Phần lớn món đồ có màu vàng ấm mà người Việt gọi chung là "đồ đồng" — chân nến, tay nắm cửa, khay, hộp, lư nhỏ, tượng để bàn — thực ra làm bằng đồng thau, tức hợp kim của đồng và kẽm. Trong buôn bán, chữ "đồng vàng" và "đồng thau" thường dùng như nhau; còn "đồng đỏ" là đồng gần như nguyên chất, và "đồng thanh" là đồng pha thiếc. Ba thứ này trông na ná khi còn mới, nhưng già đi, gia công và bị hỏng theo những cách khác hẳn nhau.
Bài này giải thích đồng thau từ bên trong: kẽm pha bao nhiêu thì ra màu gì, vì sao thợ thêm chì vào một số loại, đồng thau phản ứng với không khí ẩm ở Việt Nam ra sao, và khi đứng trước một món đồ thì nên hỏi người bán những gì. Bài không bàn giá và không bàn ý nghĩa của món đồ — chỉ nói về chất liệu.
Đồng thau là gì và vì sao gọi là đồng vàng
Đồng nguyên chất có màu hồng cam như mặt trong của một đồng xu mới cạo. Khi nấu chảy đồng rồi cho thêm kẽm, màu hồng nhạt dần và chuyển sang vàng; kẽm càng nhiều, màu càng ngả về vàng sáng. Vì thế cái tên "đồng vàng" của dân gian thực chất mô tả đúng hiện tượng: đây là đồng bị kẽm làm đổi màu, chứ trong hợp kim không có vàng. Chữ "thau" trong tiếng Việt cũng gắn với những món đồ dùng quen như chậu thau, mâm thau ngày trước.
Về mặt luyện kim, đồng thau phổ biến chứa từ khoảng năm phần trăm đến gần một nửa là kẽm, phần còn lại là đồng, đôi khi thêm chút ít chì, thiếc, nhôm hoặc sắt để chỉnh tính chất. Kẽm rẻ hơn đồng và làm hợp kim chảy loãng hơn khi nấu, dễ đúc, dễ tiện, dễ dập. Đó là lý do đồng thau chiếm phần lớn hàng mỹ nghệ làm ra với số lượng nhiều.
Một điểm hay bị hiểu sai: đồng thau không phải "đồng kém chất lượng". Nó là một vật liệu khác, có ưu điểm riêng — cứng hơn đồng đỏ, giữ nét chạm sắc hơn, đánh bóng lên ánh vàng mà đồng đỏ không có. Cái cần biết chỉ là món đồ mình mua làm bằng loại nào, để bảo quản và kỳ vọng cho đúng.
Lượng kẽm quyết định màu và tính chất
Bảng dưới đây gom các nhóm đồng thau hay gặp theo lượng kẽm. Con số là khoảng tham khảo trong sách vật liệu, không phải tiêu chuẩn của một xưởng cụ thể; mỗi nước và mỗi nhà sản xuất có mác riêng.
| Lượng kẽm (khoảng) | Màu khi mới đánh bóng | Tính chất | Hay gặp ở |
|---|---|---|---|
| 5–15% | Vàng hồng, ấm, gần màu vàng kim | Mềm, dễ dát mỏng, dễ tráng men | Huy hiệu, đồ trang trí dập nổi, đồ giả vàng |
| khoảng 30% | Vàng tươi | Dẻo, kéo sâu tốt, chịu gò | Vỏ bình, đồ gò, ống, nhạc cụ hơi |
| khoảng 35–40% | Vàng chanh, sáng | Cứng hơn, dễ đúc và rèn nóng | Tượng nhỏ, tay nắm, phụ kiện, đồ đúc khuôn |
| có thêm 1–3% chì | Như nhóm trên | Tiện cắt rất ngọt, phoi vụn | Chi tiết tiện, van, ốc trang trí |
Từ bảng có thể thấy hai món cùng gọi là "đồng thau" có thể khác nhau khá rõ. Món màu hồng ấm nhiều khả năng ít kẽm; món vàng chanh sáng thường nhiều kẽm. Màu chỉ cho gợi ý, không phải phép đo: lớp đánh bóng, lớp phủ bóng và ánh đèn cửa hàng đều làm màu trông khác đi.
