Phần lớn mẹo thử chất liệu truyền miệng chỉ loại được hàng giả thô, không phân biệt được hàng giả khéo, và một số mẹo còn cho kết quả ngược. Thả trầm xuống nước thấy chìm chưa chắc là trầm tốt, vì gỗ ngâm dầu cũng chìm. Nam châm không hút chưa chắc là đồng, vì nhôm, kẽm và nhiều hợp kim rẻ tiền cũng không hút. Ngược lại, có vài phép thử đơn giản thật sự hữu ích nếu bạn hiểu chúng loại trừ được gì và không loại trừ được gì.
Bài này xếp các mẹo phổ biến theo ba mức: có cơ sở và dùng được, chỉ dùng để loại hàng giả thô, và nên bỏ hẳn. Mọi phép thử ở đây đều là phép thử an toàn tại nhà: quan sát, ngửi, cân, nhúng nước, hoặc đốt một sợi chỉ nhỏ ngoài trời có người lớn trông. Không dùng axit, chất tẩy hay dung môi, và không thử phá huỷ trên đồ chưa mua.
Nguyên lý chung: một phép thử chỉ trả lời một câu hỏi hẹp
Trước khi đi vào từng mẹo, cần hiểu một điều: mỗi phép thử đo một tính chất vật lý cụ thể, như khối lượng riêng, từ tính, cách cháy, mùi. Hàng thật có tính chất đó, nhưng nhiều thứ khác cũng có. Vì vậy một phép thử chỉ đủ sức kết luận "món này không phải X" khi kết quả sai, chứ hiếm khi nói được "món này chắc chắn là X" khi kết quả đúng.
Người làm hàng giả hiểu rõ những mẹo dân gian, và họ làm hàng để qua được chính những mẹo đó. Trầm giả được ngâm dầu để chìm, đồ đồng giả dùng hợp kim không nhiễm từ, lụa giả dùng sợi tái sinh cháy giống sợi tự nhiên hơn polyester. Một mẹo càng nổi tiếng thì càng dễ bị vượt qua.
Cách dùng thông minh là ghép nhiều phép thử độc lập với nhau, mỗi phép đo một tính chất khác, rồi cộng với quan sát kỹ và giấy tờ từ người bán. Khi các dấu hiệu cùng chỉ một hướng, bạn mới có lý do tin. Khi chỉ có một mẹo "đạt", đó chưa phải là bằng chứng.
Bảng xếp hạng các mẹo phổ biến
Bảng dưới gom các mẹo hay được truyền tai nhất, kèm điều mỗi mẹo thật sự cho biết.
| Mẹo | Đo tính chất gì | Loại được | Không loại được | Đánh giá |
|---|---|---|---|---|
| Thả trầm vào nước xem chìm | Khối lượng riêng | Gỗ dó nhẹ không có dầu | Gỗ ngâm dầu, tẩm keo, độn bột nặng | Chỉ loại hàng giả thô |
| Đốt một sợi lụa | Thành phần sợi | Polyester, nylon | Sợi pha một phần; khó với sợi tái sinh | Dùng được, nếu làm an toàn |
| Nam châm với đồ đồng | Từ tính | Đồ có lõi hoặc thân sắt thép | Nhôm, kẽm, hợp kim kẽm mạ màu đồng | Chỉ loại một loại giả |
| Ngửi gỗ | Tinh dầu trong gỗ | Gỗ hoàn toàn không mùi được rao là gỗ thơm | Gỗ xịt hương, tẩm mùi | Dấu hiệu phụ |
| Cân đồ đồng | Khối lượng | Đồ quá nhẹ so với kích thước được rao là đúc đặc | Đồ độn chì, đổ cát, xi măng vào lòng | Dùng được khi có số đối chiếu |
| Gõ nghe tiếng | Cấu trúc bên trong | Rất ít, phụ thuộc người nghe | Hầu hết mọi trường hợp | Nên bỏ |
| Đốt góc gỗ xem khói | Thành phần dầu | Không đáng kể | Làm hỏng đồ, nguy cơ cháy | Nên bỏ |
Điểm đáng chú ý: không có mẹo nào trong bảng khẳng định được hàng thật. Mẹo tốt nhất cũng chỉ giúp bạn loại bớt một nhóm hàng giả để tập trung hỏi kỹ phần còn lại.
Trầm hương: chìm, mùi và khói
Chìm nước không đủ. Trầm hình thành khi cây dó tích tụ nhựa thơm, nên miếng nhiều nhựa nặng hơn và có thể chìm. Nhưng gỗ dó ít nhựa đem ngâm dầu, hoặc gỗ khác tẩm keo nặng, cũng chìm. Chìm chỉ loại được gỗ nhẹ hoàn toàn không có nhựa.
Mùi khi chưa đốt. Trầm tự nhiên thường có mùi dịu, thoang thoảng khi để nguội, đậm lên khi được làm ấm trong lòng bàn tay. Miếng trầm có mùi gắt, xộc ngay khi mở hộp, hoặc để lại cảm giác nhờn trên tay, đáng nghi là đã tẩm dầu thơm.
