Tre, luồng, vầu, nứa và trúc đều thuộc nhóm tre trong họ lúa, khác nhau chủ yếu ở độ to của thân, độ dày vách, độ dài lóng và độ dẻo của sợi. Tre gai vách dày, cứng, nhiều cành; luồng thân to, thẳng, ít cành ở gốc; vầu vách dày, chắc; nứa vách mỏng, lóng dài; trúc thân nhỏ, thẳng, đốt đều. Mỗi đặc điểm đó quyết định loài nào hợp làm khung, loài nào hợp chẻ nan đan, loài nào chỉ hợp làm phên.
Người mua đồ tre ít khi được nói món đồ làm từ loài nào, trong khi chuyện đó ảnh hưởng thẳng tới độ bền, độ cong vênh và khả năng bị mọt. Bài này đi qua đặc điểm từng loài, phần cật và phần ruột của thân tre, tuổi cây và mùa chặt, và cách nhìn một món đồ thành phẩm để đoán loài tre cùng phần thân được dùng.
Điểm chung của cả nhóm: thân rỗng, có đốt, sợi chạy dọc
Cây trong nhóm tre là cỏ khổng lồ của họ lúa. Thân, mà người làm nghề gọi là cây hay cọng, chia thành từng lóng rỗng, giữa hai lóng là đốt có vách ngăn. Thành lóng gồm những bó sợi chạy dọc, dày đặc ở phía ngoài và thưa dần vào trong. Nhờ vậy thân tre rất bền khi chịu kéo và uốn theo chiều dọc, nhưng dễ tách ra theo thớ, đúng như cách người ta chẻ lạt bằng một nhát dao.
Khác với cây gỗ, thân tre không to thêm theo năm. Măng mọc lên đã có gần đủ đường kính của cây trưởng thành, chỉ trong một mùa là vươn tới chiều cao tối đa. Những năm sau đó, thân tre không lớn thêm mà cứng dần: thành lóng tích luỹ thêm chất gỗ, nước giảm, sợi chắc lên. Đó là lý do tuổi cây quan trọng hơn kích thước khi chọn tre làm đồ.
Trong thân tre có tinh bột và đường, nhiều nhất ở cây non và ở thời điểm cây đang nuôi măng. Tinh bột là thức ăn của mọt tre và nấm mốc. Gần như mọi kỹ thuật xử lý tre truyền thống, từ ngâm bùn, ngâm nước chảy tới hun khói gác bếp, đều nhằm làm giảm lượng tinh bột này hoặc khiến côn trùng không ăn được.
Phân biệt nhanh năm loài hay gặp
Đặc điểm dưới đây là mô tả chung theo cách người làm nghề nhận biết. Mỗi loài lại có nhiều giống, và tên gọi thay đổi theo vùng, nên đây là khung tham khảo, không phải khoá phân loại.
| Loài | Thân và vách | Lóng và đốt | Hợp làm gì |
|---|---|---|---|
| Tre gai, tre làng | Thân vừa, vách dày, rất cứng, nhiều cành có gai | Lóng ngắn, đốt nổi rõ | Cán dụng cụ, cột, khung, chẻ nan cật cho thúng, rổ, sọt |
| Luồng | Thân to, thẳng, vách dày vừa, ít cành ở phần gốc | Lóng dài vừa, đốt tương đối phẳng | Cột nhà, giàn, ván tre ép, đũa, nan đan cỡ lớn |
| Vầu | Thân vừa đến to, vách dày, chắc | Lóng khá đều | Cột, sào, đồ cần chịu lực; măng vầu là món ăn quen ở vùng núi phía Bắc |
| Nứa | Thân nhỏ đến vừa, vách rất mỏng, nhẹ | Lóng dài, đốt thấp | Phên, liếp, ống nấu cơm lam, nan mỏng đan đồ nhẹ |
| Trúc | Thân nhỏ, thẳng, vách tương đối dày so với cỡ thân | Lóng đều, có loài đốt phình hoặc vân đẹp | Cần câu, sáo, mành, đũa, đồ trang trí |
Luồng được trồng thành vùng lớn ở Thanh Hoá và một số tỉnh miền núi phía Bắc, là nguyên liệu chính của nhiều xưởng ván tre và đũa tre. Nứa và vầu phần lớn mọc trong rừng tự nhiên và rừng thứ sinh. Tre gai gắn với luỹ tre làng đồng bằng, ngày càng ít đi khi làng mở rộng.
Cật tre và ruột tre: phần nào của thân làm nên món đồ
Cật là lớp ngoài cùng, ngay dưới vỏ xanh. Ở đây sợi dày đặc nhất, chứa nhiều silic, màu vàng ngà khi khô, mặt bóng. Nan cật cứng, dẻo, chịu mài mòn, ít bị mọt vì ít tinh bột. Thúng, rổ, nong nia truyền thống có tuổi thọ dài thường đan bằng nan cật.