Đồng thau có chì: thêm chì để làm gì và chỗ nào nên tránh
Trong xưởng cơ khí, người ta thêm một lượng nhỏ chì vào đồng thau để dao tiện cắt ngọt hơn: chì không hoà tan vào hợp kim mà nằm thành những hạt li ti, khiến phoi gãy vụn thay vì cuộn dài quấn vào dao. Nhờ vậy những chi tiết tiện như núm, ốc, chân đế xoay rất nhanh và rẻ. Đây là cách làm phổ biến và có lý do kỹ thuật rõ ràng.
Vấn đề nằm ở chỗ chì là kim loại độc khi đi vào cơ thể. Với món đồ trưng bày, cầm nắm thỉnh thoảng rồi rửa tay, nguy cơ rất thấp. Nhưng với đồ chứa thức ăn, đồ uống, đồ trẻ nhỏ hay cho vào miệng như còi, móc chìa khoá, đồ chơi, thì đồng thau có chì không phải lựa chọn phù hợp. Nhiều nước đã có quy định giới hạn chì trong vật liệu tiếp xúc với nước uống và đồ chơi trẻ em; ở Việt Nam, bạn nên tra quy chuẩn hiện hành nếu định dùng đồ đồng cho bếp hoặc cho trẻ.
Bằng mắt thường không phân biệt được đồng thau có chì và không chì. Cách thực tế là hỏi người bán mác hợp kim, xin ghi rõ trên hoá đơn "đồng thau không chì" nếu món đồ dùng trong bếp, và với đồ chơi, móc khoá cho trẻ nhỏ thì đơn giản nhất là chọn chất liệu khác. Thiết bị phân tích huỳnh quang tia X ở các trung tâm kiểm định đọc được thành phần, nhưng đó là việc của phòng thí nghiệm, không phải phép thử tại nhà.
Phân biệt đồng thau với đồng đỏ, đồng thanh và hợp kim kẽm mạ
Đồng đỏ. Màu hồng cam, mềm hơn rõ rệt, để lâu sạm nâu rồi nâu sẫm. Hàng đồng đỏ hay là đồ gò từ tấm, mâm, nồi, tranh gò, ít khi là chi tiết tiện tinh xảo vì đồng đỏ dẻo và dính dao. Vết xước mới trên đồng đỏ lộ màu hồng chứ không vàng.
Đồng thanh. Đồng pha thiếc, màu vàng nâu trầm, gõ vào nghe ngân hơn, thường là đồ đúc như chuông, tượng, đồ cổ. Mặt cắt hoặc vết xước mới ngả vàng hơi nâu, không vàng chanh như đồng thau nhiều kẽm.
Hợp kim kẽm mạ màu đồng. Đây là thứ hay bị bán nhầm là "đồng" nhất. Lõi là kẽm pha nhôm, đúc áp lực rất nhanh, bên ngoài mạ một lớp màu đồng mỏng. Cầm nhẹ tay hơn món đồng thau cùng cỡ, vết xước sâu ở đáy lộ màu xám bạc. Hợp kim kẽm không xấu, nhưng nó không phải đồng.
Sắt mạ màu đồng. Hút nam châm. Đồng thau, đồng đỏ, đồng thanh đều không hút nam châm, nên nam châm chỉ loại được sắt thép, không chứng minh được món đồ là đồng.
Nhựa phủ bột đồng. Nhẹ hẳn, sờ ấm tay nhanh, gõ nghe đục. Mặt đáy thường không phủ đều, nhìn thấy nền nhựa hoặc thạch cao.
