ChatQuy.comChất Quý
Gốm, men và sứ

Cao lanh và đất sét làm gốm: xương gốm quyết định độ trắng, độ bền và độ thấm

Cao lanh, đất sét dẻo, tràng thạch và thạch anh góp gì vào một chiếc bát; vì sao xương gốm quyết định độ trắng, độ bền, độ thấm và cách tự xem.

Close view of hands crumbling pale kaolin and reddish clay side by side on a wooden workbench in a pottery workshop in Bat Trang Hanoi, soft window light

Xương gốm là phần thân của món đồ sau khi nung, tức là thứ nằm dưới lớp men, và nó được quyết định ngay từ loại đất người thợ chọn. Cao lanh cho xương trắng, chịu lửa cao; đất sét dẻo cho dễ tạo hình; đất sét đỏ nhiều sắt cho màu nâu đỏ và nung ở nhiệt độ thấp hơn. Người mua chỉ nhìn thấy lớp men bóng bên ngoài, nhưng độ bền, độ nặng tay, khả năng thấm nước và cả cảm giác khi cầm đều bắt đầu từ phần đất ấy.

Bài này giải thích từng thành phần trong phối liệu gốm, vì sao cùng là chiếc bát mà chiếc nhẹ trắng, chiếc nặng nâu, và cách bạn tự đọc xương gốm ở chân đế khi đứng trong cửa hàng, không cần dụng cụ gì ngoài mắt, tay và một chút nước.

Bốn thứ nguyên liệu trong một phối liệu gốm

Cao lanh. Đây là loại đất sét trắng, thành phần chính là khoáng kaolinit. Cao lanh chịu được nhiệt độ rất cao mà không chảy, nung xong cho màu trắng hoặc trắng ngà. Nhược điểm là kém dẻo, nếu chỉ dùng cao lanh thì đất khó vuốt, dễ nứt khi phơi. Vì vậy cao lanh hiếm khi đứng một mình mà được phối với các thành phần khác.

Đất sét dẻo. Loại đất hạt mịn, nhiều chất hữu cơ, nhào vào thì mềm và giữ dáng tốt. Đất sét dẻo giúp người thợ kéo thành mỏng trên bàn xoay hay đổ khuôn không bị rạn. Đổi lại, nó thường có tạp chất làm xương ngả xám hoặc ngà sau khi nung, nên tỷ lệ phải tính toán.

Tràng thạch. Còn gọi là fenspat, một loại khoáng chứa kali hoặc natri. Khi nung, tràng thạch chảy ra thành pha thuỷ tinh, len vào giữa các hạt đất và gắn chúng lại. Càng nhiều pha thuỷ tinh, xương càng kết khối, ít lỗ rỗng và ít thấm nước.

Thạch anh. Cát thạch anh nghiền mịn làm bộ khung, giúp món đồ giữ dáng, giảm co ngót khi sấy và nung. Thạch anh cũng ảnh hưởng tới độ khớp giữa xương và men, nên khi một xưởng đổi nguồn cát, đôi khi men bắt đầu rạn dù công thức men không đổi.

Phối liệu. Sứ cổ điển là bộ ba cao lanh, tràng thạch, thạch anh. Gốm sành dùng đất sét có sẵn nhiều thành phần trợ chảy tự nhiên. Đồ đất nung dùng đất sét thường, nhiều sắt. Mỗi xưởng có tỷ lệ riêng và thường coi đó là bí quyết, nên bạn sẽ ít khi được biết con số cụ thể.

Đất khác nhau cho ra xương gốm khác nhau thế nào

Bảng dưới gom các đặc điểm thường gặp. Ranh giới giữa các nhóm không tuyệt đối, vì nhiệt độ nung và tay nghề làm thay đổi kết quả; hãy dùng nó như bản đồ để định hướng.

Loại xươngĐất chínhMàu sau nungĐộ thấm nướcCảm giác khi cầm
Đất nungđất sét thường, nhiều sắtđỏ cam, nâucao, thấm rõnhẹ so với độ dày, mặt mộc ráp
Sànhđất sét có nhiều chất trợ chảyxám, nâu, vàng sẫmthấpchắc, nặng, gõ kêu đanh
Bán sứđất trắng phối thêm cao lanhtrắng ngà, trắng xámthấpchắc, dày vừa
Sứcao lanh, tràng thạch, thạch anhtrắnggần như không thấmmỏng, mép soi sáng thấy hơi trong

Điểm cần nhớ: men chỉ là lớp áo. Một chiếc bát đất nung phủ men trắng có thể trông giống sứ khi đặt trên kệ, nhưng phần chân đế không men sẽ lộ ra bản chất. Đó là lý do người trong nghề luôn lật đáy trước khi nhìn hoa văn.

