ChatQuy.comChất Quý
Tơ tằm, lụa và vải quý

Ươm tơ là gì: từ nồi nấu kén, mối tơ đến con tơ sống trên guồng

Ươm tơ là công đoạn rút sợi từ kén thành tơ sống. Các bước chọn kén, nấu kén, tìm mối tơ, chập sợi, quay guồng và vì sao tơ ươm tay khác tơ ươm máy.

Steam rising from a wide pot of floating white cocoons in a rural workshop, a woman seen from behind drawing fine threads toward a wooden reel, hazy golden light

Ươm tơ là công đoạn biến cái kén thành sợi tơ sống: kén được nấu cho mềm keo, người thợ tìm đầu sợi của từng kén, chập nhiều đầu sợi lại thành một sợi đủ dày rồi quấn lên guồng. Đây là bước nằm giữa nghề nuôi tằm và nghề dệt, quyết định độ đều, độ bền và độ sạch của sợi. Tơ ươm tốt thì thợ dệt làm ra tấm lụa mịn; tơ ươm vụng thì dệt khéo đến đâu cũng khó cứu.

Phần dưới đi qua từng bước ươm theo trình tự, giải thích lý do kỹ thuật của mỗi bước, so sánh ươm tay với ươm máy, và chỉ ra những dấu vết của khâu ươm mà bạn có thể nhận thấy trên tấm vải thành phẩm. Biết những điều này, khi đến một làng nghề hay xưởng tơ, bạn sẽ hỏi được những câu đúng và hiểu được câu trả lời.

Trình tự ươm tơ từ khi thu kén

Ở cả xưởng thủ công lẫn nhà máy, các bước cơ bản giống nhau; khác nhau ở mức độ tự động và độ chính xác:

  1. Thu và chọn kén. Kén được gỡ khỏi né, loại kén đôi, kén thủng, kén mỏng, kén có vết bẩn hoặc vết nhộng chết hỏng bên trong. Mỗi loại kén lỗi đi một đường riêng vì ươm chung sẽ làm đứt sợi liên tục.
  2. Xử lý kén. Kén tươi phải được ươm ngay hoặc sấy, hấp cho khô để bảo quản; nếu để quá lâu, ngài sẽ cắn thủng kén chui ra và sợi bị cắt thành nhiều đoạn, không ươm thành sợi dài được nữa.
  3. Nấu kén. Kén được ngâm và nấu trong nước nóng để lớp keo sericin mềm ra, các vòng sợi nới lỏng nhưng chưa tan rời. Nấu non thì sợi khó tách, hay đứt; nấu già thì keo tan quá nhiều, kén nhũn, sợi rối.
  4. Tìm mối tơ. Người thợ dùng chổi nhỏ hoặc que khuấy nhẹ trên mặt nước để bắt các đầu sợi ngoài cùng, kéo bỏ lớp sợi thô bên ngoài cho tới khi gặp đoạn sợi sạch, đều.
  5. Chập sợi. Gom đầu sợi của nhiều kén lại, luồn qua một lỗ dẫn nhỏ. Số kén chập tuỳ độ mảnh của sợi muốn làm ra; khi một kén hết sợi hoặc đứt, thợ nối thêm kén mới để giữ độ dày.
  6. Se chéo và quấn guồng. Sợi chập được cho đi qua đoạn dẫn có xoắn chéo để ép nước, ép các sợi dính nhau bằng keo, rồi quấn lên guồng quay. Sợi trên guồng được làm khô dần.
  7. Đánh con tơ và phân loại. Tơ trên guồng được tháo ra thành con tơ, cuộn tơ hoặc bó tơ, kiểm độ đều, độ sạch, độ bền rồi xếp hạng trước khi chuyển sang se sợi và dệt.

Toàn bộ chuỗi này cần sự tỉnh táo liên tục. Ở nồi ươm thủ công, một người thợ vừa canh lửa, vừa nối sợi, vừa để mắt tới độ dày của sợi đang chạy; chậm một nhịp là sợi mỏng đi hoặc có đoạn dày bất thường.

