ChatQuy.comChất Quý
Gỗ quý tự nhiên

Dị ứng gỗ trắc, cẩm lai, mun: ngứa da khi đeo vòng gỗ và khi chế tác đồ gỗ quý

Vì sao một số gỗ quý như trắc, cẩm lai, mun có thể gây ngứa, nổi ban, chất nào gây ra, ai dễ bị, đeo vòng gỗ và làm đồ gỗ sao cho an toàn.

Craftsman wearing a dust mask and long sleeves sanding a dark hardwood bowl on a lathe in a small Ha Noi workshop, extraction hose nearby, face turned away, soft daylight

Có, một số gỗ quý có thể gây dị ứng da và kích ứng đường thở, trong đó nhóm gỗ đỏ chi Dalbergia như trắc, cẩm lai và nhóm gỗ đen như mun là những cái tên hay được nhắc tới trong tài liệu an toàn nghề mộc. Nguyên nhân là các chất chiết xuất tự nhiên trong gỗ lõi, chính những chất tạo nên màu và độ bền của gỗ. Người dễ gặp nhất là thợ chế tác hít và tiếp xúc bụi gỗ hằng ngày; người dùng đồ gỗ đã hoàn thiện ít gặp hơn nhiều, nhưng vòng tay gỗ để mộc đeo sát da vẫn có thể gây phản ứng ở người nhạy cảm.

Bài này giải thích vì sao gỗ quý gây kích ứng, những dấu hiệu thường gặp, ai cần thận trọng, và cách giảm nguy cơ khi đeo đồ gỗ hay khi làm việc với gỗ. Đây là thông tin tham khảo về chất liệu, không thay thế việc khám bệnh: khi có triệu chứng kéo dài hoặc nặng, bạn cần gặp bác sĩ, tốt nhất là bác sĩ da liễu hoặc hô hấp.

Vì sao gỗ quý lại có thể gây dị ứng

Gỗ lõi của nhiều loài gỗ quý chứa một lượng lớn chất chiết xuất: các hợp chất phenol, quinon, tinh dầu, nhựa. Đối với cây, đây là "hàng rào hoá học" chống lại nấm, mối mọt và vi khuẩn. Chính vì có hoạt tính sinh học, một số chất trong đó cũng có thể tác động lên da và niêm mạc của con người. Ở nhóm gỗ chi Dalbergia, các tài liệu về viêm da nghề nghiệp nhắc tới một họ chất thuộc nhóm quinon có khả năng gây mẫn cảm. Gỗ mun thuộc chi Diospyros và gỗ tếch cũng có những hợp chất được ghi nhận gây kích ứng ở một số người.

Có hai kiểu phản ứng khác nhau. Kiểu thứ nhất là kích ứng trực tiếp: bụi gỗ hoặc chất trong gỗ làm da, mắt, mũi bị rát, đỏ ngay khi tiếp xúc nhiều, ai cũng có thể bị nếu tiếp xúc đủ mạnh. Kiểu thứ hai là dị ứng do mẫn cảm: lần đầu tiếp xúc có thể không sao, nhưng cơ thể dần "ghi nhớ" chất đó, và những lần sau chỉ cần lượng rất nhỏ cũng nổi ban ngứa. Kiểu thứ hai chỉ xảy ra ở một phần người tiếp xúc và khó đoán trước.

Ngoài chuyện dị ứng, bụi gỗ nói chung, không riêng gỗ quý, còn là mối lo về sức khoẻ nghề nghiệp. Cơ quan Nghiên cứu Ung thư Quốc tế xếp bụi gỗ vào nhóm tác nhân gây ung thư cho người, chủ yếu dựa trên nguy cơ ung thư vùng mũi xoang ở những người làm nghề tiếp xúc nhiều năm. Điều này liên quan đến thợ mộc làm việc lâu dài trong bụi, không phải người dùng bàn ghế hay đeo vòng gỗ trong nhà.

Ai gặp nguy cơ, ở mức nào

Nguy cơ phụ thuộc chủ yếu vào lượng tiếp xúc và dạng tiếp xúc: bụi mịn bay trong không khí khác hẳn một mặt bàn đã phủ sơn. Bảng dưới sắp xếp từ cao xuống thấp theo những gì tài liệu an toàn nghề nghiệp thường mô tả.

