ChatQuy.comChất Quý
Tơ tằm, lụa và vải quý

Lụa sống và lụa chín: chuội keo sericin làm tấm lụa thay đổi thế nào

Lụa sống còn keo sericin nên cứng, đục; lụa chín đã chuội nên mềm, bóng, nhẹ đi. Hiểu chuội keo để đọc đúng chữ raw silk, chọn vải và giặt cho an toàn.

Two folded lengths of undyed fabric side by side on a linen cloth, one stiff and matte ivory, one soft and glossy, hand gently pressing the soft fold, overcast light

Lụa sống là vải hoặc sợi tơ còn giữ lớp keo sericin; lụa chín là vải hoặc sợi đã được chuội, tức nấu trong dung dịch xà phòng hoặc kiềm nhẹ để bỏ phần lớn lớp keo. Lụa sống cứng, sột soạt, màu đục ngà, ít bóng; lụa chín mềm, rủ, bóng hơn và nhẹ đi đáng kể. Cùng một sợi tơ, khâu chuội quyết định tấm vải đứng dáng hay mềm như nước.

Hai khái niệm này giúp bạn hiểu nhiều chuyện hay gặp khi mua và dùng vải tơ tằm: vì sao có loại lụa mộc sờ ráp mà vẫn là tơ thật, vì sao một số tấm vải đổi cảm giác sau lần giặt đầu, và vì sao chữ "raw silk" trên nhãn hàng nhập lại thường không có nghĩa là lụa sống.

Chuội keo là gì và diễn ra thế nào

Chuội là cách người làm nghề gọi công đoạn tách keo sericin khỏi sợi tơ. Nguyên lý chung là đun sợi hoặc vải trong nước nóng có chất giúp keo tan, như xà phòng, kiềm nhẹ hoặc chế phẩm enzyme, giữ trong một thời gian rồi xả sạch. Theo cách truyền thống, một số vùng dùng nước tro bếp, vốn có tính kiềm, để chuội; ngày nay các xưởng dùng hoá chất và quy trình kiểm soát được nồng độ, nhiệt độ.

Chuội là việc tinh tế vì ranh giới giữa bỏ keo và làm hại sợi khá mỏng. Kiềm quá mạnh, nhiệt quá cao hoặc ngâm quá lâu sẽ bắt đầu phá chính lõi fibroin, làm sợi yếu, mất ánh, mặt vải xơ. Chuội quá nhẹ thì keo còn loang lổ, vải cứng chỗ này mềm chỗ kia và nhuộm lên không đều màu.

Sau chuội, sợi hoặc vải mất đi một phần khối lượng tương ứng với lượng keo bị bỏ. Các tài liệu dệt thường nêu mức hao này vào khoảng một phần năm đến gần một phần ba khối lượng ban đầu với tơ tằm dâu. Người mua vải theo cân cần biết điều này: một ki-lô-gam tơ sống không cho một ki-lô-gam lụa chín.

So sánh lụa sống và lụa chín

Bảng sau tóm các khác biệt bạn có thể cảm nhận bằng tay, mắt và tai, kèm lý do kỹ thuật phía sau.

Đặc điểmLụa sốngLụa chínVì sao
Cảm giác tayCứng, hơi ráp, giữ nếp gấpMềm, trơn, rủKeo dán các sợi đơn và làm sợi cứng
MàuNgà, vàng nhạt hoặc trắng đụcTrắng sáng hơn, trong hơnPhần lớn sắc tố tự nhiên nằm trong keo
Độ bóngMờ, ánh nhẹBóng, ánh sâuKeo phủ lên mặt sợi làm tán ánh sáng
Tiếng khi vòSột soạt rõÍt tiếng hoặc tiếng khô nhẹSợi cứng cọ vào nhau
Khối lượngNặng hơnNhẹ đi đáng kểMất phần keo
Nhận màu nhuộmKém đều, màu đụcĐều, màu trongKeo cản thuốc nhuộm thấm vào sợi
Khi giặtCó thể mềm dần, co, đổi dángỔn định hơnKeo còn lại tan một phần trong nước ấm

Hàng cuối là điều người dùng hay bỏ qua. Một tấm lụa sống hoặc lụa chuội chưa kỹ khi giặt bằng nước ấm với xà phòng kiềm có thể mất thêm keo, mềm đi, co lại và đổi hẳn phom. Nếu bạn mua lụa sống vì thích độ đứng của nó, hãy hỏi người bán cách giặt hoặc chỉ giặt khô.

Chuội sợi trước khi dệt hay chuội cả tấm vải sau khi dệt

Chuội sợi trước, rồi nhuộm sợi và dệt. Sợi chín mềm, đã nhuộm màu sẵn, dệt ra vải có thể phối nhiều màu sợi như kẻ, dệt hoa, gấm. Vải loại này mềm ngay khi rời khung. Cách này cần thợ dệt khéo vì sợi chín trơn, khó căn hơn sợi sống.

