ChatQuy.comChất Quý
Tơ tằm, lụa và vải quý

Tơ tằm dâu, tơ tussah, tơ eri, tơ muga và tơ kén đôi: các loại tơ khác nhau ở đâu

Không phải tơ nào cũng từ con tằm ăn lá dâu. Phân biệt tơ dâu, tussah, eri, muga và tơ kén đôi theo màu, độ thô, cách lấy sợi và loại vải làm ra.

Five cocoons of different colours and sizes arranged in a row on rough handmade paper, cream, gold, brown and white, top-down shot under soft morning window light

Phần lớn lụa trên thế giới và ở Việt Nam đến từ tằm dâu, nhưng còn ít nhất bốn nhóm tơ khác hay gặp trong hàng dệt: tơ tussah, tơ eri, tơ muga và tơ kén đôi. Chúng khác nhau ở loài tằm, loại lá tằm ăn, màu tự nhiên của sợi, độ thô và cách lấy sợi ra khỏi kén. Vì vậy hai tấm vải cùng ghi "silk" có thể khác nhau như vải bông chải kỹ với vải bố.

Biết các loại tơ giúp bạn đọc đúng những cái tên lạ trên nhãn hàng nhập, hiểu vì sao có tấm lụa màu mật ong không nhuộm, vì sao có loại "tơ" xốp ấm như len, và vì sao một số tấm vải tơ có những cục nhỏ trên mặt mà vẫn là hàng tốt chứ không phải lỗi dệt.

Tằm dâu: nguồn của hầu hết lụa trơn mịn

Tằm dâu Bombyx mori đã được con người thuần hoá qua hàng nghìn năm, đến mức con trưởng thành không bay được và sống hoàn toàn nhờ người nuôi. Tằm chỉ ăn lá dâu, được nuôi trong nhà, trên nong, né, nên điều kiện đồng đều. Nhờ đó sợi tơ mảnh, đều, trắng hoặc vàng nhạt, dễ ươm thành sợi dài liên tục. Đây là nguồn chính của lụa trơn, lụa satin, crepe, voan tơ, khăn lụa mà bạn thường thấy.

Ở Việt Nam có hai nhóm giống quen thuộc. Giống tằm ta truyền thống, nhiều lứa trong năm, cho kén nhỏ màu vàng, sợi mảnh, chịu được khí hậu nóng ẩm. Các giống lai nhập về sau, thường gọi là tằm lưỡng hệ, cho kén trắng to hơn, sợi dài và đều hơn, hợp với ươm máy. Vùng Bảo Lộc ở Lâm Đồng nuôi nhiều giống kén trắng; một số làng ở đồng bằng Bắc Bộ và miền Trung còn giữ tằm kén vàng.

Màu vàng của kén tằm ta nằm chủ yếu ở lớp keo sericin. Khi chuội kỹ, phần lớn màu vàng trôi đi, sợi trở nên trắng ngà. Nếu người thợ chuội nhẹ, tấm vải giữ được sắc vàng ấm tự nhiên, một số làng nghề dùng điều này để làm loại lụa mộc không nhuộm.

Tơ tussah: tằm hoang ăn lá sồi, sợi màu mật ong

Nguồn gốc. Tơ tussah, cũng viết tasar hay tussar, đến từ những loài tằm thuộc chi Antheraea, sống ngoài trời trên các cây họ sồi và một số cây rừng khác. Trung Quốc và Ấn Độ là hai nguồn lớn. Người nuôi thả tằm trên cây, thu kén khi tằm đã làm xong, nên điều kiện kém đồng đều hơn tằm dâu nuôi trong nhà.

Màu tự nhiên. Sợi tussah có màu vàng nâu, màu mật ong hoặc màu be đậm, do tằm ăn lá chứa nhiều tanin. Màu này nằm sâu trong sợi nên rất khó tẩy trắng hoàn toàn; vải tussah nhuộm màu sáng thường không trong và tươi bằng lụa tằm dâu. Ngược lại, nhiều người thích chính màu mộc đó.