Đối tượngDạng tiếp xúcMức nguy cơĐiều nên làm
Thợ cưa, tiện, chà nhám gỗ quýHít bụi mịn, bụi bám da, mắt hằng ngàyCao nhấtHút bụi tại nguồn, khẩu trang lọc bụi mịn, kính, áo dài tay
Người làm đồ gỗ thủ công tại nhàBụi theo đợt, thường trong không gian chậtĐáng kểLàm nơi thoáng, đeo khẩu trang, dọn bụi ướt thay vì quét khô
Người đeo vòng, nhẫn gỗ để mộcDa tiếp xúc lâu, có mồ hôiThấp nhưng cóTheo dõi vùng da đeo, ngưng nếu ngứa đỏ
Người dùng đồ gỗ đã hoàn thiệnChạm tay vào bề mặt có lớp phủRất thấpKhông cần biện pháp đặc biệt
Người lau, chà lại đồ gỗ cũBụi khi chà nhám lớp bề mặtTrung bình trong lúc làmĐeo khẩu trang, làm ngoài trời hoặc giao thợ

Nhóm cuối hay bị bỏ quên. Chà lại một chiếc bàn gỗ trắc cũ ngay trong phòng khách tạo ra lượng bụi đáng kể trong một không gian kín, lại có trẻ nhỏ và người già sống cùng. Những việc tạo bụi nên làm ngoài trời hoặc thuê thợ có máy hút bụi.

Những dấu hiệu thường được mô tả

Các biểu hiện dưới đây được ghi nhận ở người tiếp xúc gỗ gây kích ứng. Chúng không đặc hiệu, tức là nhiều nguyên nhân khác cũng gây ra triệu chứng tương tự, nên chỉ bác sĩ mới kết luận được nguyên nhân.

  • Ngứa, đỏ, nổi mẩn ở đúng chỗ da tiếp xúc: cổ tay chỗ đeo vòng, ngón tay chỗ đeo nhẫn, cẳng tay và mặt ở người chế tác.
  • Da khô, bong vảy, nứt ở vùng tiếp xúc lâu ngày, có khi lan rộng hơn vùng tiếp xúc ban đầu.
  • Hắt hơi, sổ mũi, nghẹt mũi, ngứa mắt, chảy nước mắt khi làm việc trong bụi gỗ.
  • Ho, khò khè, cảm giác nặng ngực ở người hít bụi nhiều; người có sẵn hen suyễn có thể lên cơn.
  • Phản ứng xuất hiện muộn vài giờ đến một hai ngày sau khi tiếp xúc, khiến người bị khó nhận ra liên quan đến gỗ.
  • Triệu chứng giảm khi tránh tiếp xúc vài ngày và quay lại khi tiếp xúc trở lại, đây là gợi ý quan trọng để kể với bác sĩ.

Khó thở, sưng mặt, sưng môi, nổi mề đay toàn thân là dấu hiệu cần đi cấp cứu ngay, không chờ theo dõi thêm. Với các biểu hiện nhẹ hơn nhưng kéo dài, hãy đi khám và mang theo món đồ hoặc nói rõ loại gỗ bạn tiếp xúc.

Đeo vòng tay, nhẫn gỗ quý sao cho an toàn

Lần đầu đeo, theo dõi vài ngày. Với vòng gỗ trắc, cẩm lai, mun hay gỗ đỏ khác, bạn có thể đeo thử trong thời gian ngắn và quan sát vùng da cổ tay. Nếu thấy ngứa, đỏ, nổi mẩn đúng chỗ hạt gỗ chạm vào, hãy tháo ra và không cố đeo tiếp.

Đồ đã phủ hoàn thiện ít gây phản ứng hơn đồ để mộc. Lớp sáp, dầu đã khô hoặc lớp phủ trong suốt tạo một hàng rào mỏng giữa gỗ và da. Tuy vậy lớp này mòn dần khi đeo, nên phản ứng có thể xuất hiện sau nhiều tháng dù ban đầu không sao.

