ChatQuy.comChất Quý
Đồ đồng và kim loại mỹ nghệ

Đồng đỏ là gì: đồng gần nguyên chất, mềm dẻo, hợp gò dát và đổi màu theo năm tháng

Đồng đỏ là đồng gần nguyên chất: mềm, dẫn nhiệt tốt, hợp gò và dát mỏng nhưng khó đúc. Màu đổi từ hồng cam sang nâu rồi xanh lục ra sao, nên chọn khi nào.

Overhead view of a coppersmith in Bac Ninh hammering a reddish copper sheet into a shallow tray on a wooden stump, small hammers laid nearby, only hands and forearms visible

Khi người bán nói "đồng đỏ", họ muốn chỉ đồng gần như nguyên chất, chưa pha kẽm hay thiếc với lượng đáng kể. Cái tên đến từ màu: một tấm đồng đỏ vừa đánh bóng có sắc hồng cam rất riêng, khác hẳn màu vàng của đồng thau. Đồng đỏ là vật liệu của tranh đồng gò, mâm, nồi, ấm đun truyền thống, dây điện và ống dẫn nhiệt — những chỗ cần sự mềm dẻo hoặc khả năng truyền nhiệt, truyền điện.

Bài này nói về đồng đỏ như một chất liệu: vì sao nó mềm, vì sao thợ gò phải nung đi nung lại, vì sao đồ đúc ít khi dùng đồng đỏ nguyên chất, và màu của nó thay đổi qua năm tháng như thế nào. Phần dùng đồ đồng đựng thức ăn có bài riêng trong danh mục này, vì đó là câu chuyện về an toàn cần nói kỹ hơn.

Đồng đỏ là gì, nguyên chất đến mức nào

Đồng thương phẩm dùng trong công nghiệp điện thường có độ tinh khiết rất cao, khoảng chín mươi chín phẩy chín phần trăm trở lên. Tấm đồng thợ mỹ nghệ mua về để gò tranh, làm mâm cũng thuộc nhóm này hoặc gần như vậy. Trong buôn bán đồ mỹ nghệ, "đồng đỏ" không có tiêu chuẩn đo cụ thể; nó là cách gọi để phân biệt với đồng thau và đồng thanh.

Đồng là một trong số ít kim loại có màu tự nhiên không phải xám bạc — cùng với vàng. Màu hồng cam đến từ cách nguyên tử đồng hấp thụ ánh sáng xanh lam và phản xạ phần đỏ cam. Khi pha thêm kẽm, màu nhạt dần sang vàng; khi pha thiếc, màu ngả vàng nâu. Vì thế màu hồng đặc trưng chính là dấu hiệu dễ nhận nhất của đồng ít pha.

Đồng đỏ nặng: khối lượng riêng gần chín gam trên mỗi phân khối, nhỉnh hơn đồng thau một chút và nặng hơn nhôm hơn ba lần. Nhiệt độ nóng chảy khoảng một nghìn tám mươi độ C, cao hơn đồng thau và đồng thanh. Nhiệt độ cao cộng với việc đồng nóng chảy dễ hút khí là hai lý do khiến việc đúc đồng đỏ nguyên chất khó hơn đúc hợp kim.

Bốn đặc tính làm nên chỗ đứng của đồng đỏ

Mềm và dẻo. Đồng đỏ có thể dát mỏng, kéo sợi, uốn cong nhiều lần mà không gãy. Một tấm đồng dày chưa tới một li vẫn được gò thành khối nổi cao vài phân. Đây là lý do tranh đồng gò gần như luôn dùng đồng đỏ hoặc đồng thau ít kẽm.

Dẫn nhiệt rất tốt. Đồng chỉ đứng sau bạc về khả năng dẫn nhiệt trong các kim loại thông dụng. Nồi, chảo đồng nóng đều, ít điểm cháy, nên đầu bếp chuyên nghiệp ở nhiều nước quý đồ đồng, dù phải lót lòng bằng thiếc hoặc thép không gỉ.

Dẫn điện tốt. Phần lớn đồng tinh luyện trên thế giới đi vào dây điện, cuộn dây động cơ, mạch in. Chất lượng đồng điện đòi hỏi độ tinh khiết cao, và chính đồng này sau đó cũng được dùng cho thủ công.

Đổi màu theo thời gian. Mặt đồng đỏ phản ứng với không khí, đi qua nhiều sắc độ từ hồng sang nâu, nâu sẫm, rồi nếu ở ngoài trời lâu năm sẽ lên xanh lục. Với tranh gò và đồ nội thất, sự đổi màu này được nhiều người coi là vẻ đẹp chứ không phải lỗi.

Vì sao thợ gò phải nung đi nung lại tấm đồng

Mỗi nhát búa làm các tinh thể kim loại bên trong bị xô lệch, chồng lên nhau. Sau một lúc gò, tấm đồng đang mềm trở nên cứng và cứng hơn mãi, nếu cứ tiếp tục sẽ nứt ở chỗ bị kéo căng nhiều nhất. Hiện tượng này gọi là hoá bền do biến dạng, gặp ở hầu hết kim loại nhưng rất rõ ở đồng.

