ChatQuy.comChất Quý
Bảo quản chất liệu quý trong khí hậu nồm ẩm

Đồ gỗ tự nhiên nứt khi bật điều hoà: độ ẩm cân bằng của gỗ và cách giữ phòng ổn định

Vì sao mặt bàn, sập, tủ gỗ tự nhiên nứt khi phòng bật điều hoà sau mùa nồm: độ ẩm cân bằng, chiều co ngót của gỗ và cách giữ phòng ổn định.

Solid rosewood tea table in a Hanoi apartment living room, wall air conditioner above, hand resting near a fine crack along the wood grain, soft afternoon window light

Đồ gỗ tự nhiên nứt khi bật điều hoà vì gỗ luôn trao đổi hơi nước với không khí quanh nó: phòng khô đi nhanh thì lớp gỗ ngoài mất nước trước, co lại trong khi lớp trong vẫn còn ẩm, và vết nứt mở ra ở chỗ yếu nhất. Đó thường là đầu tấm, mạch ghép, chỗ có mắt gỗ hoặc mặt bàn bị mộng giữ quá chặt. Điều hoà không phải thủ phạm duy nhất; thủ phạm là cú chuyển độ ẩm đột ngột, mà ở miền Bắc cú chuyển ấy hay rơi vào đúng lúc mùa nồm vừa dứt và nhà bắt đầu đóng cửa bật máy.

Bài này giải thích bằng ngôn ngữ thường ngày khái niệm độ ẩm cân bằng của gỗ, vì sao cùng một bộ bàn ghế mà nhà này nứt nhà kia không, và những việc cụ thể để giữ phòng ổn định cho đồ gỗ quý như gụ, hương, trắc, mun, lim. Phần chăm sóc món đồ gỗ ông bà để lại, sửa mộng lỏng hay ngăn kéo kẹt thuộc chuyện khác; ở đây chỉ bàn chuyện chất liệu gỗ phản ứng với khí hậu ra sao.

Gỗ "thở" thế nào: độ ẩm cân bằng giải thích bằng ví dụ

Gỗ là tập hợp vô số ống tế bào rỗng. Thành tế bào giữ được nước trong cấu trúc của nó, và lượng nước ấy không đứng yên mà đi theo không khí: không khí ẩm thì gỗ hút thêm, không khí khô thì gỗ nhả ra. Sau một thời gian ở trong cùng một căn phòng, gỗ đạt tới một mức nước ổn định gọi là độ ẩm cân bằng. Mức này phụ thuộc chủ yếu vào độ ẩm tương đối của không khí và ít hơn vào nhiệt độ.

Để hình dung, có thể dùng các con số gần đúng thường gặp trong tài liệu ngành gỗ cho nhiệt độ phòng: không khí ẩm khoảng 40% thì gỗ cân bằng quanh 7–8% nước; không khí ẩm 65% thì gỗ quanh 12%; không khí ẩm 85–90% như những ngày nồm thì gỗ có thể lên tới 18–20%. Con số cụ thể xê dịch theo loài gỗ, nhưng xu hướng thì giống nhau. Nghĩa là cùng một mặt bàn, trong vài tuần có thể chênh hơn mười điểm phần trăm nước.

Gỗ chỉ co giãn khi lượng nước trong thành tế bào thay đổi. Mỗi lần mất nước, gỗ co lại; mỗi lần hút nước, gỗ nở ra. Một tấm gỗ rộng nửa mét chuyển từ mức nồm sang mức phòng điều hoà khô có thể co vài milimét theo chiều ngang. Vài milimét nghe nhỏ, nhưng nếu tấm gỗ bị ghìm chặt ở hai đầu bằng mộng, đinh hay keo, lực co ấy không có chỗ thoát và gỗ tự xé mình ra.

Gỗ co theo chiều nào nhiều nhất và vì sao vết nứt hay chạy dọc thớ

Gỗ không co đều mọi phía. Hiểu ba chiều co giúp bạn đoán trước chỗ dễ nứt trên một món đồ, thay vì chờ nó nứt rồi mới để ý.

