Sến và táu là hai nhóm gỗ rất nặng, cứng và bền, xưa nay được dùng làm cột, kèo, ván sàn, bậc cầu thang và những bộ phận chịu lực, chịu mài mòn trong nhà gỗ Việt Nam. Cùng với đinh và lim, chúng được dân gian xếp vào nhóm "tứ thiết", tức bốn loại gỗ cứng như sắt. Điều ít người để ý là "sến" và "táu" không phải tên của một loài duy nhất, mà là tên chung cho nhiều loài cây, thậm chí thuộc những họ thực vật khác nhau.
Vì thế khi mua ván sàn, cửa, bàn ghế ghi là gỗ sến hay gỗ táu, câu hỏi đầu tiên nên là "sến gì, táu gì, từ đâu". Bài viết này giải thích các nhóm sến và táu thường gặp, đặc điểm nhận biết chung, chúng hợp với việc gì trong nhà, và những điểm người mua cần hỏi để tránh nhầm lẫn.
Một cái tên, nhiều loài cây
Tên gỗ trong dân gian thường được đặt theo công dụng và cảm nhận: gỗ nào nặng, đỏ sẫm, bền, dùng làm cột tốt thì được gọi chung một tên, bất kể về thực vật chúng có họ hàng hay không. "Sến" là ví dụ điển hình. Cái tên này được dùng cho một số loài thuộc họ Hồng xiêm, trong đó sến mật là loài nổi tiếng nhất, đồng thời cũng được dùng cho một số loài thuộc họ Dầu, như sến cát. Hai nhóm này khác nhau về cấu tạo gỗ, chỉ giống nhau ở độ nặng và độ bền.
Với "táu" cũng vậy. Phần lớn các loài mang tên táu ở Việt Nam thuộc họ Dầu, họ thực vật có nhiều cây gỗ lớn ở rừng nhiệt đới châu Á như chò, dầu, sao, kiền kiền. Táu mật, táu muối, táu nước là những tên gọi phổ biến, mỗi tên lại có thể ứng với một hay vài loài tuỳ vùng.
Thêm vào đó là gỗ nhập khẩu. Một số loại gỗ họ Dầu từ các nước Đông Nam Á hải đảo, được nhập về làm sàn ngoài trời, ván cầu thang, cũng hay được bán dưới tên táu hoặc sến kèm tên nước xuất xứ. Chúng có thể có chất lượng tốt nhưng không phải là táu, sến của rừng Việt Nam. Nhận thức được sự chồng chéo tên gọi này là bước đầu tiên để mua đúng.
Đặc điểm chung của sến và táu
Do mỗi tên gồm nhiều loài, bảng dưới chỉ nêu những đặc điểm chung thường được mô tả cho gỗ sến và gỗ táu trong nước. Từng loài cụ thể có thể khác ở mức độ.
| Tiêu chí | Gỗ sến (nhất là sến mật) | Gỗ táu (nhất là táu mật) |
|---|---|---|
| Màu lõi | Đỏ nhạt đến nâu đỏ, sẫm dần theo thời gian | Vàng nâu đến nâu sẫm, có khi ánh xám |
| Thớ và mặt gỗ | Thớ mịn, mặt gỗ đanh, ít thấy vân nổi bật | Thớ hơi thô hơn, mặt gỗ có lỗ mạch nhỏ thấy được |
| Độ nặng | Rất nặng, nhiều mẫu chìm trong nước | Nặng, đa số mẫu lõi chìm hoặc gần chìm |
| Độ bền tự nhiên | Rất bền, chịu ẩm, chịu mối mọt tốt | Rất bền, chịu được điều kiện ngoài trời |
| Gia công | Khó cưa, khó bào, mài nhanh cùn lưỡi | Khó gia công, cần dụng cụ sắc và khoan mồi khi bắt vít |
| Công dụng truyền thống | Cột, ván sàn, bậc thềm, chày, cối, đồ chịu lực | Cột, kèo, ngưỡng cửa, ván sàn, cửa ngoài, cầu, đóng thuyền |
Điểm cần nhớ là cả hai đều được chọn vì công năng hơn là vì vẻ đẹp vân gỗ. Người xưa dùng sến, táu ở những chỗ chịu lực, chịu ẩm, chịu chân đi nhiều, còn những chỗ cần vẻ đẹp như mặt bàn, tủ chè thì dùng gụ, trắc, mun.
Dùng sến, táu ở đâu trong nhà hiện nay
Ván sàn và bậc cầu thang. Độ cứng cao giúp sàn sến, sàn táu chịu mài mòn tốt, ít lõm khi kê đồ nặng hay khi có người đi giày. Đổi lại, sàn rất cứng nên cảm giác dưới chân không êm, và tiếng bước chân vang hơn sàn gỗ mềm.
Cửa ngoài, ngưỡng cửa, bậc thềm. Những bộ phận tiếp xúc mưa nắng và độ ẩm thay đổi liên tục đòi hỏi gỗ có độ bền tự nhiên cao. Táu thường được nhắc tới cho các vị trí này. Dù vậy, vẫn cần lớp bảo vệ bề mặt và thiết kế thoát nước tốt để gỗ không bị đọng nước lâu.
