ChatQuy.comChất Quý
Gốm, men và sứ

Vẽ dưới men và vẽ trên men: phân biệt bằng tay, độ bền màu và chọn đồ đựng thức ăn

Hoa văn vẽ dưới men nằm dưới lớp men trong, bền khi rửa; vẽ trên men nằm trên bề mặt, màu phong phú nhưng dễ mòn. Cách phân biệt và chọn đúng.

Artisan painting blue floral lines with a fine brush on an unglazed white bowl at a low table in a Bat Trang workshop, Hanoi, shallow focus, face out of frame

Vẽ dưới men là vẽ hoa văn lên xương gốm rồi phủ men trong và nung cao lửa, nên màu nằm dưới lớp men bóng; vẽ trên men là vẽ lên mặt men đã nung xong, rồi nung thêm một lần ở nhiệt độ thấp hơn, nên màu nằm trên bề mặt. Hai cách cho ra hai loại đồ khác hẳn về độ bền khi rửa, về số màu dùng được và về những lưu ý khi đựng thức ăn.

Bài này không bàn chuyện vẽ tay hay in hình, mà tập trung vào vị trí của lớp màu so với lớp men. Bạn sẽ biết cách sờ, nhìn để phân biệt, vì sao đồ vẽ trên men cần nâng niu hơn, và nên đặt hoa văn màu ở đâu trên một chiếc bát dùng hằng ngày.

Hai vị trí của lớp màu

Với kỹ thuật dưới men, người thợ vẽ trực tiếp lên mộc đã phơi khô hoặc đã nung sơ. Màu được hút vào bề mặt xương, sau đó món đồ được nhúng hoặc phun một lớp men trong. Khi nung ở nhiệt độ cao, men chảy thành lớp thuỷ tinh phủ kín và bảo vệ nét vẽ. Từ đó, mọi va chạm, chà rửa đều chạm vào lớp men, không chạm vào màu.

Với kỹ thuật trên men, món đồ đã được tráng men và nung xong, mặt men trắng hoặc màu nền đã bóng. Người thợ vẽ lên mặt men bằng loại màu có chất trợ chảy mạnh, rồi nung lần nữa ở nhiệt độ thấp hơn nhiều so với lần nung men. Màu chảy vừa đủ để bám vào bề mặt men nhưng không chìm hẳn xuống, nên nằm như một lớp mỏng trên cùng.

Còn một kỹ thuật lai gọi là vẽ trong men: màu được vẽ lên men chưa nung, khi nung men chảy và màu chìm vào giữa lớp men. Kết quả nằm giữa hai cách trên về độ bền và bảng màu. Người mua phổ thông ít gặp tên gọi này, nhưng nên biết nó tồn tại khi nghe người bán nhắc đến.

So sánh nhanh hai kỹ thuật

Bảng dưới gom những khác biệt chính mà người dùng cảm nhận được. Mỗi kỹ thuật có chỗ đẹp riêng; chọn đúng là chọn theo việc dùng.

Tiêu chíVẽ dưới menVẽ trên men
Vị trí màudưới lớp men trongtrên mặt men
Nhiệt độ nung lớp màucùng lần nung men, cao lửalần nung riêng, thấp hơn nhiều
Bảng màuhạn chế: lam, nâu, đen, xanh lục, một số màu khácrất phong phú: đỏ, hồng, vàng, tím, xanh nhạt, nhũ
Cảm giác khi sờmặt men phẳng đều, không gờcó thể sờ thấy gờ nhẹ ở nét màu
Độ bền khi rửacao, bền như lớp menmòn dần nếu chà mạnh, máy rửa bát
Ví dụ quen thuộcgốm hoa lam, hoa nâusứ vẽ nhiều màu, ngũ thái, viền nhũ

Lý do bảng màu dưới men bị hạn chế là nhiệt độ cao làm nhiều chất tạo màu cháy mất hoặc đổi màu. Chỉ những chất bền lửa như coban, sắt, một số hợp chất đặc biệt mới giữ được màu khi đi qua lò cao lửa. Màu trên men nung thấp nên giữ được những sắc tươi mà lửa cao sẽ phá huỷ.