Vì sao phải nấu kén và nấu bao lâu là vừa

Sợi tơ trong kén được quấn thành nhiều lớp, các vòng dán chặt vào nhau bằng keo sericin. Nếu kéo khô, sợi đứt ngay vì lực dính giữa các vòng lớn hơn độ bền của sợi đơn. Nước nóng làm keo trương lên và mềm đi, lực dính giảm, sợi có thể được rút ra từng vòng một mà không đứt.

Mức nấu phụ thuộc giống tằm, độ dày vỏ kén, kén tươi hay kén khô, và cả nước dùng. Nước cứng nhiều khoáng có thể làm keo khó mềm đều; nhiều xưởng chú ý chọn nguồn nước vì lý do này. Kén khô cần thời gian ngâm làm mềm lâu hơn kén tươi. Người thợ có kinh nghiệm nhận ra kén nấu vừa qua cảm giác khi chạm và cách sợi nhả ra trên mặt nước, chứ không chỉ dựa vào đồng hồ.

Một điểm tinh tế là keo không được tan hết ở bước này. Phần keo còn lại chính là thứ dán các sợi đơn của nhiều kén thành một sợi tơ sống khi chúng khô trên guồng. Nếu keo đã trôi gần hết, sợi chập sẽ rời rạc, xù, dễ tách ra từng sợi đơn. Vì vậy khâu nấu kén vừa là làm mềm, vừa là giữ lại một lượng keo vừa đủ cho các bước sau.

Mối tơ và lớp sợi ngoài: thứ bị bỏ đi không hề vô ích

Lớp ngoài cùng của kén là phần sợi đầu tiên con tằm nhả để bám vào né, sợi thô, rối, nhiều keo. Khi tìm mối tơ, thợ ươm kéo bỏ lớp này cho đến lúc gặp sợi chạy đều. Phần bị kéo ra gọi theo nhiều tên ở từng vùng như tơ gốc, tơ thô, tơ rối. Ở lõi trong cùng, sát con nhộng, sợi lại mảnh và yếu dần, thợ cũng thường dừng ươm trước khi đến hết.

Những phần này không bị vứt đi. Tơ gốc và tơ thô được gom lại để kéo sợi xe, dệt thành đũi và những loại vải mặt sần. Kén thủng, kén vỡ, sợi đứt được chải thành xơ rồi xe lại thành sợi tơ vụn. Kén đôi được ươm riêng để làm sợi có cục cho vải dupioni. Một xưởng ươm làm tốt là xưởng tận dụng được mọi phần của kén.

Con nhộng sau khi ươm cũng là sản phẩm. Ở nhiều vùng nuôi tằm, nhộng tằm là món ăn quen thuộc trong bữa cơm gia đình, và cũng được dùng làm thức ăn chăn nuôi. Chuỗi giá trị của nghề tơ vì thế khá kín: lá dâu nuôi tằm, kén cho tơ, nhộng cho thực phẩm, phân tằm trả lại cho đất.

Độ mảnh của sợi tơ: người làm nghề đo và giữ đều bằng cách nào

Sợi tơ sống được bán theo độ mảnh, và trong ngành tơ quốc tế người ta thường đo bằng đơn vị denier, tức khối lượng tính bằng gam của chín nghìn mét sợi. Số càng nhỏ thì sợi càng mảnh. Sợi đơn từ một kén tằm dâu chỉ vài denier, nên muốn có sợi đủ dày để dệt lụa, thợ ươm phải chập nhiều kén. Một sợi tơ sống dùng cho lụa mỏng thường được ghi theo một khoảng, chẳng hạn hai mươi đến hai mươi hai denier, chứ không phải một con số tuyệt đối.

