ChatQuy.comChất Quý
Gốm, men và sứ

Sốc nhiệt ở gốm sứ: vì sao bát nứt khi rót nước sôi, đĩa vỡ khi từ tủ lạnh vào lò

Gốm sứ chịu được lửa lò nung nhưng dễ nứt khi nhiệt đổi đột ngột. Giải thích sốc nhiệt, đồ nào dễ nứt, thói quen bếp nên tránh và cách nhận vết nứt.

Kettle pouring steaming water into a thick ceramic bowl on a cold stone counter in a kitchen in Lam Dong on a misty morning, hand on the kettle handle

Sốc nhiệt là hiện tượng đồ gốm sứ nứt hoặc vỡ khi một phần của nó nóng lên hay nguội đi nhanh hơn nhiều so với phần còn lại. Gốm sứ đã chịu được nhiệt độ hơn một nghìn độ trong lò nung, nhưng đó là nhiệt tăng giảm từ từ và đều. Một ly nước sôi rót vào cốc lạnh mùa đông, một chiếc đĩa từ ngăn đá cho thẳng vào lò nướng nóng lại là thay đổi đột ngột, và vật liệu giòn như gốm không kịp thích nghi.

Bài này giải thích cơ chế sốc nhiệt bằng ngôn ngữ đời thường, loại đồ nào dễ bị, thói quen bếp nên tránh, vật liệu gốm nào được làm riêng để chịu sốc nhiệt, và cách nhận ra vết nứt ẩn trước khi nó gây chuyện.

Cơ chế: phần nóng nở, phần lạnh giữ lại

Hầu hết vật liệu nở ra khi nóng và co lại khi nguội. Khi bạn rót nước sôi vào một chiếc bát dày đang lạnh, mặt trong của bát nóng lên gần như ngay lập tức và muốn nở ra, trong khi mặt ngoài vẫn lạnh và chưa nở. Hai lớp của cùng một món đồ kéo đẩy nhau, tạo ra ứng suất bên trong.

Kim loại dẻo có thể uốn nhẹ để chịu ứng suất đó. Gốm sứ thì giòn: nó rất cứng nhưng hầu như không uốn được. Khi ứng suất vượt quá sức chịu của vật liệu, gốm giải phóng nó bằng cách nứt. Vết nứt thường bắt đầu ở chỗ yếu nhất: một vết rạn có sẵn, một bọt khí trong xương, chỗ dày mỏng chuyển đột ngột như chân đế, quai cầm.

Tốc độ thay đổi nhiệt quan trọng hơn độ lớn của nhiệt. Cùng một chiếc bát, nếu bạn đổ nước ấm trước rồi mới đổ nước sôi, chênh lệch giữa hai mặt nhỏ đi nhiều và bát không sao. Đó là lý do người làm bếp lâu năm thường có thói quen tráng, hâm, để nguội từ từ mà không cần biết tên gọi sốc nhiệt.

Chiều ngược lại cũng xảy ra. Một chiếc đĩa nóng từ lò đặt lên mặt đá lạnh hay bồn rửa ướt, đáy nguội và co lại nhanh trong khi phần trên còn nóng. Tiếng tách nhỏ bạn đôi khi nghe thấy lúc đó chính là âm thanh của một vết nứt vừa hình thành.

Mùa lạnh là lúc sốc nhiệt hay xảy ra nhất

Ở miền Bắc và các vùng cao như Lâm Đồng, Lào Cai, Điện Biên, những tháng rét là lúc bát đĩa, cốc chén nứt nhiều nhất. Đồ để trong chạn bếp, trên kệ gần cửa sổ có thể lạnh gần bằng nhiệt độ ngoài trời. Rót nước vừa sôi vào một chiếc cốc như thế tạo ra chênh lệch nhiệt lớn hơn hẳn so với mùa hè.

Những tình huống quen thuộc: pha trà sáng sớm khi ấm chén còn lạnh, chan canh nóng vào bát vừa lấy từ chạn, đặt nồi lẩu nóng lên bàn đá lạnh, hay rửa bát bằng nước nóng từ bình rồi tráng lại bằng nước lạnh từ vòi. Mỗi lần như vậy, món đồ chịu một cú sốc nhỏ; vết nứt có khi không xuất hiện ngay, mà tích luỹ dần qua nhiều lần cho tới lúc một vết nứt nhìn thấy được.

Thói quen phòng ngừa đơn giản: tráng ấm chén bằng nước ấm trước khi pha, để bát ở chỗ ấm hơn trong bếp vào mùa rét, đặt nồi nóng lên lót gỗ hoặc khăn, và tránh đổi nước nóng sang lạnh đột ngột khi rửa. Ở các vùng nóng quanh năm, nguy cơ thấp hơn nhưng vẫn có, nhất là với đồ lấy ra từ tủ lạnh, tủ đông.