Dệt bằng sợi sống, rồi chuội và nhuộm cả tấm. Sợi sống cứng nên dễ mắc khung, ít đứt, dệt nhanh hơn. Sau khi dệt, cả tấm vải được chuội, rồi nhuộm một màu hoặc in hoa. Nhiều loại lụa trơn, crepe và habotai được làm theo cách này. Vải co lại một chút khi chuội, nên thợ phải tính trước khổ vải.

Chuội một phần. Một số loại vải chủ ý chỉ bỏ bớt keo để giữ độ cứng vừa phải, như organza tơ tằm, the, sa. Loại này có độ đứng, độ trong và tiếng sột soạt mà lụa chín hoàn toàn không có.

Không chuội, để mộc. Có những tấm lụa mộc, đũi mộc để nguyên keo và màu tự nhiên, dùng cho người thích vẻ thô, hoặc dùng làm nền cho việc vẽ, nhuộm thủ công sau này. Người mua cần biết đây là vải sẽ thay đổi sau khi giặt.

Chữ "raw silk" trên nhãn: thường không phải lụa sống

Đây là chỗ dễ nhầm nhất. Về kỹ thuật, raw silk nghĩa là tơ sống, tức tơ chưa chuội. Nhưng trong thương mại vải, nhiều nơi lại dùng "raw silk" để gọi loại vải dệt từ tơ vụn xe lại, tên đúng là silk noil hoặc bourette: vải mờ, sần, có chấm xơ nhỏ màu sẫm, sờ giống vải bông thô. Loại vải này thật ra thường đã chuội, nên không cứng như tơ sống.

Cách dùng chữ lẫn lộn này khiến người mua kỳ vọng sai. Có người nghĩ raw silk là tơ "nguyên chất, chưa qua xử lý" nên tốt hơn; có người lại nghĩ đó là hàng kém. Thực tế silk noil là một loại vải riêng, mềm, thoáng, ít bóng, giá dễ chịu, hợp may quần áo mặc thường ngày. Nó không phải lụa sống và cũng không phải hàng giả.

Khi gặp chữ raw silk, bạn nên hỏi lại người bán: vải này còn keo hay đã chuội, sợi ươm dài hay tơ vụn xe lại. Một cách nhìn nhanh là soi mặt vải: có nhiều chấm xơ nhỏ, sẫm màu rải đều thì gần như chắc là silk noil. Còn tấm vải cứng, sột soạt, ánh nhẹ, màu ngà đều thì mới gần với nghĩa lụa sống thật.

Tăng trọng lụa: một bài học từ quá khứ

Vì lụa mất khối lượng khi chuội, và vì lụa từng được mua bán theo cân, ở châu Âu và Mỹ thế kỷ mười chín đến đầu thế kỷ hai mươi xuất hiện kỹ thuật tăng trọng: ngâm lụa trong dung dịch muối kim loại, phổ biến là muối thiếc, để bù lại phần nặng đã mất, có khi còn vượt khối lượng ban đầu. Vải tăng trọng nặng tay, rủ đẹp, tiếng sột soạt sang, nên được ưa chuộng trong may váy áo thời đó.

Cái giá phải trả là độ bền. Muối kim loại làm sợi lụa giòn dần theo thời gian, đặc biệt khi gặp ánh sáng và độ ẩm. Nhiều bộ trang phục lụa của giai đoạn này trong các bảo tàng hiện bị nứt vỡ thành những dải và mảnh nhỏ dọc theo nếp gấp, hiện tượng mà giới bảo tồn dệt may gọi là lụa vỡ.

Ngày nay tăng trọng bằng kim loại hiếm gặp trong hàng may mặc thông thường, nhưng bài học vẫn còn nguyên: cảm giác nặng tay không phải lúc nào cũng là dấu hiệu chất lượng. Một số loại vải được hồ hoặc hoàn tất bằng hoá chất để dày tay, đứng dáng hơn; sau vài lần giặt, lớp hoàn tất trôi đi và vải lộ bản chất. Hỏi rõ vải đã qua những xử lý gì luôn đáng hơn là chỉ cân trên tay.

Nhận ra lụa sống và lụa chín bằng tay, mắt và tai

Không cần dụng cụ gì đặc biệt, bạn có thể dựa vào trình tự quan sát sau khi đứng trước một tấm vải tơ tằm chưa rõ đã chuội hay chưa:

  1. Nhìn màu dưới ánh sáng ban ngày: lụa sống thường ngà, vàng nhạt hoặc trắng đục đều khắp tấm; lụa chín chưa nhuộm thì trắng sáng hơn, có độ trong khi soi lên.
  2. Cầm một góc vải buông xuống: lụa chín rủ mềm theo trọng lượng, nếp vải chảy xuống; lụa sống đứng, gãy thành góc, giữ nếp gấp lâu.
  3. Vò nhẹ trong lòng bàn tay rồi mở ra: lụa sống kêu sột soạt rõ và để lại nếp nhăn sắc; lụa chín ít tiếng, nếp nhăn mềm hơn.
  4. Lướt đầu ngón tay theo chiều sợi: lụa sống hơi ráp, có cảm giác như có lớp phủ khô; lụa chín trơn, mát.
  5. Soi nghiêng mặt vải: lụa chín cho ánh sâu, đổi sắc khi xoay; lụa sống ánh mờ, đồng đều, ít chiều sâu.
  6. Hỏi người bán và đối chiếu: những quan sát trên chỉ là gợi ý, vì vải còn có thể đã được hồ, nhuộm hoặc hoàn tất làm thay đổi cảm giác.

