Sơn mài Việt Nam và sơn mài Nhật Bản cùng là nghề dùng nhựa cây họ Đào lộn hột, nhưng khác nhau ngay từ cây sơn: Việt Nam dùng một loài có hoạt chất chính là laccol, Nhật Bản dùng loài có hoạt chất chính là urushiol. Từ khác biệt nguyên liệu đó, hai nơi phát triển những kỹ thuật và thói quen sử dụng riêng.
Người Việt hay nghe về urushi của Nhật qua đồ dùng bàn ăn, qua kỹ thuật vá gốm bằng vàng kintsugi, và tự hỏi sơn ta có giống không. Bài này so sánh hai truyền thống ở mức chất liệu và kỹ thuật: nguồn nhựa, cách khô, các kỹ thuật tiêu biểu, chỗ đứng của tranh sơn mài và đồ dùng ở mỗi nước, kèm vài nét về sơn mài Trung Quốc, Myanmar để bạn có bức tranh khu vực.
Ba cây sơn chính ở châu Á
Các nhà nghiên cứu thường chia nhựa sơn châu Á thành ba nhóm theo hoạt chất chính. Bảng dưới đây ghi ở mức tổng quát.
| Nhóm | Cây cho nhựa | Vùng dùng nhiều | Hoạt chất chính |
|---|---|---|---|
| Sơn Việt Nam | Toxicodendron succedaneum | Việt Nam, một phần Đài Loan | Laccol |
| Sơn Nhật, Trung Quốc, Triều Tiên | Toxicodendron vernicifluum | Nhật Bản, Trung Quốc, bán đảo Triều Tiên | Urushiol |
| Sơn Myanmar, Thái Lan | Gluta usitata và các loài gần | Myanmar, Thái Lan, Campuchia | Thitsiol |
Cả ba nhóm đều khô nhờ enzyme trong môi trường ẩm, đều gây dị ứng khi còn tươi, và đều tạo màng rất cứng khi đóng rắn. Nhưng tốc độ khô, độ bóng, màu tự nhiên và cảm giác khi thi công khác nhau đủ để thợ một nơi không thể dùng nguyên xi kỹ thuật của nơi khác.
Một chi tiết đáng chú ý: theo nhiều nguồn, phần lớn nhựa sơn mà Nhật Bản dùng hiện nay là nhập khẩu, sơn trồng trong nước ít và được ưu tiên cho các công trình trùng tu. Còn Việt Nam vẫn tự chủ nguồn nhựa từ vùng trung du Phú Thọ, dù sản lượng cũng lên xuống theo thời kỳ.
Khác biệt khi thi công: khô, bóng và màu
Người làm nghề hai bên thường ghi nhận sơn Việt và sơn Nhật cư xử khác nhau trong buồng ủ. Mỗi loại cần độ ẩm, nhiệt độ và thời gian ủ riêng; xưởng quen một loại khi chuyển sang loại kia phải điều chỉnh lại gần như từ đầu. Các tài liệu kỹ thuật cũng cho thấy laccol và urushiol có cấu trúc khác nhau ở phần chuỗi bên, đủ để ảnh hưởng tốc độ đóng rắn và tính chất màng sơn.
Về màu, sơn chín của cả hai nơi đều có sắc nâu trong, nhưng người quen tay nhận ra sắc độ khác nhau. Cách làm sơn đen của Nhật và sơn then của Việt Nam cũng đều dựa trên phản ứng với sắt, nhưng mỗi nơi có công thức và quy trình riêng.
Về độ bóng, đồ urushi Nhật nổi tiếng với kiểu hoàn thiện đánh bóng gương trên nền đen, cũng đạt được bằng mài mịn và đánh bóng tay nhiều lần. Đồ sơn ta Việt Nam khi đánh bóng kỹ cũng có mặt sâu tương tự; khác biệt lớn hơn nằm ở mục đích sử dụng và lối trang trí, như phần dưới sẽ nói.
Những kỹ thuật tiêu biểu của sơn mài Nhật
Maki-e. Kỹ thuật vẽ hình bằng sơn rồi rắc bột vàng, bạc lên khi sơn còn dính, sau đó phủ và mài, đánh bóng. Có nhiều cấp độ từ rắc phẳng đến đắp nổi. Đây là kỹ thuật trang trí đặc trưng nhất của đồ urushi.
Raden. Khảm vỏ trai, vỏ ốc óng ánh lên nền sơn, gần với kỹ thuật khảm trai trên sơn mài ở Việt Nam.
Chinkin. Khắc chìm đường nét vào nền sơn rồi điền vàng lá hoặc bột vàng vào lòng nét, về nguyên lý gần với khắc trũng ở Việt Nam.
Lớp lót trộn bột đất. Một số vùng nổi tiếng về đồ bền dùng bột đất nung trộn sơn cho các lớp lót, làm đồ cứng chắc, chịu được dùng hằng ngày nhiều năm.
Kintsugi. Vá đồ gốm vỡ bằng sơn urushi rồi phủ bột vàng ở đường nối. Đây là kỹ thuật sửa chữa, không phải đồ sơn mài theo nghĩa thông thường, nhưng dùng chính chất liệu sơn.