Để tiếp tục, thợ nung tấm đồng đến khi đỏ sẫm rồi để nguội — việc người trong nghề gọi là ủ. Nhiệt giúp các tinh thể sắp xếp lại, tấm đồng mềm trở lại như lúc đầu. Một bức tranh gò khối nổi cao có thể phải ủ nhiều lần. Điểm thú vị là với đồng, sau khi ủ có thể nhúng nước cho nguội nhanh mà không làm kim loại cứng lại, khác với thép.

Lửa ủ để lại trên mặt đồng một lớp ô xít đen và vệt màu ngũ sắc. Thợ làm sạch lớp này trước khi gò tiếp và trước khi hoàn thiện. Nghề gò có những rủi ro thật cho người làm — lửa, tiếng búa, bụi mài, hoá chất làm sạch — nên nếu bạn đến xưởng tham quan, hãy đứng ở chỗ người thợ chỉ và đừng chạm vào phôi đang nguội.

Từ góc nhìn người mua, quá trình này giải thích vì sao đồ gò tay có độ dày không đều: chỗ nổi cao bị kéo mỏng, chỗ phẳng giữ nguyên. Một món gò tay mà dày đều tăm tắp ở mọi chỗ rất có thể là đồ dập khuôn hoặc đúc.

Đồng đỏ đổi màu qua năm tháng

Không có lịch cố định cho sự đổi màu, vì nó phụ thuộc độ ẩm, hơi muối, khói bụi và việc món đồ có được phủ lớp bảo vệ hay không. Bảng dưới mô tả trình tự thường thấy với đồ để trần.

Giai đoạnMàu thường thấyChuyện gì đang xảy raCó cần làm gì không
Mới đánh bóngHồng cam sáng, ánh kimMặt kim loại sạchKhông, trừ khi muốn giữ màu này thì phủ lớp bảo vệ
Vài tuần đến vài thángHồng sậm, ngả nâu, có thể loangLớp ô xít mỏng hình thànhLau khô, tránh vân tay để màu đều
Một đến vài nămNâu đều, nâu sẫmLớp ô xít dày hơn, khá ổn địnhThường giữ nguyên, nhiều người thích màu này
Nhiều năm ngoài trờiXanh lục mịnMuối đồng hình thành dưới mưa và không khíLớp đều, bám chắc thì giữ; bột tơi lan nhanh thì xem lại chỗ đặt

Mái đồng, tượng đồng ngoài trời ở nhiều thành phố trên thế giới có màu xanh lục chính vì quá trình cuối cùng này. Trong nhà ở Việt Nam, đồ đồng đỏ hiếm khi đi tới giai đoạn xanh đều; nếu thấy chấm xanh thì thường do nước đọng, mồ hôi tay hoặc hơi muối.

Vì sao đồ đúc ít dùng đồng đỏ nguyên chất

Khi đúc, kim loại lỏng phải chảy vào mọi kẽ khuôn trước khi đông lại. Đồng nguyên chất nóng chảy ở nhiệt độ cao, nước đồng không loãng bằng hợp kim, và nó hấp thụ khí từ lò; khi nguội, khí thoát ra để lại lỗ rỗ. Kết quả là đồ đúc bằng đồng đỏ nguyên chất dễ thiếu nét, rỗ mặt. Vì vậy thợ đúc gần như luôn pha thêm thiếc, kẽm hoặc chì.

Điều này dẫn tới một điểm người mua nên biết: khi một tượng đúc nhiều chi tiết được rao là "đồng đỏ nguyên chất", nên hỏi lại. Rất có thể đó là hợp kim có màu đỏ — chẳng hạn đồng pha ít kẽm, hoặc đồng được hun, phủ màu đỏ — chứ không phải đồng tinh khiết. Màu đỏ trên mặt tượng cũng có thể là lớp hoàn thiện, không nói lên thành phần bên trong.

Ngược lại, với đồ gò từ tấm như mâm, khay, tranh, đồ nội thất ốp đồng, việc dùng đồng đỏ gần nguyên chất là hoàn toàn bình thường, vì tấm đồng mua từ nhà máy cán đã đạt độ tinh khiết cao. Ở đây, chữ "đồng đỏ" của người bán thường đúng nghĩa.

Đồng đỏ trong nhà: tranh gò, đồ ốp đồng và đồ bếp

Trong trang trí nội thất, đồng đỏ xuất hiện dưới ba dạng chính. Thứ nhất là tranh gò và phù điêu treo tường, nơi người thợ tận dụng độ mềm của tấm đồng để tạo khối nổi. Thứ hai là đồ ốp đồng: mặt bàn, chao đèn, viền tủ, máng hắt sáng làm bằng tấm đồng mỏng dán hoặc bắt vít lên khung gỗ, khung thép. Thứ ba là đồ bếp và đồ bày bàn ăn như nồi, chảo, ấm, khay, cốc.