Nếu bạn được phép lấy một mẩu vải thừa, có thể nhúng vào nước ấm vừa tay khoảng vài phút rồi để khô: mẩu lụa sống thường mềm đi thấy rõ và có thể co nhẹ, mẩu lụa chín gần như giữ nguyên. Phép thử này an toàn, không cần hoá chất, nhưng chỉ làm với mẩu thừa, không làm trên món đồ đang dùng.

Giặt và dùng lụa sống, lụa chuội nhẹ cho an toàn

Nếu bạn đã mua hoặc được tặng một món đồ lụa sống, lụa mộc, những điều sau giúp nó giữ được tính cách ban đầu lâu hơn:

  • Hỏi người bán vải đã chuội hay chưa, chuội hoàn toàn hay một phần, và họ khuyên giặt thế nào. Đây là thông tin đáng hỏi hơn cả giá.
  • Thử ở một góc khuất: nhúng một mép vải thừa vào nước mát, để khô tự nhiên, xem có co, cứng lại hoặc loang vệt không.
  • Không dùng nước nóng và xà phòng kiềm mạnh như bột giặt thông thường, vì chính đây là điều kiện để chuội tiếp phần keo còn lại.
  • Với đồ cần giữ phom đứng như áo khoác, váy organza tơ tằm, khăn the, nên giặt khô ở nơi quen làm đồ lụa.
  • Nếu bạn muốn chủ động làm mềm một tấm lụa mộc, hãy hỏi người làm nghề hoặc thử với mẫu nhỏ trước; tự chuội cả tấm ở nhà dễ làm vải loang và co không đều.
  • Cất nơi khô ráo, thoáng, tránh nắng; lụa sống còn keo dễ hút ẩm và bị mốc hơn lụa chín khi để trong tủ nồm.

Lụa sống và lụa chín không hơn kém nhau, chúng là hai trạng thái của cùng một chất liệu cho hai nhu cầu khác nhau. Điều quan trọng là biết mình đang cầm trạng thái nào để đối xử cho đúng.

Câu hỏi thường gặp

Lụa sống có phải là lụa chưa giặt không?

Không hẳn. Lụa sống là lụa còn giữ keo sericin, tức chưa qua khâu chuội. Một tấm lụa đã chuội rồi thì dù chưa giặt lần nào vẫn là lụa chín. Ngược lại, giặt bình thường bằng nước mát và chất tẩy dịu cũng không biến lụa sống thành lụa chín hoàn toàn, chỉ làm mất một phần keo.

Vì sao áo lụa mới mua sờ cứng, giặt xong lại mềm hẳn?

Có thể vải chưa được chuội hết keo, hoặc đã được hồ, hoàn tất để đứng dáng khi bày bán. Lần giặt đầu làm trôi một phần keo hay chất hoàn tất, vải mềm ra và có thể co nhẹ. Nếu thích độ cứng ban đầu, bạn nên giặt khô hoặc hỏi người bán trước khi giặt.

Silk noil có bền không?

Silk noil dệt từ xơ ngắn xe lại nên mặt vải xốp, dễ có lông tơ khi cọ xát nhiều, độ bền mài mòn kém hơn lụa ươm sợi dài. Bù lại vải dày dặn, ít nhăn, không sợ vết nước như lụa mỏng. Dùng làm quần áo mặc nhà, áo sơ mi thường ngày thì khá bền nếu giặt nhẹ tay.

Chuội lụa ở nhà được không?

Về nguyên lý là nấu vải trong nước có xà phòng, nhưng kiểm soát nhiệt và nồng độ ở nhà rất khó, vải dễ loang, co lệch hoặc mất ánh. Nếu chỉ muốn vải mềm hơn một chút, nên để nơi có kinh nghiệm làm. Tuyệt đối không dùng hoá chất kiềm mạnh hay thuốc tẩy vì chúng phá sợi và nguy hiểm cho da.

Lụa mộc có tốt cho da hơn lụa nhuộm không?

Lụa mộc không qua thuốc nhuộm nên tránh được một nguồn kích ứng tiềm tàng với người da nhạy cảm. Tuy vậy lụa sống còn keo có thể ráp hơn khi chạm da, và vải mộc vẫn có thể đã qua hoá chất hoàn tất. Chưa có cơ sở để nói chung là loại nào tốt cho da hơn; với da hay kích ứng, hãy thử mặc ngắn trước.

Làm sao biết một tấm vải lụa có bị tăng trọng hay hồ nặng không?

Tại nhà khó biết chắc. Dấu hiệu gợi ý là vải nặng tay bất thường so với độ mỏng, đứng dáng quá mức, có cảm giác phấn khi vò, và mềm hẳn đi sau lần giặt đầu. Với món đồ giá trị, cách chắc chắn là đề nghị người bán ghi rõ thành phần và các xử lý hoàn tất trên hoá đơn.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138