ChiềuMức co tương đốiBiểu hiện trên đồ gỗ
Dọc thớ (theo chiều dài thân cây)Rất nhỏ, thường không đáng kểChân ghế, thanh dài hầu như không ngắn đi
Xuyên tâm (từ lõi ra vỏ)Trung bìnhTấm xẻ xuyên tâm (vân sọc thẳng) ổn định hơn, ít cong
Tiếp tuyến (theo vòng năm)Lớn nhất, thường gần gấp đôi xuyên tâmTấm xẻ tiếp tuyến (vân núi) dễ cong lòng máng, dễ nứt mặt
Đầu tấm (mặt cắt ngang)Mất nước nhanh nhất vì lỗ mạch hởNứt chân chim ở đầu tấm, đầu sập, đầu mặt bàn

Vì vậy vết nứt trên mặt bàn gần như luôn chạy dọc theo thớ, bắt đầu từ đầu tấm rồi lan vào giữa. Những món làm từ một tấm liền rộng, kiểu mặt bàn nguyên khối hay mặt sập liền tấm, chịu rủi ro lớn hơn món ghép từ nhiều thanh hẹp, vì lực co cộng dồn trên cả bề rộng. Đây cũng là lý do thợ mộc lành nghề chừa khe giãn nở và làm mặt bàn "bơi" trong khung chứ không ghim chết.

Gỗ quý giàu dầu và nặng như gụ, hương, trắc thường được đánh giá là ổn định hơn nhiều loại gỗ thường, nhưng ổn định hơn không có nghĩa là không co. Một mặt sập gụ liền tấm vẫn có thể nứt nếu bị đưa từ nhà ẩm vào phòng điều hoà chạy liên tục mà không qua giai đoạn chuyển tiếp.

Bốn tình huống trong nhà hay làm gỗ nứt

Đóng cửa bật điều hoà ngay sau đợt nồm. Gỗ vừa hút no nước trong những ngày ẩm, rồi trong một hai ngày bị kéo xuống mức khô. Lớp mặt co nhanh hơn lớp lõi, gây ứng suất bề mặt. Đây là tình huống gặp nhiều nhất ở các căn hộ Hà Nội, Hải Phòng vào cuối tháng Ba, đầu tháng Tư.

Đặt đồ gỗ ngay dưới hoặc đối diện luồng gió máy. Luồng khí lạnh và khô thổi thẳng làm một mặt gỗ mất nước nhanh hơn mặt kia. Kết quả thường thấy là cánh tủ cong, mặt bàn vênh một bên, nứt ở mép gần máy hơn mép xa máy.

Nắng chiều chiếu qua cửa kính vào một góc bàn. Mặt gỗ bị nung nóng cục bộ, nước bay hơi ở đó mạnh hơn phần còn lại. Mùa hè miền Trung và miền Nam, những góc phòng hướng tây có kính lớn là nơi đồ gỗ hay nứt và phai màu cùng lúc.

Mang đồ gỗ mới mua từ xưởng về thẳng phòng điều hoà. Gỗ ở xưởng hay kho bán hàng thường cân bằng với không khí ngoài trời, ẩm hơn nhà bạn. Nếu gỗ chưa được sấy đúng mức trước khi đóng, việc đưa vào phòng khô ngay lập tức giống như ép nó co một lượt. Nhiều vết nứt người mua tưởng là "gỗ kém" thật ra bắt đầu từ ngày đầu tiên ở nhà mới.

Điều hoà làm khô không khí đến mức nào

Máy điều hoà làm lạnh bằng cách cho không khí trong phòng đi qua dàn lạnh. Hơi nước gặp dàn lạnh thì ngưng tụ thành nước, chảy theo ống xả ra ngoài. Đó là lý do ống xả nhỏ giọt liên tục khi máy chạy. Lượng nước bị rút đi ấy làm độ ẩm tương đối trong phòng giảm, nhất là khi phòng đóng kín và máy chạy nhiều giờ. Chế độ làm khô trên nhiều máy còn ưu tiên việc rút ẩm hơn việc làm lạnh.

