Đồ sơn mài làm bằng sơn ta đã khô cứng hoàn toàn thường được coi là khá trơ và đã được dùng đựng thức ăn ở nhiều nước châu Á từ lâu; câu hỏi thật sự là món đồ bạn đang cầm có phải như vậy không. Trên thị trường, chữ sơn mài được dùng cho cả đồ sơn ta, sơn điều, sơn tổng hợp, và không phải món nào cũng được làm ra để đựng đồ ăn.
Bài này giúp bạn phân biệt đồ sơn mài dùng cho ăn uống với đồ trang trí, những câu nên hỏi người bán, cách dùng và rửa để lớp sơn bền, và những dấu hiệu cho thấy nên ngừng dùng một chiếc bát, đôi đũa hay chiếc khay. Bài không đưa ra kết luận y khoa về bất kỳ sản phẩm cụ thể nào; khi băn khoăn, hãy ưu tiên sản phẩm có thông tin rõ ràng về chất liệu.
Sơn ta khô hẳn và chuyện tiếp xúc thực phẩm
Nhựa sơn tươi gây dị ứng mạnh, nhưng sau khi đóng rắn hoàn toàn, sơn ta tạo thành một màng rất cứng, khó hoà tan trong nước, dầu và hầu hết dung môi thông thường. Đó là lý do bát canh, hộp cơm, khay sơn mài đã có mặt trong bữa ăn của nhiều nền văn hoá châu Á qua nhiều thế kỷ. Ở Việt Nam, mâm, khay, tráp đựng trầu cau, hộp mứt sơn then sơn son cũng là đồ quen thuộc.
Điểm quan trọng là chữ hoàn toàn. Sơn ta khô bề mặt khá nhanh trong buồng ủ, nhưng quá trình đóng rắn bên trong kéo dài lâu hơn nhiều. Đồ mới làm xong có thể vẫn còn mùi sơn và chưa ổn định. Xưởng làm đồ ăn uống đúng cách thường để đồ nghỉ đủ thời gian trước khi bán, và người dùng cũng nên để đồ mới nơi thoáng một thời gian trước khi dùng.
Một điểm khác: đồ dùng ăn uống truyền thống thường chỉ dùng sơn ta và các chất liệu đơn giản ở lòng trong, còn trang trí vàng bạc, màu son, khảm trai thường để ở mặt ngoài, nắp, vành. Lòng bát nhiều màu, nhiều vàng nhũ là kiểu làm của đồ trang trí hơn là đồ ăn.
Loại đồ nào hợp với việc gì
Bảng dưới đây giúp bạn sắp xếp đồ sơn mài trong nhà theo mức phù hợp với thức ăn. Mọi đánh giá dựa trên giả định chất liệu được người bán mô tả trung thực.
| Loại đồ | Phù hợp | Nên tránh |
|---|---|---|
| Khay, mâm sơn mài | Đặt bát đĩa, bánh khô có giấy lót, trái cây nguyên vỏ | Đồ nóng đặt trực tiếp lâu, nước đổ đọng |
| Hộp mứt, hộp bánh | Mứt khô, kẹo, bánh có gói hoặc có giấy lót | Mứt ướt, đồ nhiều dầu để lâu ngày |
| Bát sơn mài làm cho ăn uống | Canh ấm, cơm, cháo khi người bán nói rõ dùng được | Dầu sôi, đồ chua mạnh để lâu, lò vi sóng |
| Bát, đĩa sơn mài trang trí | Đựng đồ khô không ăn như chìa khoá, đồ lưu niệm | Mọi loại thức ăn |
| Đũa sơn mài | Ăn cơm, gắp thức ăn hằng ngày | Dùng khi đầu đũa đã bong, lộ gỗ |
| Cốc, chén sơn mài | Đồ uống ấm khi người bán nói rõ dùng được | Nước sôi, rượu mạnh để lâu |
Nguyên tắc chung: nếu không có thông tin món đồ được làm ra để đựng thức ăn, hãy coi nó là đồ trang trí. Lót giấy hoặc lá khi đặt bánh, mứt lên khay hộp sơn mài là cách đơn giản để vừa dùng vừa giữ đồ.
Hỏi người bán những gì trước khi mua đồ ăn uống
Các câu hỏi dưới đây giúp bạn có đủ thông tin. Người bán hiểu hàng sẽ trả lời rõ ràng.
- Món này làm để đựng đồ ăn hay để trang trí? Đây là câu hỏi đầu tiên và quan trọng nhất.
- Lòng trong dùng loại sơn gì? Sơn ta, sơn điều hay sơn tổng hợp; lòng trong có pha màu hay nhũ không.
- Có thông tin kiểm nghiệm hoặc công bố an toàn vật liệu tiếp xúc thực phẩm không? Với hàng sản xuất bán số lượng, đây là thông tin nên có theo quy định hiện hành.