Cấu tạo sợi. Sợi tussah thô hơn, dẹt hơn, mặt cắt không gọn như sợi tằm dâu, nên vải có bề mặt hơi sần, ánh dịu, cầm chắc tay. Vải dệt từ tơ tussah thường dày dặn, hợp may áo khoác nhẹ, quần, rèm, bọc đệm hơn là khăn mỏng.

Khi gặp trên nhãn. Nhãn ghi "tussah silk", "wild silk" hay "tơ hoang" là gợi ý về loại này. Đây vẫn là tơ tằm thật, không phải hàng giả, nhưng nếu bạn tìm cảm giác mượt mịn của lụa trơn thì nên biết trước để khỏi thất vọng.

Tơ eri: kén hở đầu, kéo như kéo bông, ấm như len

Tơ eri đến từ loài tằm Samia ricini, ăn lá thầu dầu và cũng ăn được lá sắn, nên ở Việt Nam đôi khi được gọi là tằm sắn. Vùng nuôi nổi tiếng là đông bắc Ấn Độ; ở nước ta từng có những mô hình nuôi tằm sắn ở vài địa phương trồng sắn nhiều, quy mô nhỏ. Điểm đặc biệt của tằm eri là nó làm kén có một đầu hở, sợi xếp lỏng, không quấn kín như kén tằm dâu.

Vì kén hở đầu, ngài có thể chui ra mà không cắt đứt sợi, và người ta thường để ngài ra rồi mới thu kén. Kén sau đó được nấu bỏ keo rồi kéo sợi bằng cách xe, giống như xe bông hay len, chứ không ươm được thành sợi dài liên tục. Kết quả là sợi eri xốp, hơi xù, màu trắng ngà đến hồng đất, giữ không khí trong sợi nên cảm giác ấm, mềm, ít bóng.

Do quy trình để ngài ra khỏi kén trước, tơ eri thường được giới thiệu với tên "peace silk" hay "ahimsa silk", gắn với lựa chọn đạo đức của người mua không muốn nhộng bị giết khi ươm. Cần lưu ý, nhãn "peace silk" cũng được dùng cho tơ tằm dâu để ngài ra, và cách dùng chữ này trên thị trường không được kiểm soát chặt; nếu điều đó quan trọng với bạn, hãy hỏi rõ loài tằm và quy trình.

Vải eri hợp với khăn quàng mùa lạnh, áo khoác mỏng, chăn mỏng. Nó không cho ánh mượt như lụa, nhưng bền, ít nhăn và rất dễ chịu khi chạm da.

Tơ muga: sợi vàng óng của một vùng đất

Tơ muga đến từ loài tằm Antheraea assamensis, gắn với bang Assam ở đông bắc Ấn Độ. Tằm sống ngoài trời trên những loài cây bản địa, cho kén màu vàng óng tự nhiên. Sợi muga nổi tiếng vì giữ màu vàng ánh kim mà không cần nhuộm, và theo những gì người dùng mô tả, ánh vàng có xu hướng sáng hơn qua nhiều lần giặt chứ không phai đi.

Tơ muga được bảo hộ chỉ dẫn địa lý ở Ấn Độ, sản lượng nhỏ, quy trình phụ thuộc thời tiết và rừng cây chủ. Vì thế hàng muga thật hiếm gặp ở Việt Nam, nếu có thường là khăn, vải sari nhập theo đường du lịch hoặc quà tặng. Bạn nên coi muga là một ví dụ về việc chất lượng tơ gắn chặt với một vùng sinh thái, giống như chè hay cà phê có vùng trồng riêng.

Một điều nên dè chừng: tên muga đôi khi bị gắn cho vải màu vàng làm từ tơ tằm dâu nhuộm hoặc từ sợi tổng hợp. Không có nhãn rõ ràng, không có nguồn đáng tin thì không nên trả thêm tiền chỉ vì một cái tên.

Tơ kén đôi, tơ vụn và những sợi "không hoàn hảo" mà vẫn quý

Ngoài khác biệt về loài tằm, người làm nghề còn phân loại tơ theo chất lượng kén và phần sợi lấy ra. Một số loại sợi kém đều lại tạo nên những tấm vải được ưa chuộng chính vì vẻ mộc của nó.