Mồ hôi làm tăng tiếp xúc. Mồ hôi hoà tan một phần chất trên bề mặt gỗ và giữ chúng sát da. Tháo vòng khi chơi thể thao, khi làm việc nặng ra nhiều mồ hôi, khi tắm, rồi lau khô vòng trước khi đeo lại là thói quen đơn giản giúp giảm tiếp xúc.

Người đã từng dị ứng với một loại gỗ nên thận trọng với họ hàng của nó. Các loài cùng chi thường có những chất chiết xuất gần giống nhau. Người đã phản ứng với một loại gỗ đỏ chi Dalbergia có thể phản ứng với loại khác cùng chi, dù tên thương mại khác hẳn.

Trẻ nhỏ không nên đeo đồ gỗ nhỏ không giám sát. Ngoài chuyện kích ứng da, hạt vòng nhỏ có nguy cơ hóc khi trẻ ngậm, cắn. Đây là rủi ro lớn hơn nhiều so với dị ứng.

An toàn khi tự chế tác hoặc làm lại đồ gỗ quý

Nếu bạn cưa, tiện, khắc, chà nhám gỗ quý, dù chỉ làm vài món nhỏ ở nhà, các bước sau giúp giảm đáng kể lượng bụi bạn hít vào và bám lên da.

  1. Ưu tiên làm ở nơi thoáng gió hoặc ngoài trời, tránh phòng kín, phòng ngủ và nơi trẻ nhỏ chơi.
  2. Dùng máy có cổng hút bụi và nối với máy hút bụi; bụi được hút ngay tại chỗ phát sinh hiệu quả hơn nhiều so với quạt thổi bụi đi nơi khác.
  3. Đeo khẩu trang lọc bụi mịn đạt chuẩn, đeo khít mặt; khẩu trang vải hay khẩu trang y tế mỏng chặn bụi gỗ mịn rất kém.
  4. Đeo kính bảo hộ, mặc áo dài tay, cân nhắc găng tay khi xử lý gỗ đã biết là gây kích ứng.
  5. Dọn bụi bằng máy hút hoặc khăn ẩm, không quét khô và không dùng khí nén thổi bụi vì làm bụi bay lại vào không khí.
  6. Thay quần áo và rửa tay, mặt sau khi làm; giặt riêng quần áo dính nhiều bụi gỗ.
  7. Nếu đã từng có phản ứng với một loại gỗ, hỏi ý kiến bác sĩ trước khi tiếp tục làm việc với loại gỗ đó.

Với xưởng mộc có nhiều thợ, yêu cầu về kiểm soát bụi, trang bị bảo hộ và khám sức khoẻ định kỳ thuộc quy định an toàn vệ sinh lao động hiện hành; chủ xưởng nên tra cứu văn bản mới nhất thay vì dựa vào thói quen.

Khi đi khám, nên kể với bác sĩ những gì

Dị ứng do gỗ khó nhận ra vì triệu chứng giống nhiều bệnh da và hô hấp khác, lại hay xuất hiện muộn. Bạn giúp bác sĩ nhiều nhất bằng cách mang đến những thông tin cụ thể thay vì chỉ nói "bị ngứa".

  • Loại gỗ bạn tiếp xúc, theo lời người bán hoặc theo hiểu biết của bạn, kể cả khi không chắc chắn; nếu có thể, mang theo món đồ hoặc một mẩu gỗ, một ít mùn cưa đựng trong túi kín.
  • Dạng tiếp xúc: đeo sát da, cầm nắm, hay cưa, tiện, chà nhám tạo bụi; thời gian mỗi lần và tần suất trong tuần.
  • Thời điểm triệu chứng xuất hiện so với lúc tiếp xúc, và triệu chứng thay đổi thế nào khi bạn nghỉ làm hoặc tháo đồ ra vài ngày.
  • Vị trí trên cơ thể: chỉ ở chỗ chạm vào gỗ hay lan ra nơi khác; với triệu chứng hô hấp, có xảy ra cả khi ở nhà không.
  • Các sản phẩm khác dùng cùng lúc như dầu lau gỗ, sơn, keo, dung môi, găng tay cao su, vì chúng cũng có thể là thủ phạm.
  • Tiền sử dị ứng, hen suyễn, chàm của bản thân và các thuốc bạn đang dùng.