Mỗi dạng có một chuyện riêng cần để ý. Tranh gò treo tường ít bị chạm tay nên giữ màu lâu, nhưng nếu treo trên bức tường hay thấm ẩm, mặt sau tranh có thể lên xanh trước mặt trước. Đồ ốp đồng trên mặt bàn chịu vân tay, nước, cốc nóng mỗi ngày, nên sẽ loang màu nhanh; nhiều người chủ động để nó loang như một phần vẻ đẹp, người khác chọn loại đã phủ lớp bảo vệ trong suốt từ xưởng. Đồ bếp bằng đồng thì phải đi kèm lớp lót lòng nếu dùng nấu nướng thật.

Một chi tiết hay bị bỏ qua là tiếp xúc giữa đồng và kim loại khác. Khi đồng chạm trực tiếp vào thép mạ kẽm, nhôm hay sắt trong môi trường ẩm, hai kim loại tạo thành một cặp điện hoá nhỏ và kim loại kém bền hơn sẽ bị ăn mòn nhanh ở chỗ tiếp xúc. Với đồ ốp đồng hay tranh đồng bắt vít, nên hỏi thợ dùng vít đồng, vít thép không gỉ hoặc có lót cách điện, nhất là ở nơi gần biển.

Chọn đồ đồng đỏ: những điều nên hỏi và nên xem

Đồ đồng đỏ đẹp vì màu và vì vết tay người thợ. Trước khi mua, mấy điểm sau giúp bạn biết món mình nhận là gì:

  • Món đồ được gò từ tấm, dập khuôn hay đúc? Đồ gò có mặt sau là hình âm của mặt trước, có vết búa.
  • Độ dày tấm đồng khoảng bao nhiêu? Tranh gò, mâm quá mỏng dễ móp khi treo, khi vận chuyển.
  • Bề mặt để trần, đã phủ sơn bóng trong suốt, hay đã hun màu nâu cổ? Đồ để trần sẽ đổi màu nhanh.
  • Nếu là đồ đựng thức ăn, lòng có tráng thiếc hoặc lót thép không gỉ không? Đồng đỏ trần không nên đựng thức ăn chua, mặn để lâu.
  • Mối nối giữa các mảnh được hàn, tán đinh hay gấp mép? Mối hàn thiếc lộ màu bạc xám là bình thường.
  • Xin ghi rõ "đồng đỏ" và cách làm trên hoá đơn; nếu sau này thấy là đồng thau mạ màu đỏ hoặc hợp kim khác, đó là căn cứ để khiếu nại.

Đồ đồng đỏ để trong nhà ở vùng nồm ẩm nên đặt cách xa tường ẩm, tránh gần bếp đun. Một chiếc khăn cotton khô lau định kỳ là đủ cho phần lớn món đồ.

Câu hỏi thường gặp

Đồng đỏ có phải đồng nguyên chất không?

Trong buôn bán đồ mỹ nghệ, đồng đỏ thường chỉ đồng gần như nguyên chất, chưa pha kẽm hay thiếc đáng kể. Tấm đồng dùng để gò thường đạt độ tinh khiết rất cao, nhưng với đồ đúc được rao là đồng đỏ, bạn nên hỏi lại vì đồ đúc ít khi dùng đồng tinh khiết.

Vì sao đồng đỏ để lâu chuyển màu nâu?

Mặt đồng phản ứng với ô xy và hơi ẩm trong không khí, tạo lớp ô xít mỏng màu nâu. Lớp này dày dần và khá ổn định, che chắn kim loại bên dưới. Nếu muốn giữ màu hồng sáng lâu, có thể phủ lớp sơn bóng trong suốt hoặc sáp sau khi đánh bóng.

Tranh đồng gò làm bằng đồng đỏ hay đồng thau?

Cả hai đều có. Đồng đỏ mềm, dễ gò khối nổi cao và lên màu nâu đẹp; đồng thau ít kẽm cho màu vàng ấm và cứng hơn một chút. Người bán nên nói rõ loại nào, vì cách bảo quản và màu theo thời gian khác nhau.

Đồng đỏ có hút nam châm không?

Không. Đồng đỏ không hút nam châm, giống đồng thau và đồng thanh. Nếu món đồ màu đỏ hồng mà hút nam châm, lõi là sắt hoặc thép được mạ hoặc sơn màu đồng.

Có thể dùng mâm đồng đỏ để bày thức ăn không?

Bày thức ăn khô, đồ ăn để một thời gian ngắn trên mâm sạch thì thông thường không sao. Không nên để thức ăn chua, mặn, nhiều nước trên mâm đồng trần trong thời gian dài, vì đồng có thể tan vào thức ăn. Chi tiết có trong bài riêng về đồ đồng đựng thức ăn.

Đồ đồng đỏ bị móp có sửa được không?

Đồ gò bằng đồng đỏ thường sửa được vì kim loại mềm: thợ gò có thể ủ rồi đẩy chỗ móp ra từ mặt sau. Món mỏng, có hoa văn tinh hoặc đã hun màu thì sửa sẽ để lại dấu, nên hỏi thợ trước khi tự gõ.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138