Thử đốt một mẩu nhỏ. Nếu muốn thử bằng lửa, dùng một mẩu vụn bằng hạt gạo, đặt trên đĩa sứ, đốt ở nơi thoáng, có người lớn, tránh xa trẻ nhỏ và người có bệnh hô hấp. Trầm tự nhiên thường sôi nhựa, khói trắng mỏng, mùi đổi dần. Khói đen đặc, mùi hắc như nhựa cháy là dấu hiệu tẩm hoá chất.
Giới hạn. Phân biệt trầm cấy chất lượng cao với trầm tự nhiên bằng mẹo tại nhà gần như không thể. Danh mục trầm hương của trang có bài riêng về các loại trầm; với miếng trầm giá trị lớn, hãy cần ý kiến người có chuyên môn và giấy tờ rõ ràng.
Lụa: thử đốt một sợi đúng cách
Đốt sợi là phép thử có cơ sở nhất trong các mẹo tại nhà, vì sợi đạm như tơ tằm, sợi xenlulô như bông, và sợi tổng hợp như polyester cháy rất khác nhau. Làm đúng các bước để an toàn và đọc kết quả chính xác.
- Chỉ thử trên vải bạn đã mua, hoặc xin người bán một mẩu vải thừa. Rút một sợi ngang và một sợi dọc riêng ở mép vải hoặc đường may bên trong, vì vải pha thường khác nhau giữa hai chiều.
- Ra ngoài trời hoặc chỗ thông gió, có người lớn thực hiện, để sẵn một bát nước. Kẹp sợi bằng nhíp kim loại, không cầm tay, đặt trên đĩa sứ.
- Đưa đầu sợi vào mép ngọn lửa rồi rút ra. Tơ tằm cháy chậm, tự tắt khi rời lửa, có mùi giống tóc hay lông cháy, tàn là hạt giòn bóp ra bột.
- Polyester và nylon co rút khỏi lửa, chảy nhựa, tàn vón thành cục cứng không bóp vụn, mùi nhựa hoặc hơi ngọt hắc, đôi khi có khói đen.
- Sợi tái sinh như viscose và sợi bông cháy nhanh, mùi giấy cháy, tàn xám mịn. Nếu "lụa" của bạn cháy kiểu này, đó không phải tơ tằm dù sờ rất mềm.
- Ghi lại kết quả của cả sợi dọc và sợi ngang. Một chiều là tơ, một chiều là sợi khác nghĩa là vải pha, không phải 100% tơ tằm.
Đừng đốt trực tiếp lên khăn, áo đang dùng, và không thử trong nhà kín. Danh mục tơ lụa của trang có bài sâu hơn về đặc điểm từng loại vải.
Đồ đồng: nam châm, cân và vết ở đáy
Đồng và các hợp kim đồng phổ biến không bị nam châm hút. Vì vậy nếu nam châm hút mạnh vào thân một món "đồng", gần như chắc nó có thân hoặc lõi sắt thép, có thể đã mạ màu đồng. Đó là phần hữu ích của phép thử. Phần không hữu ích là chiều ngược lại: nam châm không hút chỉ cho biết món đồ không phải sắt thép, chứ không chứng minh đó là đồng. Hợp kim kẽm đúc, nhôm, thậm chí nhựa phủ bột kim loại đều không hút.
Cân là phép thử thứ hai nên làm kèm. Đồng nặng hơn nhôm, kẽm và nhựa rất nhiều ở cùng thể tích. Một món đồng được rao là đúc đặc mà cầm nhẹ bất thường so với kích thước thì đáng hỏi. Ngược lại, món quá nặng cũng chưa chắc tốt: có nơi đổ cát, xi măng hay chì vào lòng tượng rỗng để tăng cân. Hãy xem đáy món đồ: lớp trám đáy mới, màu khác thân, hoặc nghe tiếng sột soạt khi nghiêng là dấu hiệu bên trong có độn.
Cuối cùng là nhìn những chỗ hay bị mòn như cạnh, đỉnh, tay cầm. Đồ đồng thật mòn ra vẫn lộ màu đồng; đồ mạ mòn ra lộ màu bạc xám của kẽm hoặc màu xám đen của sắt. Danh mục đồ đồng của trang có bài riêng về từng loại hợp kim.
Gốm và sơn mài: kính lúp và ánh sáng là đủ
Gốm vẽ tay hay in hình. Một chiếc kính lúp bỏ túi, loại phóng mười lần, là dụng cụ tốt nhất. Hình in chuyển nhiệt hoặc in lụa khi soi gần thường hiện thành các chấm mực đều đặn hoặc mép hình sắc gọn như dao cắt. Nét vẽ tay có chỗ đậm chỗ nhạt theo lực bút, đầu nét và cuối nét khác nhau, màu loang nhẹ vào men.
So các họa tiết lặp lại. Đặt hai chiếc chén cùng bộ cạnh nhau. Hoạ tiết vẽ tay luôn có khác biệt nhỏ về khoảng cách, độ cong, số nét; hoạ tiết in giống nhau đến từng chi tiết. Một bộ "vẽ tay" mà mọi chiếc giống y nhau là điều cần hỏi lại người bán.