Phân biệt bằng mắt và tay ở cửa hàng

Bạn có thể làm các bước sau với hầu hết đồ gốm men bóng, không cần dụng cụ:

  1. Nghiêng món đồ dưới ánh đèn sao cho mặt men phản chiếu thành một vệt sáng. Kéo vệt sáng đi qua phần hoa văn.
  2. Nếu vệt sáng trượt đều, liền mạch qua cả nền lẫn hoa văn, màu nằm dưới men. Nếu vệt sáng gãy, đổi độ bóng hoặc mờ đi khi qua nét màu, màu nằm trên men.
  3. Nhắm mắt, miết nhẹ đầu ngón tay qua chỗ có hoa văn. Màu dưới men cho cảm giác phẳng tuyệt đối. Màu trên men thường có gờ rất nhẹ, nhất là ở chỗ màu dày hoặc nhũ.
  4. Nhìn số màu. Một món có nhiều màu tươi như đỏ hồng, vàng chanh, tím nhạt rất có thể dùng màu trên men, ít nhất là cho các màu đó.
  5. Nhìn chỗ hay bị chạm như mép miệng, vành chân, lòng đáy ở đồ cũ. Màu trên men thường mòn trước ở những vị trí này.
  6. Nếu không chắc, hỏi người bán: hoa văn nằm dưới men hay trên men, có nung riêng lớp màu không.

Nhiều món dùng cả hai: nét lam vẽ dưới men, thêm vài màu đỏ, vàng vẽ trên men ở lần nung sau. Khi đó bạn sẽ thấy vệt sáng trượt đều qua nét lam nhưng gãy ở các mảng màu tươi.

Vì sao đồ vẽ trên men cần nâng niu hơn

Lớp màu trên men được nung ở nhiệt độ thấp, nên nó mềm hơn lớp men chính. Mỗi lần chà bằng miếng cọ nhám, mỗi chu trình máy rửa bát với chất tẩy kiềm mạnh và nước nóng, bề mặt màu mất đi một lớp cực mỏng. Sau nhiều tháng, màu nhạt dần, nhũ vàng mờ đi, nét vẽ ở chỗ hay chạm có thể bong.

Thức ăn có tính axit như giấm, chanh, nước sốt cà chua, dưa muối cũng ảnh hưởng tới màu trên men theo thời gian, nhất là khi để lâu. Một số màu tươi nung thấp, theo truyền thống, dùng chì làm chất trợ chảy, và một số màu đỏ, vàng có thể chứa cadmium. Nhà sản xuất có trách nhiệm pha màu và nung đúng để chúng được khoá chặt; người dùng có thể giảm rủi ro thêm bằng cách đặt đúng chỗ.

Nguyên tắc đơn giản: màu trên men nên ở mặt ngoài bát, vành đĩa phía ngoài phần đựng thức ăn, thân cốc bên ngoài, tránh ở lòng bát và mép miệng cốc. Nhiều nhà sản xuất có trách nhiệm đã thiết kế như vậy. Nếu món đồ có nhiều màu trên men ở chính chỗ tiếp xúc thức ăn, hãy dành nó cho dịp đặc biệt, đựng món khô, hoặc để trưng bày.

Chọn đồ có hoa văn màu cho bữa ăn hằng ngày

Ưu tiên dưới men cho đồ dùng nhiều. Bát cơm, đĩa ăn, cốc uống hằng ngày bị rửa nhiều lần mỗi tuần. Hoa văn dưới men giữ nguyên sau nhiều năm, không mòn, không cần kiêng máy rửa bát vì lý do màu.

Màu trên men cho đồ dịp lễ. Bộ chén đĩa nhiều màu, viền nhũ rất đẹp cho bữa tiệc, ngày Tết, tiếp khách. Dùng ít, rửa tay nhẹ nhàng, chúng sẽ bền nhiều năm.

Xem vị trí của màu. Lật xem lòng bát, mặt đĩa: phần đựng thức ăn là men trong hoặc hoa văn dưới men là phương án yên tâm hơn.

Đọc hướng dẫn của nhà sản xuất. Ký hiệu hoặc lời dặn không dùng máy rửa bát, không dùng lò vi sóng thường đi kèm đồ có màu trên men hoặc viền kim loại. Hãy tin những lời dặn đó.

Hỏi về thử nghiệm. Với đồ có màu tươi ở phần tiếp xúc thức ăn, hỏi người bán đã thử nghiệm theo quy chuẩn hiện hành về dụng cụ gốm sứ tiếp xúc thực phẩm chưa, và giữ lại câu trả lời.

Ví dụ giả định: chọn bộ bát đĩa có hoa văn cho nhà bốn người

Ví dụ giả định: một gia đình bốn người ở Cần Thơ muốn mua bộ bát đĩa mới, thích hoa văn nhiều màu nhưng ngại phải nâng niu. Họ ăn cơm nhà hai bữa mỗi ngày, có máy rửa bát, hay làm món kho, món chua và nước chấm chanh tỏi.

Phương án hợp lý là tách bộ làm hai phần. Phần dùng hằng ngày gồm bát cơm, đĩa ăn, bát canh chọn loại hoa văn dưới men, chẳng hạn hoa lam hoặc nâu trên nền men trắng. Những món này vào máy rửa bát mỗi tối mà hoa văn vẫn giữ nguyên, đựng canh chua hay nước chấm cũng không lo màu bị ảnh hưởng.

