Ấm gang đen, nặng, bề mặt sần hạt hay chạm hoa văn đã trở thành món quen trong các bàn trà và cũng là món quà biếu được ưa. Nhưng nhiều người mua về mới biết có hai loại ấm gang trông gần giống nhau mà cách dùng khác hẳn: ấm lòng trần làm ra để đun nước trên lửa, và ấm lòng tráng men chỉ dùng để pha trà, không được đặt lên bếp. Dùng nhầm là hỏng ấm sau vài lần.
Bài này giải thích gang là vật liệu gì, vì sao nó giòn dù trông rất cứng, gỉ đỏ trên ấm gang hình thành thế nào, phân biệt hai loại ấm, và những thói quen giữ ấm cùng các đồ gang mỹ nghệ khác như lư, chân nến, đồ sân vườn. Bài chỉ nói về chất liệu, không bàn công dụng sức khoẻ của nước đun bằng ấm gang.
Gang là gì và khác thép ở đâu
Gang là hợp kim của sắt với lượng các bon cao, thường trên hai phần trăm, kèm silic và một ít nguyên tố khác. Thép cũng là sắt pha các bon nhưng ít hơn nhiều. Chính lượng các bon cao làm gang nóng chảy ở nhiệt độ thấp hơn thép, chảy loãng, điền khuôn tốt, nên gang là vật liệu đúc lý tưởng cho những món có hình khối phức tạp như ấm, nồi, lư, phù điêu, chân bàn.
Trong gang xám — loại hay dùng cho đồ đúc — các bon nằm thành những phiến than chì li ti xen giữa nền sắt. Những phiến này làm gang dễ gia công, hấp thụ rung tốt và giữ nhiệt đều, nhưng cũng là điểm yếu: chúng như vô số vết nứt nhỏ có sẵn, nên gang chịu va đập kém, rơi mạnh là vỡ chứ không móp như thép hay đồng.
Gang giữ nhiệt lâu vì nặng và dày. Một chiếc ấm gang vừa đun sôi giữ nước nóng lâu hơn ấm nhôm hay ấm thép mỏng. Ngược lại, nó cũng nóng lên chậm và cần thời gian để nguội; quai và nắp ấm có thể rất nóng khi bạn quên.
Hai loại ấm gang: đừng dùng nhầm
Cách nhanh nhất để biết ấm mình thuộc loại nào là mở nắp nhìn vào lòng ấm. Bảng dưới so hai loại.
| Tiêu chí | Ấm lòng trần (để đun nước) | Ấm lòng tráng men (để pha trà) |
|---|---|---|
| Nhìn vào lòng | Màu sắt xám đen, sần, có thể có lớp cặn khoáng màu nâu trắng | Lớp men đen bóng hoặc mờ, trơn, liền mặt |
| Đặt lên bếp | Được, đó là công dụng chính | Không, men có thể nứt, bong |
| Pha trà trực tiếp | Không khuyên, lòng sắt dễ gỉ và làm trà đổi màu | Được, có lưới lọc bên trong |
| Nguy cơ gỉ | Có, nếu để ướt | Thấp ở lòng, có thể gỉ ở miệng, vòi nếu men sứt |
| Cách giữ | Đổ hết nước, mở nắp hong khô bằng hơi nóng còn lại | Rửa nước ấm, lau khô, không dùng chất tẩy |
Nhiều ấm bán làm quà là loại lòng tráng men, kèm lưới lọc. Nếu người bán không nói rõ, hãy hỏi trước khi đặt ấm lên bếp. Một chiếc ấm men bị đun trên lửa có thể nứt men ngay lần đầu và từ đó gỉ ở những chỗ men vỡ.
Gỉ đỏ trên ấm gang đến từ đâu
Sắt gặp nước và ô xy thì tạo gỉ — ô xít sắt màu nâu đỏ. Ấm gang lòng trần không có lớp nào che giữa nước và sắt, nên nếu để nước đọng qua đêm hoặc đậy nắp kín khi ấm còn ướt, gỉ sẽ xuất hiện thành đốm, có khi làm nước đun ra có màu vàng nâu và vị kim loại.
Theo thời gian, nếu dùng đều đặn và hong khô đúng cách, lòng ấm lòng trần thường phủ một lớp cặn khoáng từ nước, màu nâu trắng hoặc xám, bám chặt. Những người dùng ấm gang lâu năm coi lớp này là dấu hiệu ấm đã "quen nước", và không cọ nó đi vì nó che chắn phần sắt bên dưới. Lớp cặn khoáng khác gỉ ở chỗ nó cứng, không bong thành bột đỏ khi chạm.
Khi nước đun ra có màu gỉ rõ rệt hoặc lòng ấm phủ nhiều đốm đỏ, nên ngưng dùng để đun nước uống, làm khô hoàn toàn, và xử lý theo hướng dẫn của nơi sản xuất hoặc người bán. Có những hướng dẫn truyền miệng như đun nước bã trà để "bọc" gỉ; trang này không khẳng định hiệu quả của chúng, chỉ khuyên đừng dùng giấy nhám, búi thép hay hoá chất tẩy gỉ cho lòng ấm đựng nước uống.