- Chịu nhiệt tới mức nào? Đựng canh nóng được không, có dùng lò vi sóng, máy rửa bát được không.
- Đồ đã làm xong bao lâu? Đồ sơn ta mới làm nên được để nghỉ đủ thời gian.
- Có hướng dẫn rửa và bảo quản không? Xin hướng dẫn bằng giấy hoặc tin nhắn để giữ lại.
Nếu người bán không biết hoặc không muốn trả lời các câu trên, bạn vẫn có thể mua món đồ, nhưng nên dùng nó như đồ trang trí hoặc đựng đồ khô có lót giấy.
Dùng đúng: nhiệt độ, thức ăn và những thứ nên tránh
Đồ sơn mài chịu được nhiệt độ của bữa ăn thông thường, nhưng nhiệt độ cao kéo dài làm lớp sơn mềm, mờ bóng, có khi phồng. Canh ấm, cơm nóng múc ra bát là bình thường; dầu đang sôi, nước vừa sôi rót thẳng vào, hay đặt bát lên bếp là những việc nên tránh. Lò vi sóng làm nóng không đều và có thể làm nứt cả cốt lẫn sơn, nên không dùng.
Thức ăn có tính chua mạnh như giấm, nước cốt chanh, dưa muối, hay đồ nhiều dầu mỡ để lâu trong đồ sơn mài có thể làm mặt sơn xỉn và bám mùi. Dùng để ăn trong bữa thì không sao, nhưng không nên dùng bát hay hộp sơn mài để ngâm, ủ, cất thức ăn qua đêm.
Va đập là nguyên nhân hay làm hỏng đồ sơn mài nhất trong bếp. Đồ sơn mài không chịu được việc xếp chồng lẫn với bát sứ, dao kéo trong chậu rửa. Một vết mẻ nhỏ ở vành có thể làm nước thấm vào cốt gỗ, sau đó lớp sơn quanh vết bong dần. Khi rửa, nên tách riêng đồ sơn mài ra một chậu nhỏ, rửa trước hoặc sau cùng, đặt lên khăn mềm để ráo thay vì úp vào rổ nhựa có cạnh cứng.
Dấu hiệu nên ngừng dùng đựng thức ăn
Lớp sơn bong, tróc hoặc rạn ở lòng trong. Mảnh sơn có thể lẫn vào thức ăn và cốt bên dưới hút nước. Chuyển món đồ sang dùng trang trí hoặc nhờ thợ làm lại.
Lộ lớp lót hoặc lộ gỗ. Đặc biệt ở đầu đũa, vành bát. Gỗ lộ ra hút nước, dễ mốc và khó làm sạch.
Mùi lạ khi đựng đồ nóng. Đồ đã dùng lâu mà bỗng có mùi hắc khi gặp nóng có thể là lớp phủ đang biến đổi. Ngừng dùng cho đồ nóng.
Mặt sơn dính tay hoặc mềm. Dấu hiệu sơn chưa khô hẳn hoặc bị nhiệt làm biến tính. Không dùng cho thức ăn.
Phồng rộp, có bọt dưới mặt sơn. Lớp sơn đã tách khỏi cốt, nước có thể đọng bên dưới. Ngừng dùng và để khô hoàn toàn.
Mốc ở lòng trong hoặc khe nắp. Mốc trên đồ đựng thức ăn là dấu hiệu nước đã thấm vào cốt qua vết nứt nhỏ. Lau sạch bề mặt chưa đủ vì mốc nằm bên dưới; nên ngừng dùng cho thức ăn.
Đồ sơn mài cũ không rõ nguồn gốc: nên để trang trí
Nhiều gia đình còn giữ khay, hộp, tráp sơn son sơn then từ đời trước, hoặc mua được đồ cũ ở chợ đồ xưa. Những món này đẹp và có giá trị kỷ niệm, nhưng không nên dùng để đựng thức ăn trực tiếp. Lý do thứ nhất là không biết lớp sơn và màu đã dùng: màu son đỏ ngày trước có thể làm từ thần sa, một khoáng chứa thuỷ ngân, và một số đồ sửa chữa về sau có thể được quét các loại sơn công nghiệp không rõ thành phần.
Lý do thứ hai là tình trạng lớp sơn: đồ cũ thường có vết nứt li ti, chỗ mòn, chỗ từng bị ẩm mốc mà mắt thường khó thấy hết. Thức ăn ướt, nóng tiếp xúc với những chỗ đó vừa làm đồ hỏng nhanh hơn, vừa khó đảm bảo vệ sinh.
Cách dùng an toàn là để đồ cũ làm vật trưng bày, đựng đồ khô không ăn, hoặc dùng làm khay đặt bát đĩa chứ không đặt thức ăn trực tiếp. Nếu thích dùng hằng ngày, bạn có thể đặt làm mới một món theo mẫu cũ ở xưởng chịu ghi rõ chất liệu lòng trong.