Vì sao xương gốm quyết định độ bền

Độ bền của đồ gốm phụ thuộc vào mức độ kết khối của xương, nghĩa là các hạt đất đã gắn chặt với nhau tới đâu sau khi nung. Xương kết khối tốt có ít lỗ rỗng, nên khi va chạm lực được truyền đều, ít điểm yếu để vết nứt bắt đầu. Xương xốp thì giống một khối có hàng nghìn khoảng trống nhỏ, chịu va đập kém hơn và dễ mẻ ở miệng bát, mép đĩa.

Nhiệt độ nung là yếu tố đi cùng. Cùng một phối liệu, nung thiếu nhiệt thì tràng thạch chưa chảy đủ, xương còn xốp; nung đủ thì xương chắc. Vì vậy hai chiếc bát trông giống nhau từ cùng một làng nghề vẫn có thể bền khác nhau nếu ra từ hai mẻ lò khác nhau.

Độ dày cũng không phải thước đo duy nhất. Nhiều người nghĩ bát dày là bát bền, nhưng một chiếc bát sứ mỏng nung đủ nhiệt có khi chịu va đập tốt hơn chiếc bát đất nung dày gấp đôi. Bát quá dày còn dễ nứt khi gặp nước sôi, vì phần trong nóng lên nhanh hơn phần ngoài. Khi chọn đồ ăn hằng ngày, bạn nên ưu tiên xương chắc và độ dày đều, hơn là độ dày tuyệt đối.

Độ thấm nước và chuyện vệ sinh

Độ hút nước là con số các phòng thử nghiệm dùng để xếp loại xương gốm: lấy mẫu đã nung, cân khô, ngâm nước rồi cân lại. Sứ gần như không hút nước, sành hút rất ít, đất nung hút nhiều. Bạn không cần tự đo con số này, nhưng nên hiểu hệ quả của nó trong bếp.

Với đồ có lớp men phủ kín cả trong lẫn ngoài, xương xốp không gây hại khi men còn nguyên. Vấn đề xuất hiện ở những chỗ không có men, thường là vành chân đế, hoặc khi men bị rạn, bị mẻ. Nước rửa bát, dầu mỡ và nước canh có thể thấm vào xương qua những chỗ đó. Lâu ngày chân bát ố màu, có mùi, và ở nhà ẩm thì chân đế có thể lên mốc.

Với đồ sứ và sành kết khối tốt, chân đế mộc vẫn sạch vì gần như không có chỗ cho nước ngấm vào. Đây là một lý do bát sứ được ưa dùng ở quán ăn, nơi bát được rửa liên tục và không có thời gian phơi khô kỹ. Trong gia đình, nếu bạn thích bát gốm xương xốp vì màu đất ấm, hãy úp bát cho ráo và để chỗ thoáng thay vì xếp chồng khi còn ướt.

Tự đọc xương gốm ở cửa hàng

Những bước dưới đây đều làm được tại quầy mà không làm hỏng món đồ. Không bước nào cho kết luận chắc chắn một mình, nhưng gộp lại bạn sẽ có hình dung khá rõ.

  1. Lật món đồ, nhìn vành chân đế không men. Màu trắng mịn gợi ý xương sứ; màu xám, nâu, vàng sẫm gợi ý sành; màu đỏ cam gợi ý đất nung.
  2. Miết đầu ngón tay lên vành chân. Xương sứ và sành nung đủ thường mịn, cứng như đá mài nhẵn; đất nung thường hơi bột, để lại cảm giác ráp.
  3. Nếu người bán cho phép, nhỏ một giọt nước lên chân đế. Nước đọng thành giọt, lâu mới khô là xương ít thấm; nước loang và biến mất nhanh là xương xốp.
  4. Với đĩa, chén mỏng, soi mép trước nguồn sáng. Sứ mỏng thường cho ánh sáng xuyên nhẹ, thấy bóng ngón tay mờ phía sau; sành và đất nung thì không.
  5. Cầm hai món cùng cỡ để so độ nặng. Sành thường nặng tay, sứ nặng vừa, đất nung nhẹ hơn so với độ dày của nó.
  6. Gõ nhẹ bằng móng tay vào miệng. Tiếng trong, ngân thường đi với xương kết khối; tiếng đục, ngắn có thể là xương xốp hoặc có vết nứt ẩn. Đừng gõ bằng vật cứng.

Tiếng gõ là phép thử được truyền miệng nhiều nhất nhưng cũng dễ đánh lừa nhất: hình dáng, độ dày và cách cầm đều làm tiếng thay đổi. Hãy coi nó là thông tin phụ, không phải bằng chứng.