Những gì riêng của sơn mài Việt Nam
Điểm riêng nổi bật nhất của Việt Nam là tranh sơn mài như một dòng hội hoạ. Từ những năm 1930 ở Trường Cao đẳng Mỹ thuật Đông Dương, các hoạ sĩ và thợ sơn đã biến sơn ta từ chất liệu phủ đồ gỗ thành chất liệu vẽ tranh, với kỹ thuật đắp nhiều lớp rồi mài lộ hình. Ở Nhật, sơn mài chủ yếu gắn với đồ dùng và đồ mỹ thuật ứng dụng, tranh sơn mài khổ lớn treo tường không phải dòng chính.
Kỹ thuật cẩn vỏ trứng làm màu trắng cũng là dấu ấn rõ của sơn mài Việt Nam. Nhật có kỹ thuật dùng vỏ trứng tương tự nhưng ít phổ biến bằng. Bảng màu tranh sơn mài Việt với then, son, cánh gián, vàng bạc và vỏ trứng, cùng lối mài lộ tạo nhiều tầng sắc độ, là thứ người xem quốc tế thường nhắc khi nói về tranh sơn mài Việt Nam.
Ở mảng đồ dùng, Việt Nam có truyền thống sơn son thếp vàng trên đồ gỗ lớn, sơn then trên khay hộp, và ngày nay là ngành đồ mỹ nghệ sơn mài xuất khẩu với rất nhiều mẫu mã. Một phần đáng kể của ngành này dùng sơn điều và sơn tổng hợp, điều mà người mua cần biết khi so sánh với đồ urushi Nhật, vốn được yêu cầu ghi loại sơn phủ trên nhãn khi bán ở thị trường nội địa của họ.
Đồ dùng bàn ăn: chỗ hai nơi khác nhau rõ nhất
Ở Nhật, bát canh bằng gỗ phủ urushi là đồ quen thuộc trong bữa ăn hằng ngày: nhẹ, cầm không nóng tay, giữ nhiệt cho canh. Hộp cơm nhiều tầng, khay ăn, đũa sơn mài cũng phổ biến. Vì đồ được dùng và rửa mỗi ngày, nghề urushi Nhật đặt nặng độ bền của lớp lót, độ kín của mép và khả năng sửa chữa: một chiếc bát mòn vành có thể mang về xưởng phủ lại.
Ở Việt Nam, đồ sơn trong bữa ăn truyền thống chủ yếu là mâm, khay, tráp, hộp đựng trầu cau, hộp mứt, còn bát đĩa ăn hằng ngày thường là gốm sứ. Đồ sơn mài bàn ăn hiện nay phần nhiều là hàng mỹ nghệ, làm quà hoặc dùng dịp đặc biệt. Một số xưởng đã làm bát, đũa, khay sơn ta để dùng thật, nhưng chưa thành thói quen rộng.
Khác biệt này giải thích vì sao khi tìm hiểu cách dùng và chăm đồ sơn mài ăn uống, tài liệu Nhật có nhiều kinh nghiệm hơn. Nguyên tắc chung áp dụng được cho cả sơn ta: rửa tay bằng nước ấm, lau khô ngay, tránh nhiệt cao, tránh ngâm lâu, và đưa đồ đi sửa khi lớp sơn mòn chứ không đợi bong hẳn.
So sánh nhanh hai truyền thống
Bảng dưới đây tóm lược các điểm khác biệt dễ thấy, giúp bạn định vị một món đồ khi gặp.
| Khía cạnh | Sơn mài Việt Nam | Sơn mài Nhật Bản |
|---|---|---|
| Nguồn nhựa | Cây sơn trồng ở trung du Phú Thọ | Phần lớn nhập khẩu, một phần trồng trong nước |
| Dòng chính | Tranh sơn mài và đồ mỹ nghệ | Đồ dùng, đồ mỹ thuật ứng dụng |
| Kỹ thuật nổi bật | Mài lộ hình, cẩn vỏ trứng, khắc trũng, thếp vàng bạc | Maki-e, raden, chinkin, đánh bóng gương |
| Màu trắng | Chủ yếu từ vỏ trứng | Ít dùng màu trắng, khi có thì từ vỏ trứng hoặc bột màu |
| Đồ ăn uống | Khay, hộp, mâm phổ biến; bát đĩa ăn hằng ngày ít hơn | Bát canh, hộp cơm, khay ăn rất phổ biến |
| Thị trường hiện nay | Nhiều hàng xuất khẩu dùng sơn điều, sơn tổng hợp | Phân khúc cao dùng urushi, phổ thông dùng sơn tổng hợp |
Bảng chỉ mang tính tổng quát. Ở cả hai nước đều có nghệ nhân đi ngoài khuôn khổ, và giao lưu kỹ thuật giữa các nước châu Á diễn ra từ lâu.
