câu trả lời cho câu một và câu bốn là "không", món hàng đang bị bán sai mô tả, bất kể tỉ lệ cụ thể là bao nhiêu. Khi đó bạn có quyền yêu cầu đổi, trả hoặc giảm giá theo quy định bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng hiện hành; bài về khiếu nại trong cùng danh mục hướng dẫn từng bước.
Câu hỏi thường gặp
Hàng pha có phải là hàng giả không?
Không nhất thiết. Hàng pha được ghi đúng thành phần và bán đúng giá là hàng hợp lệ. Nó chỉ thành vấn đề khi thành phần bị giấu hoặc tên gọi khiến người mua tin đó là hàng nguyên chất. Việc xác định một món hàng có là hàng giả theo pháp luật hay không thuộc thẩm quyền cơ quan chức năng.
Lụa pha bao nhiêu phần trăm thì vẫn được gọi là lụa tơ tằm?
Không có một con số chung mà mọi người bán đều theo. Cách an toàn là coi chữ "lụa tơ tằm" chỉ có nghĩa khi đi kèm phần trăm cụ thể. Nếu bạn muốn vải nguyên tơ tằm, hãy đề nghị ghi "100% tơ tằm" và tự thử đốt riêng sợi dọc, sợi ngang.
Đồng thau có phải đồng giả không?
Không. Đồng thau là hợp kim đồng với kẽm, đã được dùng từ rất lâu và có tính chất riêng: màu vàng, dễ gia công, bóng đẹp. Nó chỉ bị coi là bán sai khi được gọi là "đồng đỏ" hay "đồng nguyên chất". Hỏi đúng tên hợp kim là đủ.
Nhang trầm nguyên chất có tồn tại không?
Nhang dạng que hầu như luôn cần chất kết dính và lõi, nên chữ "nguyên chất" thường chỉ có nghĩa là không thêm hương liệu tổng hợp hoặc bột trầm chiếm phần lớn. Hãy hỏi người bán cụ thể thành phần, và ưu tiên sản phẩm ghi rõ nguồn bột trầm, loại keo, có hương liệu hay không.
Đồ gỗ dùng gỗ khác cho phần khuất có phải là gian dối?
Không, nếu được nói rõ và tính giá phù hợp. Đây là cách làm phổ biến từ xưa để tiết kiệm gỗ quý cho chỗ nhìn thấy. Nó chỉ thành gian dối khi cả món được rao và tính giá như thể toàn bộ là gỗ quý. Đề nghị hoá đơn ghi từng bộ phận.
Làm sao chứng minh hàng đã mua là hàng pha bị bán sai?
Cần hai thứ: lời cam kết của người bán về thành phần, thể hiện trên hoá đơn, nhãn, trang bán hàng hay tin nhắn; và kết quả kiểm tra cho thấy thành phần thật khác lời cam kết. Kết quả từ đơn vị thử nghiệm có năng lực có giá trị hơn phép thử tại nhà khi tranh chấp.