Những lời mô tả về đất nên hiểu thế nào

Khi đi mua, bạn sẽ gặp nhiều cách gọi về chất đất. Một số có nghĩa rõ ràng, một số chỉ là cách nói cho hay. Dưới đây là cách đọc thận trọng:

  • "Sứ cao cấp" không phải tên một loại vật liệu. Câu hỏi đúng là sứ nung ở nhiệt độ nào, có thấm nước không, có dùng được cho máy rửa bát không.
  • "Đất sét trắng nguyên chất" thường chỉ có nghĩa là xương màu trắng. Gần như không có xưởng nào làm đồ dùng từ một loại đất duy nhất không phối trộn.
  • "Gốm đất làng" là thông tin về xuất xứ, không phải về chất lượng. Đất địa phương có thể rất tốt hoặc cần pha thêm; hãy xem xương thật.
  • "Gốm không chì" là lời nói về men, không phải về đất. Đất và men là hai chuyện; câu hỏi về an toàn khi đựng thức ăn chủ yếu nằm ở men.
  • "Sứ xương" là một nhóm riêng có phối thêm tro xương, khác sứ thường về độ trắng và độ trong. Đừng nhầm với cách gọi xương gốm nói chung.
  • "Gốm đá" là cách dịch từ stoneware, gần nghĩa với sành trong tiếng Việt: xương kết khối, ít thấm, màu không trắng tinh.

Khi lời mô tả không rõ, bạn có quyền hỏi lại người bán và xin ghi vào hoá đơn hoặc tin nhắn: chất liệu xương, nhiệt độ nung, dùng cho đồ ăn được không. Một cửa hàng làm ăn đàng hoàng sẽ trả lời được ít nhất hai trong ba câu đó.

Chọn xương gốm theo việc dùng

Không có loại xương tốt nhất cho mọi việc. Bát cơm, đĩa đựng thức ăn nóng, cốc uống hằng ngày nên chọn xương chắc, ít thấm: sứ hoặc sành nung đủ nhiệt. Chúng chịu được rửa nhiều, ít ố chân, dễ giữ sạch trong khí hậu ẩm.

Đĩa trưng bày, bình cắm hoa khô, đồ trang trí thì xương nào cũng được, bạn chọn theo màu và cảm giác. Đồ đất nung mộc có vẻ đẹp mộc mạc riêng, nhưng nếu dùng làm chậu cây hay bình cắm hoa tươi, nước sẽ thấm ra mặt ngoài, cần lót đĩa hứng. Với chum, vại muối dưa, người xưa dùng sành vì nó ít thấm và chịu được muối.

Nồi, niêu đặt trực tiếp lên lửa là một nhóm riêng. Đất làm nồi phải chịu được thay đổi nhiệt đột ngột, nên thường có độ xốp nhất định và phối liệu khác với bát sứ. Đừng mang bát sứ đặt lên bếp vì nghĩ sứ chịu nhiệt cao hơn; chịu nhiệt độ lò nung và chịu thay đổi nhiệt đột ngột là hai khả năng khác nhau. Khi đã hiểu xương gốm, bạn sẽ đọc được phần lớn lời quảng cáo về chất liệu mà không bị cuốn theo.

Câu hỏi thường gặp

Cao lanh có phải là sứ không?

Không. Cao lanh là một loại đất sét trắng, còn sứ là sản phẩm sau khi nung một phối liệu có cao lanh, tràng thạch và thạch anh ở nhiệt độ cao. Cao lanh là nguyên liệu, sứ là thành phẩm.

Vì sao chân đế bát sứ không tráng men?

Vì khi nung, men chảy lỏng và sẽ dính chặt món đồ vào tấm kê trong lò. Người thợ gạt sạch men ở vành chân để đồ đứng trên kê mà không dính. Với sứ kết khối tốt, chân mộc vẫn ít thấm nên không ảnh hưởng vệ sinh.

Đồ gốm xương xốp có dùng đựng thức ăn được không?

Được, nếu lớp men phủ kín mặt tiếp xúc với thức ăn, men còn nguyên và men là loại dành cho đồ ăn. Bạn nên úp cho ráo, tránh ngâm lâu trong nước rửa, và thôi dùng cho đồ ăn khi men đã rạn hay mẻ trong lòng.

Soi đèn thấy hơi trong có chắc là sứ không?

Đó là dấu hiệu tốt nhưng không chắc tuyệt đối. Sứ dày sẽ không soi thấy, còn một số thuỷ tinh đục được bán dưới tên gọi giống sứ cũng cho ánh sáng xuyên qua. Hãy kết hợp với xem chân đế, độ nặng và hỏi rõ người bán.

Đất sét đỏ có độc hơn đất sét trắng không?

Màu đỏ đến chủ yếu từ sắt trong đất, bản thân nó không làm đồ gốm độc hơn. Chuyện an toàn khi đựng thức ăn nằm chủ yếu ở lớp men và mức độ nung, nên hãy hỏi về men thay vì lo về màu đất.

Tự làm gốm ở xưởng trải nghiệm có dùng được để ăn không?

Tuỳ đất, men và lò nung mà xưởng dùng. Bạn nên hỏi trước xưởng có dùng men dành cho đồ ăn và nung đủ nhiệt không. Nếu xưởng không chắc, hãy dùng món đó để trưng bày hoặc đựng đồ khô.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138