Đồng thau trong đồ mỹ nghệ: đúc, gò, tiện và dập
Vì kẽm làm hợp kim chảy loãng, đồng thau nhiều kẽm rất hợp để đúc: nước đồng len vào từng kẽ khuôn, ra chi tiết sắc như lông mày tượng, gân lá, vảy nhỏ. Phần lớn tượng để bàn và đồ trang trí đúc mới trên thị trường dùng loại này. Sau khi đúc, thợ phải làm nguội — mài bavia, chạm lại nét, đánh bóng hoặc hun màu.
Đồng thau khoảng ba mươi phần trăm kẽm dẻo hơn, được cán thành tấm để gò, dập, kéo sâu. Thợ gò dùng búa đẩy tấm đồng thành khối; sau một hồi gò, kim loại bị cứng lại và có thể nứt, nên phải nung đỏ rồi để nguội — người trong nghề gọi là ủ — cho mềm trở lại rồi gò tiếp. Đồ gò đồng thau thường mỏng, nhẹ tay hơn đồ đúc cùng kích thước.
Với hàng làm số lượng lớn như tay nắm, khung ảnh, hộp nhỏ, xưởng dùng máy dập khuôn thép hoặc máy tiện tự động. Những món này đều đặn, cạnh sắc, mặt trong phẳng. Không có gì sai khi một món đồ làm bằng máy; điều quan trọng là người bán mô tả trung thực "đúc thủ công", "gò tay" hay "dập máy", vì công sức và độ bền chi tiết khác nhau.
Làng nghề đồng ở nước ta như vùng đúc đồng Ý Yên nay thuộc Ninh Bình, làng gò Đại Bái ở Bắc Ninh hay phường Đúc ở Huế đều làm cả đồng thau lẫn đồng đỏ, tuỳ món. Nhắc đến các nơi này là để bạn biết đồ đồng có truyền thống làm tay lâu đời, không phải để chỉ nơi mua.
Vì sao đồng thau xỉn, sạm và đôi khi lốm đốm hồng
Mặt đồng thau mới đánh bóng phản ứng với ô xy, hơi ẩm và các hợp chất lưu huỳnh trong không khí, tạo một lớp màng mỏng làm màu vàng tối dần, ngả nâu. Ở miền Bắc mùa nồm, ở thành phố nhiều khói xe hoặc gần bếp đun, quá trình này nhanh hơn. Lớp xỉn đều màu không phá hỏng kim loại; nhiều người còn thích vẻ trầm của nó.
Những đốm xanh lục nhỏ là chuyện khác: đó là muối đồng hình thành khi có nước đọng, mồ hôi tay, hoặc hơi muối gần biển. Đốm nhỏ, cứng, bám chắc thường chỉ là bề mặt; đốm bột tơi, lan nhanh thì nên lau khô và xem lại chỗ cất. Phần làm sạch an toàn có bài riêng trong danh mục bảo quản của trang.
Hiện tượng ít người biết là mất kẽm: khi đồng thau nhiều kẽm ngâm lâu trong nước, nhất là nước có clo hoặc hơi chua, kẽm bị hoà tan dần ra khỏi bề mặt, để lại lớp đồng xốp màu hồng đỏ. Bạn có thể thấy điều này ở vòi nước cũ, ở đáy bình hoa bằng đồng thau từng để nước nhiều tháng. Món đồ bị mất kẽm sâu sẽ giòn, dễ rò, và không đánh bóng lại thành màu vàng được. Vì vậy, bình đồng thau dùng cắm hoa tươi nên có lòng lót thuỷ tinh hoặc nhựa thay vì đổ nước trực tiếp.
Cũng vì lý do tương tự, những cách tẩy bằng chanh, giấm, me hay được truyền nhau có thể làm mặt đồng thau sáng ra trong chốc lát nhưng để lại vệt hồng loang lổ nếu ngâm lâu hoặc không rửa sạch axit. Axit yếu ăn kẽm ở bề mặt nhanh hơn ăn đồng.