Đồ nào dễ bị sốc nhiệt hơn

Đồ dày và dày không đều. Thành càng dày, chênh lệch nhiệt giữa mặt trong và mặt ngoài càng lớn khi gặp nước sôi. Chỗ chuyển từ thành mỏng sang chân đế dày là nơi hay nứt nhất.

Đồ đã có vết rạn hoặc nứt nhỏ. Vết rạn ở men, vết nứt chân chim ở xương là điểm khởi đầu sẵn có cho vết nứt lớn. Một chiếc bát đã từng va mạnh, dù chưa thấy vết, cũng có thể yếu đi.

Đồ có quai, có vòi. Chỗ quai gắn vào thân cốc, vòi gắn vào thân ấm là mối nối, độ dày thay đổi và có thể có khe nhỏ bên trong.

Đồ thấm nước. Đồ xương xốp hút nước vào lỗ rỗng; khi gặp nhiệt đột ngột, nước bên trong nở hoặc hoá hơi, thêm một nguồn ứng suất. Đồ để ẩm lâu rồi cho vào lò nướng là trường hợp dễ gặp.

Đồ sứ trắng mỏng thường chịu tốt hơn người ta nghĩ. Vì mỏng, nhiệt truyền qua nhanh nên chênh lệch giữa hai mặt nhỏ hơn. Chén trà sứ mỏng rót nước sôi hằng ngày mà không sao, trong khi bát gốm dày lại nứt.

Thói quen bếp dễ gây sốc nhiệt và cách làm thay

Phần lớn ca nứt vỡ trong bếp đến từ vài thói quen lặp lại. Bảng dưới gom các tình huống hay gặp nhất và cách làm an toàn hơn.

Thói quenVì sao rủi roLàm thay
Rót nước sôi vào cốc, ấm lạnh ngày rétmặt trong nóng tức thì, mặt ngoài còn lạnhtráng nước ấm trước, rót từ từ
Lấy đĩa từ tủ lạnh cho thẳng vào lò nướngchênh lệch nhiệt rất lớnđể đĩa về nhiệt độ phòng, cho vào lò lúc lò còn nguội nếu đồ cho phép
Đặt nồi đất, đĩa nóng lên mặt đá, bồn rửa ướtđáy nguội nhanh hơn phần trênđặt lên lót nồi bằng gỗ, khăn khô, giá đỡ
Ngâm bát còn nóng vào nước lạnhmặt ngoài co lại đột ngộtđể nguội bớt rồi mới rửa
Đặt bát sứ lên bếp ga hay bếp hồng ngoạilửa tập trung một điểm ở đáychỉ dùng nồi gốm ghi rõ đặt được trên lửa
Cho đồ còn ướt hoặc vừa ngâm nước vào lònước trong xương nở và hoá hơilau khô, để ráo hẳn trước

Những lời dặn này nghe đơn giản, nhưng chính chúng làm nên khác biệt giữa một chiếc đĩa dùng được mười năm và một chiếc đĩa vỡ trong lần thứ ba vào lò.

Gốm chịu lửa: được làm riêng cho việc đặt lên bếp

Có một nhóm đồ gốm được thiết kế để chịu sốc nhiệt: nồi đất, niêu kho cá, khay nướng gốm chịu lửa, nồi gốm dùng trên bếp ga. Bí quyết nằm ở phối liệu. Người làm thêm các khoáng có hệ số giãn nở nhiệt rất thấp, nghĩa là khi nóng lên chúng gần như không nở, nên chênh lệch nhiệt giữa các phần ít gây ứng suất. Một số đồ chịu lửa còn có độ xốp vừa phải để vết nứt nhỏ khó lan ra.

Vì phối liệu khác, đồ gốm chịu lửa thường không trắng và bóng như bát sứ, mặt ngoài có thể để mộc hoặc tráng men mỏng. Nhà sản xuất thường ghi rõ dùng được trên bếp ga, trong lò nướng, có khi cả bếp hồng ngoại. Bếp từ thì không nhận đồ gốm, trừ khi đáy có gắn lớp kim loại nhiễm từ.

Ngay cả đồ chịu lửa cũng có giới hạn. Nồi đất mới thường cần dùng lửa nhỏ những lần đầu, không đun khi nồi rỗng, không đổ nước lạnh vào nồi đang nóng. Đồ chịu được lửa không có nghĩa là chịu được mọi kiểu đối xử; hãy đọc kỹ hướng dẫn đi kèm và làm theo.