Mức giảm cụ thể tuỳ phòng, tuỳ máy và tuỳ thời tiết bên ngoài, nên cách duy nhất để biết là đo. Một chiếc ẩm kế điện tử nhỏ đặt trên bàn gỗ sẽ cho bạn thấy độ ẩm trong phòng khi máy chạy so với khi tắt máy mở cửa chênh nhau bao nhiêu. Nhiều nhà ngạc nhiên khi thấy ngày nồm ngoài trời trên 90%, còn phòng ngủ bật máy suốt đêm xuống dưới 50%.

Mùa đông miền Bắc có chuyện ngược chiều: máy sưởi, quạt sưởi và điều hoà hai chiều chế độ nóng làm không khí khô thêm nữa, trong khi gió mùa đông bắc vốn đã hanh. Vì thế đồ gỗ ở miền Bắc chịu hai cú sốc mỗi năm, một lần hanh khô cuối năm và một lần chuyển từ nồm sang phòng kín đầu hè. Ở miền Nam, cú sốc thường đến từ việc chạy máy lạnh liên tục trong mùa khô rồi tắt máy mở cửa vào mùa mưa.

Giữ phòng ổn định cho đồ gỗ: các bước theo thứ tự ưu tiên

Mục tiêu không phải đạt một con số đẹp mà là giảm biên độ dao động. Gỗ chịu được độ ẩm hơi cao hay hơi thấp nếu nó thay đổi từ từ; điều nó không chịu được là thay đổi gắt trong vài ngày.

  1. Đặt một ẩm kế ở phòng có đồ gỗ quý, ghi số sáng và tối trong một tuần để biết phòng mình dao động trong khoảng nào. Không đo thì mọi biện pháp đều là đoán.
  2. Dời đồ gỗ ra khỏi luồng gió trực tiếp của máy điều hoà, máy sưởi và khỏi vệt nắng chiếu qua kính. Chỉ riêng việc này đã giải quyết phần lớn chuyện nứt một phía và cong cánh tủ.
  3. Cuối mùa nồm, đừng bật máy chạy kín cả ngày ngay lập tức. Trong một hai tuần, cho máy chạy ngắn và mở cửa vào giờ khô ráo để gỗ nhả nước dần.
  4. Ưu tiên chế độ làm mát vừa phải, nhiệt độ không đặt quá thấp. Máy chạy gắt để đạt nhiệt độ thấp cũng rút ẩm mạnh hơn.
  5. Nếu phòng thường xuống dưới khoảng 40% khi chạy máy hay mùa hanh, có thể dùng máy tạo ẩm nhỏ đặt xa đồ gỗ, hoặc đơn giản là chậu cây, khay nước. Không phun sương trực tiếp lên gỗ.
  6. Ngược lại, mùa nồm nên đóng cửa vào giờ ẩm và dùng máy hút ẩm hoặc chế độ làm khô ở mức vừa, đừng để phòng ngập hơi nước nhiều ngày liền.
  7. Với món gỗ lớn mới mua, để nó ở phòng ít bật máy một thời gian trước khi chuyển vào phòng ngủ hay phòng làm việc chạy điều hoà nhiều.

Phần lớn các nguồn bảo tồn đồ gỗ đều nhắc cùng một nguyên tắc: ổn định quan trọng hơn con số tuyệt đối. Một căn phòng giữ được độ ẩm trong khoảng giữa, dao động vài điểm mỗi ngày, an toàn cho gỗ hơn một căn phòng lúc 40% lúc 85%.

Gỗ đã nứt: việc nên làm và không nên làm

Khi đã thấy vết nứt, phản xạ thường là lấy keo hay bột bả trám ngay. Với gỗ quý, nên chậm lại một nhịp.