Trung Quốc và Myanmar: hai láng giềng của nghề sơn
Trung Quốc có lịch sử sơn mài rất sớm, với kỹ thuật nổi tiếng là sơn khắc nổi: phủ hàng chục đến hàng trăm lớp sơn đỏ, đen rồi chạm khắc thành hình nổi khối. Kỹ thuật này khác hẳn khắc trũng của Việt Nam, vốn khắc nông vào nền then rồi điền màu. Trung Quốc cũng có các kỹ thuật khảm vỏ, thếp vàng và vẽ màu trên nền sơn.
Myanmar có truyền thống đồ sơn trên cốt tre đan, phủ nhiều lớp nhựa sơn thitsi, rồi khắc nét và điền màu, tạo những chiếc hộp, khay, bát nhẹ và dẻo. Thái Lan, Campuchia cũng dùng nhựa cùng nhóm cho đồ sơn son thếp vàng trên công trình và đồ dùng.
Biết các truyền thống láng giềng giúp bạn nhận ra rằng không có một kiểu sơn mài châu Á chung. Mỗi nơi phát triển theo cây sơn mình có, khí hậu mình sống và nhu cầu sử dụng riêng. Khi thấy một món đồ được giới thiệu là sơn mài Nhật hay sơn mài Thái, bạn có thể hỏi thêm về cốt, loại nhựa và kỹ thuật như khi mua đồ trong nước.
Người mua ở Việt Nam nên lưu ý gì
Đồ sơn mài nhập từ Nhật hoặc nước khác ngày càng dễ mua qua mạng. Vài điểm cần chú ý:
- Đồ sơn mài Nhật giá phổ thông nhiều khi dùng sơn tổng hợp trên cốt nhựa; đồ urushi thật trên cốt gỗ thường có thông tin chất liệu ghi rõ.
- Đồ urushi cũng gây dị ứng khi còn mới, như sơn ta; người có cơ địa nhạy cảm nên thận trọng với đồ vừa làm.
- Bát canh, hộp cơm urushi dùng hằng ngày cũng cần rửa tay, lau khô, tránh lò vi sóng và máy rửa bát như đồ sơn ta.
- Bộ kintsugi bán sẵn có loại dùng urushi thật và loại dùng keo epoxy với bột màu vàng; hai loại khác nhau về tính chất và độ an toàn khi dùng đựng thức ăn.
- So sánh đồ sơn mài Việt và Nhật nên dựa trên chất liệu và tay nghề cụ thể của từng món, không nên mặc định nơi nào hơn nơi nào.
Hiểu sự khác biệt giúp bạn trân trọng đúng giá trị của từng truyền thống và chọn món phù hợp với cách mình sẽ dùng.
Câu hỏi thường gặp
Sơn ta Việt Nam và urushi Nhật Bản có phải cùng một loại không?
Không hoàn toàn. Cả hai là nhựa cây họ Đào lộn hột và khô theo cơ chế giống nhau, nhưng đến từ hai loài cây khác nhau. Sơn Việt có hoạt chất chính là laccol, sơn Nhật là urushiol, nên tính chất khi thi công và cách ủ khác nhau.
Maki-e của Nhật khác sơn mài Việt Nam ở điểm nào?
Maki-e là kỹ thuật vẽ hình bằng sơn rồi rắc bột vàng bạc lên, sau đó phủ và mài, chủ yếu dùng trang trí đồ dùng. Sơn mài Việt Nam nổi bật với tranh đắp nhiều lớp rồi mài lộ hình, dùng cả vỏ trứng và lá vàng bạc. Hai bên đều có kỹ thuật rắc bột và dát lá.
Kintsugi có dùng sơn ta được không?
Về nguyên lý, sơn ta cũng là nhựa cây sơn và có thể dùng để gắn, vá đồ gốm, và có người làm nghề ở Việt Nam đã thử. Tuy nhiên kỹ thuật, thời gian ủ và cách xử lý dị ứng cần học kỹ. Bộ kit dùng keo epoxy là một sản phẩm khác, không phải sơn.
Tranh sơn mài có phải đặc sản riêng của Việt Nam không?
Nhiều nước châu Á có nghề sơn, nhưng tranh sơn mài như một dòng hội hoạ với kỹ thuật mài lộ hình nhiều lớp phát triển mạnh và mang dấu ấn rõ nhất ở Việt Nam, hình thành từ những năm 1930 tại Trường Cao đẳng Mỹ thuật Đông Dương.
Đồ sơn mài Nhật mua qua mạng có phải đều là urushi thật không?
Không. Nhiều đồ giá phổ thông dùng sơn tổng hợp trên cốt nhựa, trông giống nhưng không phải urushi. Bạn nên đọc kỹ mô tả chất liệu cốt và lớp sơn, hỏi người bán và lưu lại thông tin trước khi mua.
Sơn mài Myanmar có gì khác?
Myanmar dùng nhựa thitsi từ một nhóm cây khác, có truyền thống đồ sơn trên cốt tre đan, phủ nhiều lớp rồi khắc nét điền màu. Đồ thường nhẹ và hơi dẻo. Kỹ thuật và cảm giác bề mặt khác cả sơn mài Việt Nam lẫn Nhật Bản.