Với mặt ngoài, ấm gang thường được phủ lớp sơn, sơn mài hoặc dầu nung. Lớp này giữ màu đen và chống gỉ. Lau mặt ngoài bằng khăn ẩm khi ấm còn ấm là đủ; không dùng chất tẩy rửa vì có thể làm mờ lớp phủ.
Ấm gang được làm ra thế nào
Ấm gang truyền thống được đúc trong khuôn cát hoặc khuôn đất sét trộn cát. Người thợ tạo hình lòng khuôn bằng mẫu, ấn hoa văn — những hạt nổi đều đặn, sóng nước, cành lá — vào mặt khuôn, rồi đặt lõi tạo phần rỗng bên trong. Gang nóng chảy rót vào khuôn, nguội đi, rồi khuôn bị phá để lấy ấm ra. Vì khuôn chỉ dùng được một lần, mỗi chiếc ấm đúc tay có những khác biệt nhỏ về độ dày và nét hoa văn.
Sau khi đúc, ấm được làm sạch cát, mài bavia, kiểm tra rò rỉ. Với ấm lòng trần, nhiều xưởng nung lòng ấm ở nhiệt độ cao để tạo một lớp ô xít sắt mỏng, ổn định, giúp hạn chế gỉ trong những lần dùng đầu. Với ấm lòng men, lòng ấm được phủ men rồi nung cho men chảy bám vào gang. Mặt ngoài sau cùng được phủ sơn, sơn mài hoặc dầu, có khi nung nhẹ cho lớp phủ bám chắc.
Ấm gang sản xuất công nghiệp dùng khuôn cát đúc bằng máy, đều đặn hơn, thành mỏng hơn và nhẹ hơn ấm đúc tay cùng cỡ. Không có loại nào "đúng" hơn; điều đáng hỏi là lòng ấm được xử lý thế nào và ấm dùng cho việc gì. Ấm thành quá mỏng giữ nhiệt kém hơn, còn ấm quá dày thì rất nặng khi đầy nước.
Lần đầu dùng ấm gang lòng trần
Ấm lòng trần mới mua nên được làm quen với nước trước khi dùng pha trà hằng ngày. Trình tự thường được các nơi bán hướng dẫn như sau, bạn nên đối chiếu với giấy đi kèm ấm:
- Tráng lòng ấm bằng nước sạch vài lần để loại bụi xưởng; không dùng xà phòng.
- Đổ nước khoảng hai phần ba ấm, đun sôi nhỏ lửa, đổ bỏ. Lặp lại vài lần cho tới khi nước không còn mùi kim loại rõ.
- Sau mỗi lần đun, rót hết nước khi ấm còn nóng, mở nắp để hơi nóng còn lại làm khô lòng ấm.
- Không đậy nắp khi ấm chưa khô hẳn; cất ở chỗ thoáng, không cất trong hộp kín khi còn ẩm.
Trong những tuần đầu, lòng ấm có thể đổi màu không đều, đó là quá trình bình thường. Nếu thấy đốm gỉ đỏ, hãy xem lại khâu làm khô.
Những thói quen làm hỏng ấm gang
Đổ nước lạnh vào ấm đang nóng rỗng. Gang chịu sốc nhiệt kém. Ấm đun cạn rồi bị đổ nước lạnh vào có thể nứt ngay. Nếu lỡ đun cạn, tắt bếp và để ấm tự nguội hoàn toàn rồi mới kiểm tra.
Đun ấm lòng men trên lửa. Lớp men và thân gang giãn nở khác nhau khi nóng, men sẽ rạn rồi bong. Ấm lòng men chỉ để rót nước đã đun sôi từ ấm khác vào pha.
Để nước trong ấm qua đêm. Với ấm lòng trần, đây là nguyên nhân gỉ hàng đầu. Rót hết nước sau khi dùng, mở nắp, để hơi nóng còn lại làm khô lòng ấm.
Ngâm ấm vào chậu rửa, cho vào máy rửa chén. Nước ngâm lâu và hoá chất mạnh làm hỏng lớp phủ ngoài, gây gỉ ở chân, quai, mép nắp.
Đặt lên bếp từ hoặc bếp gas lửa to không có kiềng phù hợp. Đáy ấm gang có thể sần, cong nhẹ; đun lửa quá to làm đáy nóng không đều. Lửa vừa, đun từ từ là tốt cho ấm và an toàn hơn cho người dùng.
Làm rơi nắp. Nắp gang nặng, rơi xuống nền gạch rất dễ mẻ, vỡ. Khi rửa, đặt nắp lên khăn gấp đôi thay vì để trên mặt bồn.
