Men kết tinh là loại men mà trong lúc lò hạ nhiệt, các tinh thể lớn mọc lên ngay trong lớp thuỷ tinh và toả ra thành những hình bông, hình quạt nhìn thấy bằng mắt thường. Muốn có chúng, men phải có nhiều kẽm, chảy rất lỏng, và người thợ phải giữ lò ở một khoảng nhiệt nhất định trong nhiều giờ. Men chảy là một dòng gần gũi: men được pha để chảy xuôi thành vệt, loang vào nhau, tạo bề mặt chuyển động.
Cả hai đều là men nghệ thuật, thường gặp trên bình, lọ, đĩa trang trí. Bài này giải thích cách chúng được làm ra, vì sao đắt và khó, cách phân biệt tinh thể thật với hình in giả, và những điều nên biết nếu bạn định dùng chúng ngoài việc trưng bày.
Tinh thể mọc trong men như thế nào
Phần lớn men gốm khi nguội đi giữ trạng thái thuỷ tinh, tức là các phân tử không kịp sắp xếp thành mạng tinh thể. Men kết tinh được thiết kế để làm điều ngược lại. Công thức thường chứa nhiều oxit kẽm và rất ít nhôm. Nhôm là chất giúp men nhớt và đứng yên; bớt nhôm đi, men chảy lỏng như mật ong khi nóng, tạo điều kiện cho các phân tử di chuyển và gom lại với nhau.
Lò được nung lên nhiệt độ cao để men chảy hoàn toàn, sau đó hạ xuống nhanh tới một vùng nhiệt thấp hơn rồi giữ ở đó nhiều giờ. Trong khoảng này, các mầm tinh thể kẽm silicat xuất hiện và lớn dần, toả ra từ tâm theo hình tia. Giữ càng lâu tinh thể càng to; nhiệt hơi cao một chút thì tinh thể tan bớt, hơi thấp thì chúng mọc dày và nhỏ. Một số người thợ đưa nhiệt lên xuống vài lần để tạo những vòng đồng tâm trong một bông tinh thể.
Màu của men kết tinh đến từ các oxit tạo màu như coban, đồng, mangan, sắt hoặc niken. Điều thú vị là tinh thể và nền men thường hút màu khác nhau, nên bông tinh thể có thể mang sắc khác hẳn phần nền: nền nâu, bông xanh; nền xanh, bông trắng bạc. Không mẻ nào lặp lại hoàn toàn, và chính người làm cũng chỉ đoán được kết quả trong một biên độ nhất định.
Vì sao men kết tinh khó làm và đắt
Men chảy tuột khỏi món đồ. Vì quá lỏng, men chảy xuống chân bình và có thể dính chặt bình vào tấm kê. Người thợ phải đặt bình lên một đế hứng riêng, sau khi nung thì tách đế, mài phẳng chân. Công đoạn này tốn thời gian và dễ làm sứt chân.
Chu trình nung dài. Giữ lò ở vùng nhiệt kết tinh nhiều giờ đòi hỏi lò kiểm soát nhiệt tốt, thường là lò điện có chương trình. Mỗi mẻ tốn nhiều điện và chiếm lò lâu.
Tỷ lệ thành công thấp. Có mẻ tinh thể không mọc, mọc quá dày, hoặc men chảy hết để lộ xương. Bình nứt khi tách đế cũng là chuyện thường. Những món đẹp được chọn ra từ nhiều món không đạt.
Xương phải chịu được. Men kết tinh thường dùng trên sứ trắng để màu nổi rõ. Sứ phải mịn, chịu nhiệt tốt, vì bất kỳ lỗi nhỏ nào ở xương cũng làm men tụ lại hoặc bong.
Mỗi món là một. Vì không lặp lại, người làm thường bán theo từng chiếc. Một cặp bình giống hệt nhau gần như không tồn tại; cặp đẹp là cặp hài hoà, không phải cặp trùng khớp.
Đọc một bông tinh thể: tâm, tia, vòng và quầng
Tâm bông. Mỗi bông bắt đầu từ một mầm nhỏ, có khi là một hạt bụi, một bọt khí hay một điểm men đặc hơn. Tâm thường là chỗ đậm hoặc sáng nhất. Trên bình có nhiều bông nhỏ dày đặc, người thợ đã để lò ở vùng nhiệt nhiều mầm; bông to thưa là kết quả của việc kiểm soát mầm chặt hơn.