Ruột là phần phía trong thành lóng. Sợi thưa hơn, màu trắng, mềm, hút nước, nhiều tinh bột hơn. Nan ruột rẻ hơn và dễ đan nhưng nhanh xỉn, dễ mốc, dễ mọt. Đồ đan toàn nan ruột thường nhẹ và trắng đẹp lúc mới mua, sau vài mùa ẩm thì xuống màu nhanh.
Một thân tre cho cả hai loại nan. Thợ chẻ thân thành thanh, rồi tách từng lớp từ ngoài vào trong. Lớp cật đầu tiên là quý nhất. Khi hỏi người bán đồ đan "nan cật hay nan ruột", bạn đang hỏi đúng câu quyết định độ bền của món đồ.
Đồ tre ép và tre ghép dùng phần giữa. Ván tre, thớt tre ép, mặt bàn tre thường bóc bỏ cả vỏ xanh lẫn lớp ruột trong cùng, giữ phần giữa thành lóng, ép thành thanh phẳng rồi dán keo. Lúc đó loài tre và tuổi cây vẫn quan trọng, nhưng keo và cách xử lý nhiệt quyết định nhiều hơn.
Tuổi cây và mùa chặt: vì sao người xưa kén ngày chặt tre
Tre non một hai năm tuổi thân còn nhiều nước, sợi chưa cứng, khi khô co ngót mạnh, dễ nứt và rất dễ bị mọt. Kinh nghiệm phổ biến của nhiều vùng là chọn cây khoảng ba tới năm năm tuổi để làm đồ cần độ bền. Cây quá già thì sợi giòn hơn, khó chẻ nan mảnh. Người làm nghề nhận tuổi tre qua màu vỏ, lớp phấn trắng, rêu và vết nấm trên thân, chứ hiếm ai có sổ ghi năm trồng.
Về mùa chặt, nhiều nơi tránh chặt tre vào mùa măng, vì lúc đó cây dồn tinh bột và đường để nuôi măng, thân chặt ra rất nhanh bị mọt. Mùa khô, cây nghỉ sinh trưởng, lượng tinh bột trong thân thấp hơn, tre chặt về bền hơn. Có những kinh nghiệm chi tiết hơn về ngày giờ chặt theo trăng; phần này chưa có bằng chứng thống nhất, nên xem như tập quán, không phải quy tắc kỹ thuật.
Sau khi chặt, tre thường được ngâm dưới ao, dưới bùn hoặc dòng nước chảy một thời gian để tinh bột bị rửa trôi và lên men, rồi vớt lên phơi khô trong bóng râm. Tre để trên gác bếp lâu năm có màu nâu sẫm và hầu như không mọt vì khói phủ lên bề mặt và làm khô kiệt thân tre. Các xưởng hiện đại thay một phần các bước này bằng luộc, hấp nhiệt hoặc ngâm dung dịch bảo quản.
Món đồ nào hợp với loài tre nào
Biết đặc tính từng loài, bạn có thể tự đánh giá món đồ người bán giới thiệu có dùng đúng vật liệu không. Dưới đây là cách phối hợp thường gặp trong nghề.
- Rổ rá, thúng, nong nia: nan cật tre gai hoặc luồng, vì cần dẻo và chịu mài khi xóc gạo, phơi nắng.
- Đũa: phần lớn từ luồng hoặc tre có vách dày, chẻ thanh rồi vót, luộc hoặc hấp để chống mốc.
- Mành, rèm: trúc hoặc nan tre mảnh, cần thẳng và đều.
- Phên, liếp, vách tạm: nứa đập dập hoặc chẻ đôi, nhẹ, rẻ, không cần chịu lực lớn.
- Khung giường, ghế tre: tre gai hoặc luồng già, uốn bằng lửa, liên kết bằng mộng và chốt tre.
- Ống đựng, ống bút, cốc: luồng hoặc tre to cắt ngang theo đốt, đáy là vách tự nhiên.
- Đồ tinh như hộp, khay mảnh, nan đan họa tiết: thường dùng giang hoặc nan tre chuốt rất mỏng; cây giang có bài riêng trong danh mục này.
Nếu một món đồ cần chịu lực, như ghế hay chân kệ, mà làm bằng thân có vách mỏng như nứa, đó là dấu hiệu nên cân nhắc. Ngược lại, đồ trang trí treo tường dùng nứa là hợp lý vì nhẹ.
Đọc loài tre và phần thân trên món đồ thành phẩm
Không cần biết tên khoa học, bạn vẫn có thể đoán khá đúng món đồ làm từ gì bằng vài bước quan sát dưới đây.
- Tìm chỗ nhìn thấy mặt cắt ngang của thân, thường ở chân ghế, miệng ống, đầu thanh. Ước lượng độ dày vách so với đường kính: vách dày cỡ một phần năm đường kính thường là tre gai, luồng, vầu; vách mỏng như vỏ trứng là nứa.