Bác sĩ có thể đề nghị các xét nghiệm hoặc thử áp da để tìm nguyên nhân. Việc chọn xét nghiệm và điều trị thuộc về bác sĩ; phần của bạn là quan sát kỹ và kể lại trung thực.

Những điều không nên làm

Không tự bôi các loại thuốc mỡ, cao dán, lá cây truyền miệng lên vùng da nổi ban rồi tiếp tục đeo đồ gỗ. Việc đầu tiên và quan trọng nhất là ngừng tiếp xúc. Nếu ban không giảm sau vài ngày, hoặc lan rộng, chảy dịch, bạn cần đi khám để bác sĩ xác định nguyên nhân và cách điều trị phù hợp.

Không đốt gỗ vụn, mùn cưa của các loại gỗ gây kích ứng trong nhà hay trong bếp để "tận dụng". Khói từ các loại gỗ này có thể mang theo chất gây kích ứng đường thở. Cũng không nên dùng gỗ có tính kích ứng mạnh để làm thớt, muỗng, đũa nếu chưa rõ đặc tính của loại gỗ đó, vì chúng tiếp xúc trực tiếp với thức ăn và miệng.

Cuối cùng, đừng để chuyện dị ứng trở thành nỗi sợ quá mức với đồ gỗ quý. Phần lớn người dùng bàn ghế, tủ, đồ trang trí bằng gỗ đã hoàn thiện không gặp vấn đề gì. Thận trọng là cần thiết ở đúng chỗ: bụi gỗ, tiếp xúc da kéo dài, và người đã từng có phản ứng.

Câu hỏi thường gặp

Đeo vòng gỗ trắc bị ngứa cổ tay có phải do gỗ giả không?

Không thể kết luận như vậy. Gỗ trắc thật cũng có thể gây kích ứng ở người nhạy cảm, còn gỗ khác loài hay lớp nhuộm, keo, sơn trên vòng cũng có thể gây ngứa. Ngứa chỉ cho biết da bạn đang phản ứng với thứ gì đó trên vòng, nên tháo ra và đi khám nếu không đỡ.

Gỗ sưa có gây dị ứng không?

Sưa cũng thuộc chi Dalbergia nên về nguyên lý có thể chứa những chất tương tự các gỗ đỏ cùng chi. Mức độ phản ứng khác nhau giữa từng người và từng món đồ. Người đã từng dị ứng với gỗ trắc hay cẩm lai nên thận trọng khi đeo hoặc chế tác gỗ sưa.

Ngồi bàn ghế gỗ trắc hằng ngày có sao không?

Với bàn ghế đã chà nhẵn và phủ lớp hoàn thiện, lượng chất tiếp xúc với da rất thấp, đa số người dùng không gặp vấn đề. Nếu bạn thấy da cẳng tay hay đùi ngứa đỏ đúng chỗ tì vào gỗ, hãy lót vải và hỏi ý kiến bác sĩ.

Khẩu trang y tế có đủ chặn bụi gỗ không?

Khẩu trang y tế thông thường không được thiết kế để lọc bụi mịn và thường hở ở hai bên má, nên chặn bụi gỗ kém. Khi chà nhám, tiện gỗ, bạn nên dùng loại khẩu trang lọc bụi mịn đạt chuẩn và đeo khít mặt, kết hợp hút bụi tại nguồn.

Người bị hen suyễn có nên làm đồ gỗ thủ công không?

Người bị hen nên hỏi bác sĩ điều trị trước, vì bụi gỗ là một trong những tác nhân có thể kích hoạt cơn hen. Nếu vẫn làm, cần đặc biệt chú ý hút bụi tại nguồn, làm nơi thoáng và có sẵn thuốc theo chỉ định của bác sĩ.

Đã dị ứng với gỗ một lần thì có hết được không?

Dị ứng do mẫn cảm thường kéo dài, tức là tiếp xúc lại có thể tái phát, đôi khi nặng hơn. Cách an toàn là tránh loại gỗ đã gây phản ứng và các loại cùng nhóm. Câu hỏi về điều trị và xét nghiệm dị ứng cần được bác sĩ chuyên khoa trả lời.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138