Chọn và hỏi người bán khi mua đồ đồng thau
Khi bạn đứng trước một món đồ đồng thau ở cửa hàng hay làng nghề, mấy câu hỏi dưới đây giúp hiểu rõ thứ mình mua mà không cần thiết bị gì:
- Món này là đồng thau, đồng đỏ hay hợp kim kẽm mạ? Xin người bán ghi đúng chữ đó trên hoá đơn.
- Đúc, gò hay dập máy? Đúc đặc hay đúc rỗng? Đồ đúc rỗng không phải hàng kém, nhưng cân nặng và độ bền va đập khác.
- Bề mặt đang để trần, đã phủ lớp sơn bóng trong suốt hay đã hun màu? Mỗi loại lau khác nhau.
- Có dùng đựng thức ăn, đồ uống được không? Nếu người bán không trả lời được về chì và lớp tráng lòng, hãy coi đó là đồ trưng bày.
- Xem đáy và mặt trong: vết xước sâu lộ màu gì, có lớp thạch cao hay xi măng nhồi cho nặng không.
- Cầm thử để cảm nhận độ nặng so với cỡ món đồ; đồng thau nặng hơn hợp kim kẽm và nhựa rõ rệt.
- Nếu mua làm quà, hỏi luôn cách bảo quản cho người nhận, vì món đồ để trần và món đã phủ bóng cần chăm khác nhau.
Không có phép thử tại nhà nào cho biết chính xác tỷ lệ kẽm. Mục tiêu của danh sách trên là loại trừ những nhầm lẫn lớn — sắt mạ, kẽm mạ, nhựa phủ — và có giấy tờ ghi rõ chất liệu để làm căn cứ nếu sau này phát hiện không đúng mô tả.
Câu hỏi thường gặp
Đồng thau và đồng vàng có phải là một không?
Trong cách gọi thông thường ở Việt Nam, đồng vàng và đồng thau thường chỉ cùng một nhóm hợp kim đồng pha kẽm. Một số người bán dùng chữ đồng vàng cho loại nhiều kẽm, màu vàng chanh, nhưng không có ranh giới chuẩn, nên khi mua bạn nên hỏi thẳng có pha kẽm hay không.
Đồng thau có hút nam châm không?
Không. Đồng thau, đồng đỏ và đồng thanh đều không hút nam châm. Nếu món đồ hút nam châm thì lõi là sắt hoặc thép mạ màu. Ngược lại, không hút nam châm cũng chưa chứng minh là đồng, vì nhôm, kẽm, nhựa cũng không hút.
Vì sao bình đồng thau cắm hoa lâu ngày bị loang màu hồng ở đáy?
Nước đọng lâu, nhất là nước máy có clo, hoà tan kẽm ra khỏi bề mặt đồng thau và để lại lớp đồng xốp màu hồng đỏ. Hiện tượng này gọi là mất kẽm. Nên dùng lòng lót thuỷ tinh hoặc nhựa khi cắm hoa tươi trong bình đồng.
Đồng thau có chì có nguy hiểm khi cầm nắm không?
Với đồ trưng bày, cầm thỉnh thoảng rồi rửa tay, nguy cơ rất thấp. Nên tránh dùng đồng thau có chì cho đồ đựng thức ăn, đồ uống và những món trẻ nhỏ hay cho vào miệng. Khi không rõ, hãy coi món đồ là đồ trưng bày.
Làm sao biết đồ đồng thau đã được phủ lớp bóng trong suốt?
Món đã phủ bóng thường giữ màu sáng lâu, mặt hơi bóng như có màng, vân tay để lại không bị ăn vào kim loại. Ở chỗ trầy xước, lớp phủ có thể bong thành vảy mỏng và vùng đó xỉn nhanh hơn xung quanh. Hỏi người bán là cách chắc nhất.
Đồng thau để ngoài trời có bền không?
Đồng thau chịu thời tiết khá tốt, lâu dần chuyển nâu rồi có thể lên xanh ở chỗ đọng nước. Gần biển, hơi muối làm quá trình nhanh hơn và dễ gây mất kẽm. Đồ ngoài trời nên đặt ở chỗ thoát nước, không để nước đọng trong lòng.