Cái khó là sợi của chính một kén không đều từ đầu đến cuối: đoạn ngoài dày hơn, đoạn gần lõi mảnh dần. Nếu cứ giữ nguyên số kén, sợi chập sẽ mảnh đi theo thời gian. Vì thế thợ ươm phải canh để thêm kén mới khi sợi bắt đầu mảnh, và chọn lúc thêm sao cho kén mới bù đúng phần thiếu. Máy ươm tự động làm việc này bằng bộ cảm biến độ mảnh; ở nồi ươm tay, toàn bộ dựa vào mắt và ngón tay người thợ.

Sau khi ươm, các con tơ được lấy mẫu để kiểm độ mảnh, độ đều, số mấu, độ bền và độ giãn rồi xếp hạng. Hạng tơ cao đi vào lụa mỏng, lụa trơn; hạng thấp hơn đi vào vải dày, vải dệt hoa nơi những chỗ không đều được che bớt. Khi một nơi bán vải nói lụa của họ dùng tơ hạng tốt, câu hỏi tiếp theo hợp lý là ai xếp hạng và theo tiêu chuẩn nào.

Ươm tay và ươm máy khác nhau thế nào

Ở Việt Nam hiện vẫn tồn tại cả hai cách: nồi ươm và guồng quay tay ở một số làng nghề, và máy ươm tự động ở các nhà máy lớn. Mỗi cách cho ra loại sợi có tính cách riêng.

Tiêu chíƯơm tay, guồng thủ côngƯơm máy tự động
Độ đều của sợiPhụ thuộc tay nghề, có đoạn dày mỏngĐều, có cảm biến theo dõi độ mảnh và tự nối kén
Tốc độChậm, một người canh một hoặc vài mốiNhanh, một người canh nhiều mối
Độ sạchHay lẫn mấu, cục, đầu sợi nốiÍt mấu, sạch hơn
Tính cách vải dệt raMặt vải có vẻ mộc, hơi gợn, ánh không đồng nhấtMặt vải mịn, ánh đều
Hợp vớiVải thủ công, lụa mộc, đũi, đồ có giá trị câu chuyệnLụa trơn, vải công nghiệp, đơn hàng lớn

Không nên hiểu ươm tay là luôn quý hơn. Sợi ươm tay hay có đoạn không đều, phù hợp với người thích vẻ mộc nhưng không hợp nếu bạn cần lụa trơn hoàn hảo. Ngược lại, sợi ươm máy đều đặn nhưng không có những gợn nhỏ làm nên cá tính của vải thủ công. Người bán trung thực sẽ nói rõ sợi được ươm cách nào thay vì gắn chữ thủ công cho mọi thứ.

Dấu vết của khâu ươm còn lại trên tấm vải

Mấu và cục nhỏ. Chỗ thợ nối thêm kén hoặc chỗ sợi rối lại tạo thành một cục nhỏ trên sợi. Trên lụa trơn, nhiều mấu là dấu hiệu sợi kém chọn lọc; trên vải thủ công, một ít mấu là bình thường.

Vệt sọc mờ theo chiều dệt. Khi độ dày sợi ngang thay đổi giữa các con tơ, tấm vải có thể hiện những vệt sọc rất nhạt khi soi ngược sáng. Đây thường là dấu vết của sợi không đều từ khâu ươm hoặc se.

Độ bóng không đồng nhất. Sợi bị nấu quá tay, keo mất không đều, sẽ nhận thuốc nhuộm khác nhau và phản chiếu ánh sáng khác nhau, cho mặt vải loang nhẹ.

Xơ và lông tơ trên mặt vải. Sợi ươm từ kén kém hoặc nấu già dễ tách thành sợi đơn, vải mới dùng đã có lông tơ, sờ hơi xù.

Độ bền khi kéo nhẹ. Sợi ươm tốt cho vải chắc dù mỏng. Bạn có thể nắm hai mép vải thừa và kéo nhẹ nhàng; vải từ sợi kém có xu hướng giãn lệch hoặc trượt sợi nhanh hơn.