Nhận ra vết nứt ẩn trước khi nó vỡ

Vết nứt do sốc nhiệt thường bắt đầu rất nhỏ. Kiểm tra định kỳ những món hay chịu nóng lạnh như cốc trà, bát canh, đĩa nướng:

  1. Rửa sạch, lau khô món đồ. Soi dưới ánh sáng mạnh, xoay chậm, nhìn kỹ đáy, chân đế, chỗ gắn quai, mép miệng.
  2. Phân biệt rạn men với nứt xương. Rạn men là các đường mảnh như mạng nhện chỉ ở lớp men, thường có từ lúc mua với đồ men rạn. Nứt xương là đường liền, có khi xuyên qua cả men và xương.
  3. Gõ nhẹ bằng móng tay vào miệng. Tiếng trong và ngân thường cho thấy chưa nứt; tiếng rè, đục, tắt nhanh có thể là dấu hiệu nứt ẩn. So với một món cùng loại còn tốt.
  4. Rót nước vào và để một lúc trên giấy khô. Nếu đáy giấy ẩm loang mà mặt ngoài không đổ nước, có thể nước đang rỉ qua vết nứt.
  5. Quan sát vết ố. Vết nứt thường hút màu trà, cà phê, nước canh và hiện thành đường nâu mảnh sau một thời gian dùng.
  6. Khi đã thấy vết nứt xương, thôi dùng món đó cho đồ nóng và đồ lỏng. Vết nứt sẽ lớn dần theo mỗi lần nóng lạnh và có thể vỡ khi đang cầm.

Một chiếc bát nứt có thể chuyển sang đựng đồ khô, làm chậu cây nhỏ hoặc gắn lại để trưng bày. Đừng tiếc mà tiếp tục rót nước sôi vào; vỡ khi đang cầm đồ nóng là cách dễ bỏng nhất trong bếp.

Khi mua: hỏi gì về khả năng chịu nhiệt

Hai chữ chịu nhiệt trên nhãn hàng có thể mang nhiều nghĩa. Có nơi dùng để nói đồ được nung ở nhiệt độ cao, có nơi nói đồ dùng được trong lò nướng, có nơi nói đồ đặt được trên lửa. Đây là ba khả năng khác nhau, và một chiếc bát sứ nung rất cao lửa vẫn có thể nứt nếu bạn đặt nó lên bếp ga.

Khi mua, hãy hỏi cụ thể từng việc: có dùng được trong lò nướng không, nhiệt độ tối đa bao nhiêu, có dùng trên bếp ga không, có cho thẳng từ tủ lạnh vào lò được không, có dùng lò vi sóng và máy rửa bát không. Nhà sản xuất làm đồ bếp nghiêm túc thường in các ký hiệu này dưới đáy hoặc trên hộp.

Với đồ làm tay của nghệ nhân, đừng mặc định chúng chịu được mọi thứ. Nhiều chiếc cốc, đĩa thủ công rất đẹp nhưng xương dày, không đều, chỉ hợp với đồ uống ấm và món nguội. Hỏi người làm, họ sẽ cho bạn biết món nào vào lò được, món nào không. Hiểu sốc nhiệt, bạn sẽ đỡ mất những món đồ mình yêu chỉ vì một thói quen nhỏ trong bếp.

Câu hỏi thường gặp

Sứ chịu được hơn một nghìn độ sao lại nứt vì nước sôi?

Vì trong lò, nhiệt tăng và giảm rất từ từ, cả món đồ nóng đều nhau. Nước sôi làm một mặt nóng tức thì trong khi mặt kia còn lạnh. Sự chênh lệch đột ngột, chứ không phải nhiệt độ cao, mới gây nứt.

Vì sao nghe tiếng tách khi rót nước nóng vào cốc?

Đó có thể là âm thanh của một vết nứt nhỏ vừa hình thành do sốc nhiệt, hoặc vết rạn men nứt thêm. Hãy kiểm tra cốc dưới ánh sáng mạnh; nếu thấy vết nứt ở xương, thôi dùng cho đồ nóng.

Đĩa sứ có cho vào lò nướng được không?

Nhiều đĩa sứ dùng được trong lò nướng nếu nhà sản xuất cho phép và không có viền kim loại. Nên để đĩa ở nhiệt độ phòng, khô ráo trước khi cho vào, và không đặt đĩa nóng lên bề mặt lạnh ướt khi lấy ra.

Có nên tráng cốc bằng nước ấm trước khi rót nước sôi không?

Có, nhất là vào ngày lạnh hoặc với cốc gốm dày. Tráng nước ấm giúp cốc nóng lên dần, giảm chênh lệch nhiệt giữa hai mặt. Người pha trà thường tráng ấm chén bằng nước nóng trước cũng một phần vì lý do này.

Nồi đất mới dùng lần đầu nên làm gì?

Hãy làm theo hướng dẫn của người bán. Thông thường nên dùng lửa nhỏ những lần đầu, không đun khi nồi rỗng, không đặt nồi nóng lên mặt lạnh ướt và không đổ nước lạnh vào nồi đang nóng.

Bát bị nứt chân chim có dùng tiếp được không?

Nếu đó là rạn men trang trí có từ lúc mua, bạn vẫn dùng được nhưng nên chú ý vệ sinh. Nếu là vết nứt mới ở xương sau khi gặp nóng lạnh, thôi dùng cho đồ nóng và đồ lỏng vì vết nứt sẽ lan dần.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138