  • Theo dõi vết nứt vài tuần: chụp ảnh có đặt thước bên cạnh, hoặc đánh dấu bút chì thật nhẹ ở mép khuất gần đầu vết, để xem nó còn chạy không.
  • Nhiều vết nứt do khô sẽ khép bớt lại khi độ ẩm phòng trở về mức trung bình. Trám ngay lúc nứt rộng nhất có thể làm gỗ nứt chỗ khác khi nó nở lại.
  • Không đổ nước, không đắp khăn ướt lên vết nứt để "cho gỗ khép lại". Gỗ hút nước cục bộ sẽ phồng, bong lớp hoàn thiện và dễ thâm.
  • Không bơm keo cứng vào khe nứt của mặt bàn bị ghìm trong khung; khe đó là van xả lực của tấm gỗ.
  • Với đồ gỗ quý có giá trị, vết nứt dài qua mộng hoặc nứt kèm cong vênh, nhờ thợ mộc phục chế đánh giá. Thợ có thể nới khung, xử lý mộng để mặt gỗ được co giãn tự do rồi mới vá.
  • Ghi lại hoàn cảnh xuất hiện vết nứt: vừa bật máy, vừa chuyển phòng hay vừa qua đợt hanh. Thông tin này giúp bạn tránh lặp lại với món khác.

Câu hỏi thường gặp

Gỗ quý như gụ, hương, trắc có bị nứt khi bật điều hoà không?

Có thể. Các loại gỗ nặng, nhiều dầu này thường co ngót ít hơn gỗ thường nên ổn định hơn, nhưng vẫn là gỗ tự nhiên và vẫn trao đổi hơi nước với không khí. Mặt liền tấm rộng, bị ghìm chặt và đặt sát luồng gió máy vẫn có nguy cơ nứt.

Độ ẩm phòng bao nhiêu là an toàn cho đồ gỗ tự nhiên?

Không có một con số duy nhất cho mọi nhà. Nhiều hướng dẫn bảo tồn khuyên giữ ở khoảng giữa, đại ý từ khoảng 45 đến 65%, và quan trọng nhất là tránh dao động mạnh trong thời gian ngắn. Đo bằng ẩm kế để biết phòng mình đang ở đâu.

Có nên bôi dầu cho gỗ để chống nứt không?

Lớp dầu hoặc sáp làm chậm việc gỗ hút và nhả nước ở bề mặt, giúp giảm sốc, nhưng không ngăn được gỗ co giãn theo độ ẩm lâu dài. Chỉ dùng loại dầu, sáp đúng với lớp hoàn thiện sẵn có của món đồ và thử ở chỗ khuất trước.

Đồ gỗ mới mua về bao lâu thì nên đưa vào phòng điều hoà?

Không có thời hạn cố định. Cách an toàn là để món đồ ở phòng ít bật máy vài tuần, kiểm tra xem có dấu hiệu cong, hở mạch hay không, rồi chuyển dần. Nếu người bán cho biết gỗ đã sấy tới độ ẩm bao nhiêu thì càng dễ ước lượng.

Vết nứt nhỏ trên mặt bàn có tự liền lại được không?

Gỗ không liền lại như da, nhưng vết nứt do khô thường hẹp đi khi độ ẩm phòng trở về mức trung bình. Hãy theo dõi vài tuần trước khi trám. Vết nứt vẫn mở rộng khi phòng đã ổn định thì nên hỏi thợ phục chế.

Đặt chậu nước trong phòng có giúp đồ gỗ không bị khô không?

Chậu nước hay chậu cây tăng ẩm rất ít, chỉ có ích ở phòng nhỏ và kín. Nó không thay được việc dời đồ khỏi luồng gió máy và tránh đổi độ ẩm đột ngột. Đừng đặt chậu nước sát chân gỗ vì hơi ẩm cục bộ dễ gây mốc chân.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138