Tên gọiLấy từ đâuĐặc điểm sợiVải thường gặp
Tơ kén đôiKén do hai con tằm cùng làm chungHai sợi rối vào nhau, ươm ra có những cục, chỗ dày chỗ mỏngDupioni, vải có gân cục, đứng dáng, ánh lấp lánh
Tơ gốc, tơ thôLớp sợi ngoài cùng của kén và đầu sợi khó ươmThô, không đều, nhiều keoĐũi, vải mộc mặt sần
Tơ vụn, tơ xơSợi đứt, kén thủng, phần thừa khi ươmXơ ngắn, phải chải và xe như bôngVải tơ vụn xốp, mờ, mềm
Tơ nõnPhần sợi mảnh, đều nhất ở lõi kénMảnh, trắng, mịnLụa mỏng, lụa cao cấp

Vải dupioni có những vệt gân cục ngang mặt vải là đặc điểm, không phải lỗi; người may áo dài, áo cưới, rèm cửa ưa nó vì vải đứng phom và bắt sáng lấp lánh. Tương tự, đũi sần sùi là vì dùng tơ thô. Khi đánh giá một tấm vải tơ, câu hỏi đúng không phải "có đều không" mà là "độ không đều này có phải chủ ý của loại vải không".

Ngược lại, lụa trơn mỏng mà có cục, có sợi xù lẫn thì có thể là sợi kém chọn lọc hoặc lỗi dệt. Hãy so với mô tả của chính người bán: hàng ghi là lụa trơn cao cấp thì mặt vải phải đều.

Vì sao tơ tằm dâu vẫn chiếm phần lớn hàng lụa

Nếu tơ hoang có màu mộc đẹp và tơ eri ấm, mềm, vì sao lụa trên thị trường vẫn gần như toàn là tơ tằm dâu? Lý do đầu tiên là sự đồng đều. Tằm nuôi trong nhà, ăn cùng một loại lá, làm kén cùng thời điểm, nên kén có kích thước và độ dày sợi gần nhau. Xưởng ươm có thể đặt máy chạy ổn định, thợ dệt có thể tính trước độ dày vải, thợ nhuộm có thể lên màu như nhau giữa các mẻ.

Lý do thứ hai là khả năng ươm thành sợi dài liên tục. Sợi dài cho vải mặt mịn, ít xơ, bền mài mòn hơn vải từ sợi xe ngắn. Các kiểu dệt mỏng và trong như voan, organza, habotai gần như chỉ làm được với sợi ươm dài. Tơ eri phải kéo như kéo bông nên không thể cho ra tấm voan trong suốt; tơ tussah thô nên khó dệt thành vải thật mỏng.

Lý do thứ ba là màu. Sợi tằm dâu sau khi chuội gần như trắng, nên nhận màu nhuộm trong và tươi, từ trắng tinh đến đen tuyền. Tơ có sẵn sắc nâu vàng thì mọi màu nhuộm lên đều bị ngả theo sắc nền. Với ngành may mặc cần bảng màu rộng, đây là khác biệt rất lớn.

Những loại tơ khác vì thế giữ vai trò ngách: chúng phục vụ người tìm vẻ mộc, độ ấm, câu chuyện vùng đất hoặc lựa chọn đạo đức. Ngách không có nghĩa là kém, chỉ là ít phổ biến hơn và cần người mua hiểu mình đang chọn gì.

Đọc tên loại tơ khi mua vải và đồ may sẵn

Khi trước mặt là một tấm vải hay món đồ ghi có tơ tằm, bạn có thể đi qua mấy bước sau để biết mình đang cầm loại nào:

  1. Đọc thành phần: "100% silk", "mulberry silk" thường là tơ tằm dâu; "tussah", "wild silk", "tơ hoang" là tơ tằm hoang; "eri", "peace silk" là nhóm tơ để ngài ra; "silk noil" hay "bourette" là tơ vụn xe lại.
  2. Nhìn màu mộc: vải chưa nhuộm màu vàng mật ong, be đậm gợi ý tussah; trắng ngà xốp gợi ý eri hoặc tơ vụn; trắng sáng, mịn là tằm dâu đã chuội.
  3. Sờ và soi mặt vải: mịn, trơn, ánh mượt là tằm dâu ươm sợi dài; sần đều, chắc tay là tussah; xốp, hơi xù như len mỏng là eri hoặc tơ vụn; có cục ngang thưa là dupioni.
  4. Hỏi người bán về nguồn kén, nơi ươm, nơi dệt. Người bán hiểu hàng sẽ trả lời được, và nên sẵn lòng ghi rõ loại tơ trên hoá đơn.
  5. So mục đích dùng: khăn mỏng mặc cổ, áo dài mềm rủ hợp với tơ dâu; áo khoác nhẹ, quần dày hợp tussah; khăn ấm mùa đông hợp eri; váy đứng phom, rèm hợp dupioni.

Không loại tơ nào hơn loại nào một cách tuyệt đối. Mỗi loại có cảm giác, ánh, độ bền và cách chăm riêng. Hiểu chúng là để mua đúng thứ mình cần và trả tiền cho đúng điều mình nhận được.

Câu hỏi thường gặp

Tơ tằm dâu có phải lúc nào cũng tốt hơn tơ hoang không?

Không hẳn. Tơ tằm dâu mịn, đều, dễ nhuộm màu tươi nên hợp với lụa mỏng, khăn, áo dài. Tơ hoang như tussah thô hơn nhưng chắc tay, có màu mộc đẹp, hợp với áo khoác, quần, đồ nội thất. Chọn loại nào phụ thuộc vào mục đích dùng và cảm giác bạn muốn, không có thứ bậc cố định.

Vải tussah có cần giặt khác lụa thường không?

Về cơ bản vẫn là sợi protein nên nguyên tắc giống lụa: nước mát, chất tẩy rửa dịu, không vắt xoắn, phơi trong bóng râm. Vải tussah dày hơn nên ít nhạy với vết nước hơn lụa mỏng, nhưng màu nhuộm trên tussah có thể kém bền. Lần giặt đầu nên thử ở góc khuất xem có ra màu không.

Peace silk có nghĩa là không có con tằm nào bị chết?

Chữ này thường dùng cho tơ thu từ kén đã để ngài chui ra, như tơ eri hoặc tơ tằm dâu để ngài ra. Tuy nhiên cách dùng nhãn không được kiểm soát chặt và mỗi nhà sản xuất hiểu một kiểu. Nếu đây là tiêu chí quan trọng với bạn, hãy hỏi cụ thể loài tằm, quy trình thu kén và giấy tờ đi kèm.

Vì sao vải dupioni có các cục nhỏ trên mặt?

Vải dupioni dệt từ tơ kén đôi, tức kén do hai con tằm làm chung, sợi rối vào nhau nên khi ươm ra chỗ dày chỗ mỏng. Những cục đó tạo nên vệt gân ngang và ánh lấp lánh đặc trưng. Đó là đặc điểm của loại vải chứ không phải lỗi, miễn là chúng phân bố tự nhiên trên toàn tấm.

Ở Việt Nam có nuôi tằm sắn để lấy tơ không?

Đã có những mô hình nuôi tằm ăn lá sắn ở một số địa phương trồng sắn, quy mô nhỏ, tận dụng lá sắn làm thức ăn. Tơ từ loại tằm này không ươm được thành sợi dài mà phải kéo sợi như kéo bông, cho vải xốp, ấm. Sản lượng và nơi nuôi thay đổi theo từng giai đoạn nên khó nói chắc hiện có bao nhiêu nơi còn làm.

Tơ vụn có phải là tơ kém chất lượng không?

Tơ vụn là phần sợi đứt và kén không ươm được, chải ra rồi xe lại như bông. Vải từ tơ vụn ít bóng, xốp, mềm, giá dễ chịu hơn lụa ươm sợi dài. Nó là một loại vật liệu khác chứ không phải hàng giả; chỉ không nên mua tơ vụn với giá và kỳ vọng của lụa trơn cao cấp.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138