Đi xem ươm tơ ở làng nghề: hỏi gì cho có ích

Ở Lâm Đồng, quanh Bảo Lộc, có những xưởng ươm và dệt mở cửa cho khách tham quan; ở đồng bằng Bắc Bộ và miền Trung, một số làng còn giữ nồi ươm truyền thống. Khi đến, bạn có thể quan sát xem xưởng ươm tay hay ươm máy, kén vàng hay kén trắng, tơ sau khi ươm đi đâu: dệt tại chỗ hay bán cho nơi khác.

Vài câu hỏi giúp bạn hiểu hàng: kén lấy từ vùng nào, kén tươi hay kén khô; một mẻ ươm dùng bao nhiêu kén cho một mối sợi; tơ gốc, tơ vụn được làm gì; vải bán ở đây dệt từ tơ của xưởng hay nhập sợi về. Người làm nghề thường sẵn lòng trả lời nếu bạn hỏi với sự tò mò thật, không vội ép giá.

Khi chụp ảnh hay quay phim trong xưởng, nên hỏi trước, giữ khoảng cách với nồi nước nóng và máy đang chạy, và không chạm vào sợi đang ươm. Một cái giật tay vô ý có thể làm đứt cả chục mối sợi, người thợ mất thời gian nối lại.

Câu hỏi thường gặp

Ươm tơ có phải là dệt lụa không?

Không. Ươm tơ là rút sợi từ kén thành tơ sống, chưa phải vải. Sau ươm còn các bước se sợi, có thể chuội keo, nhuộm sợi, mắc sợi dọc lên khung, rồi mới dệt. Một số làng nghề làm trọn chuỗi, nhiều nơi chỉ làm một khâu và bán sợi hoặc vải mộc cho nơi khác.

Một kén tằm cho được bao nhiêu sợi?

Mỗi kén là một sợi đơn liên tục, chiều dài thường được nêu từ vài trăm mét đến hơn một ki-lô-mét tuỳ giống và cách nuôi. Phần ươm được thực tế ngắn hơn vì phải bỏ lớp ngoài và lớp lõi. Một sợi đơn quá mảnh để dệt, nên người thợ luôn chập nhiều kén thành một sợi.

Vì sao phải xử lý kén trước khi ngài chui ra?

Khi ngài trưởng thành, nó tiết dịch làm mềm và đẩy thủng một đầu kén để chui ra, cắt sợi liên tục thành nhiều đoạn. Kén thủng không ươm được sợi dài mà chỉ dùng làm tơ vụn. Vì vậy với tơ ươm dài, kén phải được ươm hoặc sấy, hấp trước thời điểm đó.

Tơ ươm tay có bền hơn tơ ươm máy không?

Độ bền phụ thuộc chủ yếu vào chất lượng kén và tay nghề, không phụ thuộc thuần tuý vào cách ươm. Tơ ươm máy thường đều hơn nên vải ít điểm yếu cục bộ. Tơ ươm tay có thể rất tốt nếu thợ giỏi, nhưng độ đều khó đạt bằng máy; giá trị của nó nằm ở vẻ mộc và công lao động.

Nước nấu kén có gây mùi khó chịu không?

Có. Nồi nấu kén có mùi đặc trưng của protein và nhộng chín, khá nồng với người lần đầu đến xưởng. Nước thải ươm tơ chứa keo sericin và chất hữu cơ, nếu đổ thẳng ra môi trường sẽ gây ô nhiễm, nên cơ sở làm đúng cần có cách xử lý nước thải theo quy định hiện hành.

Con tơ là gì?

Con tơ là cách gọi cuộn hoặc bó tơ sống sau khi tháo khỏi guồng ươm, được vặn, gập lại thành từng con để bảo quản, cân và mua bán. Khi chuyển sang khâu se và dệt, con tơ được tháo ra, đánh lại lên ống. Chất lượng con tơ được xét theo độ đều, độ sạch, màu và độ bền.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138