Phần dịp lễ gồm vài chiếc đĩa lớn bày món, bộ chén nước chấm nhỏ, đĩa trái cây chọn loại vẽ nhiều màu trên men, có thể có viền nhũ. Gia đình dùng chúng khi có khách, ngày giỗ, ngày Tết, rửa tay riêng và cất trong tủ kín. Món chua như gỏi, nộm được bày lên đĩa men trắng đặt trong đĩa màu, hoặc chỉ đặt lên phần lòng đĩa không có hoa văn.

Cách tách này giúp bộ đồ đẹp vẫn đẹp sau nhiều năm, còn bữa cơm hằng ngày không phải kiêng khem gì. Khi đi mua, gia đình chỉ cần mang theo một câu hỏi: món này dùng hằng ngày hay dùng dịp lễ, rồi dùng phép thử vệt sáng để biết hoa văn nằm ở đâu.

Giữ màu bền cho đồ vẽ trên men

Rửa bằng tay với nước ấm, nước rửa bát dịu và miếng bọt biển mềm. Không ngâm lâu trong nước rửa có chất tẩy mạnh, không dùng miếng cọ kim loại, không dùng kem tẩy có hạt mài trên phần hoa văn. Lau khô bằng khăn mềm thay vì để nước đọng thành vệt.

Không để thức ăn chua đọng lâu trên phần màu. Sau bữa ăn có nước chấm chanh, giấm, nên tráng sớm. Khi xếp cất, lót giấy hoặc vải mỏng giữa các đĩa để chân đĩa trên không cà lên mặt màu của đĩa dưới.

Nếu nhà có máy rửa bát và bạn vẫn muốn cho đồ vẽ trên men vào máy, hãy chọn chương trình nhẹ, nhiệt độ thấp, ít chất tẩy, xếp các món cách nhau để không va vào nhau, và theo dõi màu sau vài tuần. Khi thấy nhũ bắt đầu mờ hoặc màu nhạt đi ở mép, quay về rửa tay. Đồ sứ trắng hay hoa văn dưới men thì không cần cân nhắc điều này, đó cũng là một lý do nhiều gia đình chọn chúng cho bữa cơm thường ngày.

Với bộ đồ quý dùng dịp lễ, cất trong tủ kín, tránh nơi ẩm và có hơi bếp dầu mỡ. Trước khi dùng sau thời gian dài, rửa lại nhẹ nhàng. Nếu thấy màu bắt đầu bong thành vảy ở chỗ đựng thức ăn, đã đến lúc cho món đó nghỉ hưu khỏi bàn ăn và chuyển sang vai trò trưng bày. Hiểu vị trí của lớp màu là cách đơn giản nhất để mỗi chiếc bát, chiếc đĩa được dùng đúng việc và bền lâu.

Câu hỏi thường gặp

Gốm hoa lam là vẽ dưới men hay trên men?

Gốm hoa lam truyền thống là vẽ dưới men: màu coban được vẽ lên mộc rồi phủ men trong và nung cao lửa. Vì vậy nét lam nằm dưới lớp men bóng và rất bền khi rửa.

Vì sao bát vẽ màu đỏ thường là vẽ trên men?

Vì phần lớn chất tạo màu đỏ tươi không chịu được nhiệt độ cao của lần nung men, sẽ cháy mất hoặc đổi màu. Người thợ phải vẽ màu đỏ lên men đã nung rồi nung lại ở nhiệt độ thấp để giữ sắc.

Đồ vẽ trên men có dùng máy rửa bát được không?

Nên hạn chế. Chất tẩy mạnh và nước nóng trong máy làm lớp màu nung thấp mòn dần qua nhiều lần rửa. Nếu nhà sản xuất không ghi rõ dùng được, hãy rửa tay để giữ màu lâu.

Làm sao biết hoa văn nằm dưới hay trên men nếu không sờ được?

Nghiêng món đồ dưới đèn và quan sát vệt phản chiếu đi qua hoa văn. Vệt sáng liền mạch là màu dưới men; vệt sáng gãy hoặc đổi độ bóng ở chỗ có màu là màu trên men.

Màu trên men bị bong có nguy hiểm không?

Màu bong cho thấy lớp màu đã xuống cấp. Mảnh màu không nên lẫn vào thức ăn, và chỗ bong cũng khó vệ sinh. Bạn nên thôi dùng món đó cho thức ăn và chuyển sang trưng bày hoặc đựng đồ khô.

Đồ in decal thuộc loại dưới men hay trên men?

Decal có cả hai loại. Decal dưới men được dán lên mộc rồi phủ men và nung cao lửa; decal trên men dán lên mặt men đã nung rồi nung thấp. Cách phân biệt bằng vệt phản chiếu và cảm giác tay vẫn áp dụng được.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138