Sơn mài thật và sơn phủ giả sơn mài. Sơn mài truyền thống được phủ nhiều lớp rồi mài, nên khi rọi đèn xiên bạn thấy màu có chiều sâu, các mảnh vỏ trứng, bạc, vàng nằm ngang mặt với lớp sơn vì đã được mài phẳng. Đồ phủ sơn công nghiệp bóng thường có một lớp bóng dày nằm trên cùng, hình in hoặc dán nổi nhẹ dưới tay, mép viền đều tăm tắp.
Giới hạn. Thợ giỏi vẫn có thể làm đồ in khéo đến mức khó nhận bằng mắt, và sơn mài công nghiệp cao cấp cũng được mài nhiều lớp. Hai danh mục gốm và sơn mài của trang có bài riêng; mẹo ở đây chỉ để loại phần lớn hàng in rẻ tiền.
Gỗ: những mẹo nên bỏ và việc nên làm thay
Gỗ là chất liệu có nhiều mẹo truyền miệng nhất và cũng nhiều mẹo vô ích nhất. Gõ nghe tiếng "đanh" hay "đục" phụ thuộc vào độ dày, kết cấu, cách đặt món đồ hơn là loại gỗ. Đốt một góc gỗ xem khói có màu gì hay mùi gì vừa làm hỏng đồ, vừa không phân biệt được gì đáng tin vì lớp sơn và keo cũng cháy. Nhỏ nước xem có thấm không chỉ cho biết lớp phủ bề mặt, không cho biết gỗ bên dưới.
Việc nên làm thay là quan sát có hệ thống: rọi đèn xiên tìm lỗ mạch và vân, xem mặt gỗ trần ở mặt dưới và trong ngăn kéo, so vân giữa mặt và cạnh của cùng một thanh, ngửi ở chỗ gỗ trần chứ không ngửi trên mặt sơn. Một vài loại gỗ có phản ứng đặc trưng với nước hoặc tia cực tím, nhưng những phép thử đó cần mẫu gỗ trần và người biết đối chiếu; bài về giấy kiểm định trong cùng danh mục nói khi nào nên nhờ đến phòng thí nghiệm.
Nếu sau khi quan sát bạn vẫn không chắc, cách đơn giản nhất là đề nghị người bán ghi tên gỗ cụ thể vào hoá đơn. Một người bán tự tin sẽ ghi; người lưỡng lự đã cho bạn câu trả lời.
Câu hỏi thường gặp
Trầm chìm nước có phải trầm tốt không?
Chưa chắc. Trầm nhiều nhựa có thể chìm, nhưng gỗ dó ít nhựa ngâm dầu hoặc gỗ tẩm keo cũng chìm. Chìm chỉ loại được gỗ nhẹ không có nhựa. Cần ghép với quan sát mùi, thớ gỗ, và với miếng giá trị lớn thì cần người có chuyên môn và giấy tờ từ người bán.
Đốt thử lụa có làm hỏng vải không?
Nếu chỉ rút một sợi ở mép vải hoặc đường may bên trong thì gần như không ảnh hưởng đến món đồ. Không đốt trực tiếp lên vải. Luôn làm ở nơi thoáng, có người lớn, kẹp sợi bằng nhíp kim loại, để sẵn nước, và giữ xa trẻ nhỏ.
Nam châm không hút thì có phải là đồng thật?
Không. Nam châm không hút chỉ cho biết món đồ không phải sắt thép. Nhôm, kẽm, hợp kim kẽm đúc và nhựa phủ bột kim loại cũng không hút. Hãy cân thêm, xem chỗ mòn ở cạnh và đáy, và hỏi người bán loại hợp kim.
Có nên dùng giấm, chanh hay nước tẩy để thử đồ đồng?
Không nên. Axit trong giấm, chanh và chất tẩy làm hỏng lớp màu, lớp phủ bảo vệ của đồ đồng, có thể để lại vết loang vĩnh viễn, mà kết quả lại không cho biết rõ thành phần hợp kim. Các phép thử quan sát, cân và nam châm đủ an toàn và nói được nhiều hơn.
Gỗ có mùi thơm mạnh có phải gỗ quý?
Không nhất thiết. Một số gỗ quý có mùi đặc trưng, nhưng mùi rất dễ bị làm giả bằng cách xịt hoặc tẩm tinh dầu. Mùi thật thường còn ở mặt cắt mới và chỗ gỗ trần, mùi giả thường gắt và bay dần sau vài tuần. Hãy coi mùi là dấu hiệu phụ.
Khi nào nên thôi tự thử và nhờ đơn vị chuyên môn?
Khi món đồ có giá trị lớn, khi các phép thử tại nhà cho kết quả mâu thuẫn, hoặc khi bạn cần bằng chứng để khiếu nại. Phép thử tại nhà chỉ giúp bạn quyết định có nên hỏi tiếp, không thay được kết quả của đơn vị giám định có năng lực.