Cột, kèo, xà trong nhà gỗ truyền thống. Đây là công dụng kinh điển. Với nhà gỗ mới dựng, việc dùng gỗ sến, táu lớn từ rừng tự nhiên ngày càng khó vì nguồn gỗ hạn chế và các quy định về khai thác, nên nhiều công trình chuyển sang gỗ nhập khẩu có giấy tờ.
Đồ dùng chịu lực, chịu va đập. Thớt lớn, chày, cối, tay nắm, cán dụng cụ từ sến, táu bền và nặng tay. Với đồ tiếp xúc thực phẩm, bạn nên hỏi rõ gỗ đã qua xử lý hoá chất hay chưa.
Nhận biết và chọn gỗ sến, táu khi mua
Vì tên gọi chồng chéo và gỗ nhập khẩu nhiều, việc nhận biết bằng mắt chỉ mang tính tham khảo. Các bước sau giúp bạn có đủ thông tin để quyết định.
- Hỏi người bán cụ thể loại gì: sến mật, sến cát, táu mật hay tên khác; gỗ trong nước hay nhập khẩu, từ nước nào.
- Xin một mẩu gỗ hoặc xem mặt cắt đầu: lõi sến mật thường đỏ nâu, thớ mịn; táu thường vàng nâu, thấy lỗ mạch nhỏ. Cầm thử để cảm nhận độ nặng.
- Quan sát phần giác: gỗ nặng nhưng giác dày, nhạt màu, dễ bị mọt; ván sàn có nhiều giác sẽ kém bền hơn ở những vị trí đó.
- Hỏi về độ ẩm và việc sấy gỗ: gỗ nặng nếu chưa khô đủ sẽ co ngót mạnh, gây khe hở sàn, nứt đầu ván sau vài mùa.
- Với ván sàn, xem kích thước bản ván: ván càng rộng càng dễ cong vênh khi độ ẩm thay đổi, nhất là ở tầng trệt sát nền.
- Yêu cầu ghi tên loại gỗ, xuất xứ và các cam kết vào hợp đồng hoặc hoá đơn.
Sến mật và một số loài gỗ quý khác từ rừng tự nhiên thuộc diện hạn chế khai thác theo quy định hiện hành. Gỗ lớn không có giấy tờ nguồn gốc rõ ràng là loại bạn không nên mua, dù được giới thiệu là "gỗ nhà cũ" hay "gỗ tồn kho".
Sến, táu và những loại gỗ hay bị nhầm
Trong các cửa hàng ván sàn và đồ gỗ, sến và táu hay bị đặt cạnh, có khi bị nhầm với vài loại gỗ nặng khác. Bảng dưới nêu các dấu hiệu thường được dùng để phân biệt sơ bộ; muốn chắc chắn vẫn cần xem mặt cắt dưới kính lúp hoặc giám định.
| Loại gỗ | Màu thường gặp | Dấu hiệu dễ thấy | Hay bị nhầm với |
|---|---|---|---|
| Sến mật | Đỏ nhạt đến nâu đỏ | Thớ rất mịn, mặt gỗ đanh, ít vân nổi | Lim đã sẫm màu, căm xe |
| Táu mật | Vàng nâu đến nâu sẫm | Lỗ mạch nhỏ thấy được, có thể rỉ nhựa | Chò chỉ, gỗ họ Dầu nhập khẩu |
| Lim xanh | Nâu vàng hơi xanh, sẫm đen theo thời gian | Thớ đan chéo, sợi gỗ khá thô, vân xoắn | Sến, táu lâu năm |
| Căm xe | Nâu đỏ, có vệt sọc sẫm | Thớ đan chéo, mặt bào có ánh óng | Sến mật, gõ đỏ |
| Chò chỉ | Vàng nhạt đến vàng nâu | Nhẹ hơn rõ rệt khi cầm thử | Táu, khi được đánh màu sẫm |
Màu là dấu hiệu dễ đánh lừa nhất, vì mọi loại gỗ trên đều sẫm dần theo thời gian và có thể được đánh dầu màu. Độ nặng khi cầm cùng kích thước và kiểu thớ ở mặt cắt mới thường đáng tin hơn.
Nguồn gỗ sến, táu hiện nay đến từ đâu
Gỗ sến, táu lớn từ rừng tự nhiên trong nước hiện rất hạn chế. Nhiều loài gỗ quý của rừng tự nhiên thuộc diện cấm hoặc hạn chế khai thác theo quy định hiện hành, và những cây sến, táu đủ lớn để xẻ ván rộng, làm cột to còn lại không nhiều. Vì vậy phần lớn gỗ mang tên sến, táu trên thị trường hiện nay thuộc ba nguồn: gỗ cũ tận dụng từ nhà gỗ, công trình tháo dỡ; gỗ từ các nguồn khai thác hợp pháp có hồ sơ; và gỗ nhập khẩu từ các nước trong khu vực, đi qua thủ tục hải quan.