Tia kim. Từ tâm, tinh thể lớn ra thành những tia mảnh như kim, xếp sát nhau thành hình quạt hoặc hình tròn. Dưới đèn, mỗi bó tia bắt sáng theo một hướng, nên khi xoay bình, bông như lấp lánh đổi màu. Đây là dấu hiệu rõ nhất của tinh thể thật.
Vòng đồng tâm. Một số bông có các vòng như vân gỗ cắt ngang. Mỗi vòng ghi lại một lần người thợ nâng hoặc hạ nhiệt trong lúc giữ lò: tinh thể tan bớt rồi lại mọc tiếp. Bông có nhiều vòng đều đặn cho thấy chu trình nung được điều khiển tỉ mỉ.
Quầng quanh bông. Quanh mỗi bông thường có một viền màu khác nền, vì tinh thể hút một số chất tạo màu về phía nó và để lại vùng nhạt hơn xung quanh, hoặc ngược lại. Quầng làm bông nổi lên khỏi nền như được vẽ viền.
Chỗ bông gặp nhau. Khi hai bông lớn chạm nhau, chúng dừng lại thành một đường ranh thẳng hoặc cong. Những đường ranh này không thể in giả một cách tự nhiên, và là chỗ người chơi men kết tinh thích ngắm nhất.
Men chảy: vẻ đẹp của chuyển động
Men chảy là tên gọi chung cho các hiệu ứng men chảy xuôi thành dòng trong lò. Người thợ thường tráng hai hoặc nhiều lớp men có độ nhớt và nhiệt độ chảy khác nhau, lớp trên chảy loang qua lớp dưới, để lại vệt dài, giọt đọng, những mảng màu hoà vào nhau. Men chảy đẹp nhất ở phần vai bình, nơi men bắt đầu trôi xuống, và ở phần thân dưới, nơi các vệt dừng lại thành giọt.
Men chảy dễ kiểm soát hơn men kết tinh, có thể làm trong lò gas hay lò điện, nên phổ biến hơn trên thị trường. Một số dòng men được gọi là men hoả biến cũng thuộc nhóm có hiệu ứng chảy, với màu đổi theo lửa từng vùng trong lò. Dù gọi tên gì, người mua nên nhìn ba chỗ: men có chảy tự nhiên theo chiều trọng lực không, chỗ men đọng có chiều sâu không, và chân bình có được mài phẳng gọn sau khi men chảy xuống không.
Men chảy trên đồ dùng như cốc, bát cũng có, nhưng người làm thường giữ vùng chảy ở mặt ngoài và phần trên, chừa lòng và miệng với men ổn định hơn. Một chiếc cốc men chảy mà men đọng thành cục sắc ở chân, hoặc chảy loang vào miệng uống, là chiếc cốc làm chưa kỹ.
Phân biệt tinh thể thật với hình in và sơn giả
Vì men kết tinh đẹp và đắt, trên thị trường có đồ dùng decal in hình bông tinh thể hoặc vẽ giả lên men thường. Bảng dưới gom các dấu hiệu quan sát bằng mắt, dưới ánh đèn và khi xoay món đồ.
| Điểm xem | Tinh thể thật | Hình in hoặc vẽ giả |
|---|---|---|
| Chiều sâu | nằm trong lớp men, có cảm giác sâu, lớp lớp | phẳng trên bề mặt, như một tấm ảnh |
| Ánh khi xoay dưới đèn | các tia tinh thể bắt sáng khác nhau, lấp lánh đổi theo góc | độ bóng đồng đều, không đổi khi xoay |
| Mép bông | không đều, có tia đâm ra, có bông chồng lên bông khác | tròn trịa, lặp lại cùng kích thước |
| Sự lặp lại | không có hai bông giống nhau | có thể thấy các bông y hệt, cùng hướng |
| Soi kính lúp | các tia mảnh liên tục | có thể thấy chấm in hoặc nét cọ |
| Chân bình | thường có vết mài phẳng do tách đế hứng | chân gọn như đồ men thường |
Đồ in hoặc vẽ mô phỏng không có gì sai nếu được bán đúng tên và đúng giá. Vấn đề chỉ nảy sinh khi nó được mô tả là men kết tinh thủ công. Nếu bạn trả tiền vì những bông tinh thể, hãy xem kỹ chiều sâu và ánh khi xoay, đó là hai dấu hiệu khó giả nhất.
Dùng và đặt bình men kết tinh, men chảy
Phần lớn đồ men kết tinh và men chảy là đồ trang trí. Một vài lưu ý giúp chúng giữ vẻ đẹp lâu dài:
- Đặt nơi có ánh sáng bên hoặc đèn rọi chếch: tinh thể và vệt men chảy đẹp nhất khi ánh sáng lướt qua bề mặt, không phải khi chiếu thẳng.