Riêng về đũa sơn mài
Đũa sơn mài là món đồ sơn mài dùng nhiều nhất và cũng chịu mài mòn nhiều nhất: đầu đũa liên tục chạm thức ăn nóng, cọ vào bát đĩa, được rửa mỗi ngày. Đũa làm kỹ có nhiều lớp sơn ở đầu, và sau thời gian dài mới mòn lộ lớp lót. Đũa làm nhanh chỉ một hai lớp phủ, đầu đũa có thể bong sau vài tháng.
Khi đầu đũa bắt đầu bong, lộ gỗ hoặc lớp lót màu khác, đó là lúc nên thay. Đũa gỗ trần hút nước, dễ mốc đen ở đầu, đặc biệt trong mùa nồm. Rửa đũa xong nên dựng đầu đũa hướng lên hoặc để nằm nơi thoáng cho khô, không để ngâm trong ống đựng có nước đọng.
Đũa sơn mài trang trí, đũa có vẽ nhũ vàng, khảm vỏ ở đầu cầm thường làm quà biếu hoặc dùng dịp đặc biệt. Phần trang trí chỉ nên ở đầu cầm; phần đầu gắp tiếp xúc thức ăn nên là lớp sơn trơn.
Rửa và cất đồ sơn mài dùng trong bếp
Rửa đúng cách giúp đồ sơn mài dùng được nhiều năm.
- Rửa bằng nước ấm, xà phòng rửa bát loại nhẹ và miếng bọt biển mềm; không dùng mặt cứng của miếng rửa hay búi sắt.
- Không ngâm lâu trong chậu nước; rửa xong lau khô ngay bằng khăn mềm.
- Không dùng máy rửa bát, không sấy trong tủ sấy nhiệt cao.
- Không để đồ sơn mài chung chậu với dao, nĩa, bát sứ nặng.
- Cất nơi khô, thoáng, tránh nắng; xếp chồng thì lót khăn hoặc giấy mềm giữa các món.
- Đồ ít dùng thì thỉnh thoảng lấy ra lau, để thoáng, nhất là sau mùa nồm.
- Có vết bẩn bám cứng thì làm ẩm khăn mềm, đặt lên vài phút cho mềm rồi lau, không cạy bằng móng tay hay vật nhọn.
Chăm đúng cách, một chiếc bát hay khay sơn mài làm tốt có thể đi cùng gia đình rất lâu, càng dùng càng có độ bóng ấm mà đồ mới không có.
Câu hỏi thường gặp
Bát sơn mài đựng canh nóng có được không?
Nếu bát được làm để ăn uống và người bán xác nhận chịu được đồ nóng, canh ấm múc từ nồi ra là bình thường. Tránh rót nước vừa sôi, dầu sôi trực tiếp vào bát và không đặt bát lên bếp hay cho vào lò vi sóng.
Đồ sơn mài có cho vào máy rửa bát được không?
Không nên. Nhiệt độ cao, nước nóng và chất tẩy trong máy rửa bát làm lớp sơn mờ, nứt và có thể làm cốt gỗ phồng. Nên rửa tay bằng nước ấm, xà phòng nhẹ, miếng bọt biển mềm rồi lau khô ngay.
Làm sao biết bát sơn mài là đồ ăn uống hay đồ trang trí?
Cách chắc nhất là hỏi người bán và xem thông tin sản phẩm có ghi dùng cho thực phẩm không. Lòng bát nhiều màu, vẽ nhũ vàng, khảm trai thường là đồ trang trí. Không có thông tin rõ thì nên coi là đồ trang trí.
Đũa sơn mài bong đầu có dùng tiếp được không?
Không nên dùng tiếp. Khi đầu đũa bong lộ gỗ hay lộ lớp lót, mảnh sơn có thể lẫn vào thức ăn và gỗ trần hút nước, dễ mốc. Nên thay đũa mới và giữ đôi cũ làm đồ kỷ niệm nếu muốn.
Đồ sơn mài mới mua có mùi sơn có dùng ngay được không?
Nên để đồ ở nơi thoáng, không nắng gắt, cho đến khi mùi giảm hẳn rồi mới dùng đựng thức ăn. Sơn ta còn tiếp tục đóng rắn sau khi xuất xưởng. Nếu mùi hắc kéo dài lâu, hãy hỏi lại người bán về loại sơn đã dùng.
Đựng mứt Tết trong hộp sơn mài có sao không?
Mứt khô, kẹo có giấy gói đựng trong hộp sơn mài là cách dùng quen thuộc. Với mứt ướt, mứt nhiều đường, nhiều dầu, nên lót giấy hoặc dùng khay nhỏ bên trong để tránh dính, bám mùi và giữ mặt sơn sạch.