Mỗi nguồn có điều cần hỏi riêng. Gỗ cũ thường đã khô và ổn định nhưng có lỗ mộng, lỗ đinh, có thể bị mối mọt ở phần giác, và vẫn cần thể hiện được nguồn gốc. Gỗ nhập khẩu có giấy tờ rõ nhưng loài có thể khác với sến, táu trong nước. Gỗ được giới thiệu là "rừng tự nhiên trong nước" mà không có hồ sơ hợp pháp là loại bạn nên từ chối.
Nói cách khác, khi mua gỗ sến, táu, bạn đang chọn đồng thời một loại gỗ và một câu chuyện nguồn gốc. Một câu chuyện rõ ràng, có giấy tờ đi kèm, quan trọng không kém màu sắc hay độ nặng của tấm gỗ.
Những lưu ý khi sống cùng sàn và đồ gỗ nặng
Gỗ nặng, cứng vẫn là gỗ tự nhiên nên vẫn co giãn theo độ ẩm. Ở miền Bắc, mùa nồm làm ván sàn nở ra, mùa hanh khô kèm điều hoà làm ván co lại, có thể sinh khe hở hoặc kêu cót két. Thợ có kinh nghiệm thường để khe giãn nở ở mép tường và chọn cách lắp cho phép ván dịch chuyển nhẹ. Nếu bạn sửa nhà, nên hỏi điều này trước khi lát.
Một số gỗ họ Dầu chứa nhựa, có thể rỉ thành giọt hoặc vệt sẫm trên bề mặt khi trời nóng, nhất là ở ván mới. Đây là đặc tính tự nhiên, thường giảm dần theo thời gian. Với sàn ngoài trời, gỗ không được bảo vệ sẽ dần chuyển sang màu xám bạc dưới nắng mưa; muốn giữ màu nâu thì cần lau dầu định kỳ.
Vì rất nặng, đồ gỗ sến, táu khi di chuyển cần nhiều người và dụng cụ, tránh kéo lê làm hỏng sàn và gãy mộng. Gỗ cứng cũng giòn hơn ở một số vị trí, nên những vết nứt ở đầu ván nên được xử lý sớm bằng cách giữ độ ẩm ổn định thay vì để tự lan. Cách bảo quản gỗ trong khí hậu nồm ẩm có bài riêng trong danh mục bảo quản của trang.
Câu hỏi thường gặp
Gỗ sến và gỗ lim cái nào cứng hơn?
Cả hai đều thuộc nhóm gỗ rất nặng và cứng, và mức độ còn phụ thuộc loài sến cụ thể cũng như từng cây. Trong thực tế sử dụng, sự khác biệt về độ cứng giữa chúng ít quan trọng bằng chuyện gỗ đã được sấy kỹ, có nhiều giác hay không và được lắp đặt đúng cách.
Sến mật và sến cát có phải cùng một loại không?
Không. Sến mật thường được dùng để chỉ một loài thuộc họ Hồng xiêm, còn sến cát thường là loài thuộc họ Dầu. Chúng chỉ chung tên gọi dân gian vì cùng nặng và bền. Khi mua, nên hỏi rõ loại sến nào để biết đặc tính.
Gỗ táu có dùng ngoài trời được không?
Táu là một trong những loại gỗ được dùng truyền thống ở vị trí ngoài trời nhờ độ bền tự nhiên cao. Tuy vậy gỗ vẫn cần thiết kế thoát nước tốt, không để đọng nước và lau dầu bảo vệ định kỳ nếu muốn giữ màu. Gỗ không bảo vệ sẽ chuyển xám và có thể nứt bề mặt.
Vì sao sàn gỗ táu bị rỉ nhựa?
Một số loài gỗ họ Dầu chứa nhựa tự nhiên trong gỗ, khi trời nóng nhựa có thể rỉ ra bề mặt thành giọt hoặc vệt sẫm. Hiện tượng này thường giảm dần sau một thời gian sử dụng. Bạn có thể nhờ thợ làm sạch bề mặt thay vì tự dùng dung môi mạnh.
Gỗ sến, táu nhập khẩu có tốt không?
Nhiều loại gỗ họ Dầu nhập khẩu có chất lượng tốt cho sàn và cửa, nhưng chúng là loài khác với sến, táu trong nước. Điều quan trọng là người bán nói đúng loài, xuất xứ, độ ẩm khi giao và có giấy tờ nguồn gốc, để bạn có kỳ vọng và cách chăm sóc phù hợp.
Mua gỗ sến cũ từ nhà gỗ tháo dỡ có cần giấy tờ không?
Gỗ cũ vẫn là lâm sản và với các loài thuộc diện quản lý, việc mua bán, vận chuyển có thể cần hồ sơ thể hiện nguồn gốc. Bạn nên tra quy định hiện hành hoặc hỏi kiểm lâm địa phương. Danh mục này có bài riêng về gỗ cũ tháo từ nhà cổ.