Đồ gang mỹ nghệ khác trong nhà: lư, chân nến, đồ sân vườn
Ngoài ấm, gang còn làm lư, đế nến, chặn giấy, móc treo, phù điêu, chân bàn, ghế sân vườn. Ưu điểm của gang là đúc được hoa văn phức tạp với giá vật liệu thấp và rất nặng, vững. Nhược điểm vẫn là gỉ và giòn. Đồ gang trong nhà thường được sơn tĩnh điện, sơn đen, hoặc phủ dầu; đồ gang ngoài trời cần lớp sơn chống gỉ dày hơn và phải được sơn lại định kỳ.
Khi thấy chấm gỉ trên đồ gang trang trí, nên xử lý sớm: chải nhẹ bằng bàn chải cứng hoặc giấy nhám mịn ở đúng chỗ gỉ, lau sạch bụi, rồi chấm lại lớp sơn hoặc thoa một lớp dầu mỏng. Để gỉ ăn sâu dưới lớp sơn, lớp sơn sẽ phồng và bong thành mảng lớn, khi đó việc sửa tốn công hơn nhiều.
Lư gang dùng để đốt than, xông trầm cần đặt trên mặt chịu nhiệt, xa rèm và đồ dễ cháy, có lót đáy. Gang dẫn nhiệt và giữ nhiệt tốt, đáy lư có thể đủ nóng để làm cháy sém mặt gỗ hay làm nứt mặt kính. Nhà có trẻ nhỏ nên đặt lư ngoài tầm với.
Chọn mua ấm gang và đồ gang: những điểm nên kiểm
Trước khi mua ấm gang hay đồ gang mỹ nghệ, bạn có thể kiểm nhanh những điểm sau ngay tại quầy:
- Mở nắp nhìn lòng ấm để biết lòng trần hay lòng men; hỏi người bán ấm dùng đun trên lửa được không.
- Xem miệng ấm, mép nắp, vòi có sứt men hay chấm gỉ không; chỗ sứt men là nơi gỉ bắt đầu.
- Đậy nắp, lắc nhẹ: nắp quá lỏng dễ rơi khi rót, quá chặt thì khó mở khi nóng.
- Kiểm quai: quai gang liền hay quai rời, chốt quai có chắc không; ấm đầy nước rất nặng.
- Nhìn kỹ thân ấm dưới đèn để tìm vết nứt chân chim, đặc biệt quanh vòi và đáy.
- Với đồ gang trang trí, hỏi lớp phủ là sơn gì, dùng trong nhà hay ngoài trời được.
Ấm gang nặng, nên khi mua làm quà cho người lớn tuổi, cân nhắc cỡ ấm vừa tay. Một chiếc ấm nhỏ dùng đều đặn vẫn tốt hơn chiếc ấm lớn cất trong tủ vì quá nặng để nhấc.
Câu hỏi thường gặp
Ấm gang lòng men có đun trên bếp được không?
Không. Ấm lòng tráng men làm ra để pha trà bằng nước đã đun sôi ở ấm khác. Đun trực tiếp trên lửa làm men rạn, bong và từ đó lòng ấm dễ gỉ. Chỉ ấm lòng trần mới dùng để đun nước.
Lòng ấm gang có lớp cặn nâu trắng có phải gỉ không?
Thường không. Lớp cứng, bám chặt màu nâu trắng hoặc xám là cặn khoáng từ nước, hình thành khi dùng ấm lòng trần lâu ngày, và nhiều người giữ lại vì nó che phần sắt. Gỉ thì màu nâu đỏ, bong thành bột khi chạm.
Ấm gang bị gỉ đỏ trong lòng phải làm sao?
Ngưng dùng để đun nước uống, làm khô hoàn toàn, và xử lý theo hướng dẫn của nơi sản xuất hoặc người bán. Không dùng giấy nhám, búi thép hay hoá chất tẩy gỉ cho lòng ấm đựng nước uống.
Vì sao ấm gang rơi là vỡ mà không móp?
Gang có lượng các bon cao, nằm thành những phiến than chì nhỏ trong nền sắt. Các phiến này làm vật liệu cứng nhưng giòn, chịu va đập kém, nên khi rơi mạnh gang nứt vỡ thay vì biến dạng như thép hay đồng.
Có nên rửa ấm gang bằng nước rửa chén không?
Không nên. Với lòng trần, xà phòng có thể ám mùi vào lớp cặn khoáng và làm lộ sắt dễ gỉ. Với mặt ngoài, chất tẩy làm mờ lớp phủ. Tráng nước nóng, lau khô và hong bằng hơi nóng còn lại là đủ.
Lư gang đặt trên bàn gỗ có sao không?
Đáy lư gang đang đốt than có thể rất nóng và giữ nhiệt lâu, đủ làm cháy sém mặt gỗ hoặc nứt mặt kính. Nên đặt lư trên tấm lót chịu nhiệt như đá, gạch nung, và đặt xa rèm, đồ dễ cháy, ngoài tầm với của trẻ nhỏ.