- Không cần đánh bóng hay phủ thêm gì; lau bằng khăn mềm hơi ẩm, sau đó lau khô.
- Khi cắm hoa tươi, kiểm xem lòng bình có men kín không. Nhiều bình men kết tinh chỉ tráng men ngoài, lòng để mộc, nước sẽ thấm ra chân. Dùng ống lót thuỷ tinh hoặc nhựa bên trong.
- Tránh đặt trên bề mặt dễ xước như mặt bàn gỗ sơn mà không lót: chân bình đã mài có thể còn nhám.
- Không dùng đồ men kết tinh làm bát, đĩa đựng thức ăn trừ khi người làm xác nhận đó là đồ dùng và đã thử nghiệm: men nhiều kẽm, chảy lỏng thường được thiết kế cho vẻ đẹp, không cho bữa ăn.
- Khi chuyển nhà, gói từng bình riêng, chèn kín lòng bình và chú ý phần chân là chỗ dễ sứt nhất.
Một chiếc bình men kết tinh không cần nhiều thứ đi kèm. Đặt nó một mình trên một mặt kệ trống, để ánh chiều chiếu nghiêng, bạn sẽ thấy vì sao nhiều người làm gốm dành cả năm chỉ để làm chủ một công thức men.
Đọc mô tả khi mua đồ men nghệ thuật
Các cửa hàng thường dùng những từ như men tinh thể, men băng, men hoa, men hoả biến, men nghệ thuật, đôi khi cho cùng một loại sản phẩm. Thay vì bám vào tên, hãy hỏi những câu cụ thể: hoa văn trên bình là tinh thể mọc trong men, men chảy hay hình in; bình làm bằng tay hay đổ khuôn; lòng bình có tráng men không; dùng được cho hoa tươi, đồ ăn hay chỉ trưng bày.
Với đồ nghệ nhân làm, đừng ngại hỏi về quá trình. Người làm men kết tinh thường sẵn lòng kể họ giữ nhiệt bao lâu, mẻ đó được mấy chiếc, vì sao chiếc này có bông to còn chiếc kia bông nhỏ. Câu chuyện ấy cũng là một phần giá trị bạn mang về.
Khi mua qua mạng, xin video xoay món đồ dưới ánh sáng thật. Ảnh tĩnh chụp thẳng làm men kết tinh và hình in trông khá giống nhau, nhưng một đoạn video xoay chậm sẽ cho thấy ngay sự khác biệt về ánh sáng và chiều sâu.
Câu hỏi thường gặp
Men kết tinh có phải là đá quý gắn vào men không?
Không. Các bông tinh thể là khoáng kẽm silicat mọc ngay trong lớp men khi lò hạ nhiệt có kiểm soát. Không có viên đá nào được gắn vào; độ lấp lánh đến từ cấu trúc tinh thể bắt sáng.
Vì sao chân bình men kết tinh thường bị mài?
Vì men rất lỏng, khi nung sẽ chảy xuống và dính vào đế hứng đặt dưới bình. Sau khi nung, người thợ tách đế và mài phẳng chân. Vết mài gọn là dấu hiệu bình được hoàn thiện cẩn thận.
Men kết tinh có bị phai màu theo thời gian không?
Men đã nung là thuỷ tinh, màu nằm trong đó nên không phai vì ánh sáng trong nhà. Bề mặt có thể mờ đi nếu bị chà bằng chất mài mạnh, vì vậy chỉ nên lau bằng khăn mềm.
Có làm men kết tinh trong lò củi được không?
Rất khó, vì men kết tinh cần giữ nhiệt ổn định ở một vùng hẹp trong nhiều giờ, điều mà lò củi khó kiểm soát. Phần lớn đồ men kết tinh hiện nay được nung trong lò điện có chương trình nhiệt.
Men chảy và men hoả biến có giống nhau không?
Hai tên gọi có chỗ chồng nhau. Men chảy nói về hiệu ứng men trôi thành vệt; men hoả biến nhấn vào màu men thay đổi theo lửa trong lò. Một món đồ có thể có cả hai. Hãy hỏi người bán cụ thể về cách nung.
Bình men kết tinh có cắm hoa tươi được không?
Được nếu lòng bình tráng men kín. Nhiều bình chỉ tráng men mặt ngoài, lòng để mộc nên thấm nước. Khi đó bạn nên dùng ống lót thuỷ tinh hoặc nhựa đặt bên trong để giữ nước.