- Nhìn khoảng cách giữa các đốt trên đoạn thân dài nhất. Đốt dày, gần nhau, có gờ nổi cao thường là tre gai; lóng dài, đốt phẳng là luồng hoặc nứa; đốt đều tăm tắp trên thân nhỏ thường là trúc.
- Với đồ đan, lật mặt trong của nan. Nan có một mặt bóng vàng, một mặt trắng xơ là nan cật; nan hai mặt đều trắng và xơ là nan ruột.
- Với đồ tre ép, nhìn cạnh tấm: các lớp thanh song song có đường keo mảnh là tre ghép; vân rối, màu sẫm đều là tre ép nén.
- Ngửi và sờ: tre đã xử lý kỹ khô ráo, nhẹ, không mùi chua; tre ngâm chưa khô hẳn hoặc tre non có mùi chua nhẹ và nặng tay hơn bình thường.
Những bước này không thay cho câu hỏi trực tiếp với người bán. Khi mua đồ tre giá trị, bạn có thể đề nghị ghi loài tre và kiểu nan vào hoá đơn, giống như cách mua đồ gỗ.
Tên gọi lẫn lộn giữa các vùng và trong thương mại
Cùng một loài có thể được gọi là tre ở vùng này và mai, diễn, bương ở vùng khác. Chữ "trúc" có nơi chỉ một nhóm tre thân nhỏ, có nơi chỉ chung mọi loại tre đẹp dùng làm cảnh. Trong mô tả hàng hoá, người bán đôi khi dùng chữ trúc để món đồ nghe sang hơn, dù thực tế là tre thường chẻ mảnh.
Hàng xuất khẩu hay ghi bamboo cho tất cả, kể cả nứa và luồng. Một số sản phẩm còn ghi tên loài tre ngoại nhập phổ biến trong công nghiệp ván tre. Điều đó không sai, chỉ là bạn nên hiểu "tre" trên nhãn là cả một nhóm cây, không phải một loài cụ thể.
Khi chọn đồ, tên loài nên đi kèm ba thông tin còn lại: phần thân nào được dùng, cây khoảng bao nhiêu tuổi, và tre đã được xử lý chống mọt bằng cách nào. Người bán nắm nghề thường trả lời được ngay; người bán không biết hoặc lảng tránh là một tín hiệu để bạn xem kỹ món đồ hơn.
Câu hỏi thường gặp
Luồng có phải là một loại tre không?
Có. Luồng thuộc nhóm tre trong họ lúa, thân to, thẳng, vách dày vừa, ít cành ở phần gốc. Người ta gọi riêng là luồng vì đặc điểm và công dụng khác tre gai làng, đặc biệt hợp làm cột, ván tre ép và đũa. Thanh Hoá là vùng trồng luồng lớn.
Vì sao ống nấu cơm lam thường dùng nứa mà không dùng tre gai?
Nứa có vách mỏng nên nhiệt từ lửa truyền vào gạo nhanh và đều, lóng dài đủ chứa gạo, vỏ dễ bóc khi chín. Tre gai vách dày, nhiệt vào chậm, phần ngoài dễ cháy trước khi gạo bên trong chín. Ở một số nơi người ta cũng dùng loài tre khác có vách mỏng tương tự.
Nan cật và nan ruột khác giá nhiều không, có đáng chọn nan cật?
Nan cật tốn công chẻ và mỗi thân chỉ cho một lớp, nên đồ đan nan cật thường đắt hơn đồ nan ruột cùng kích thước. Với đồ dùng hằng ngày như rổ, thúng, mẹt phơi, nan cật bền và ít mọt hơn rõ rệt, nên đáng chọn. Đồ trang trí treo tường dùng nan ruột vẫn ổn.
Tre chặt mùa nào thì ít bị mọt?
Theo kinh nghiệm nhiều vùng, tre chặt vào mùa khô, khi cây không nuôi măng, có lượng tinh bột thấp hơn nên ít bị mọt hơn tre chặt vào mùa măng. Tuy nhiên, khâu ngâm, phơi và xử lý sau khi chặt mới quyết định phần lớn khả năng chống mọt của món đồ.
Trúc có bền hơn tre không?
Không thể nói chung. Trúc thân nhỏ, thẳng, vách tương đối dày so với cỡ thân, nên làm cần câu, sáo, mành rất bền. Nhưng làm khung chịu lực thì trúc không đủ to. Độ bền phụ thuộc vào việc chọn đúng loài cho đúng việc và cây đủ tuổi, đã qua xử lý.
Đồ làm từ tre non có nhận biết được không?
Tre non khi khô thường có vách mỏng hơn bình thường so với loài đó, màu trắng xanh, dễ nhăn bề mặt và nứt dọc. Cầm thấy nhẹ bất thường hoặc có mùi chua. Đồ làm từ tre non dễ bị mọt chỉ sau vài tháng, thấy bột vàng rơi ra là dấu hiệu rõ nhất.