ChatQuy.comChất Quý
Bảo quản chất liệu quý trong khí hậu nồm ẩm

Vải lụa, thổ cẩm bị côn trùng cắn: nhận ra nhậy, bọ thảm, cất giữ không băng phiến

Lỗ thủng trên khăn lụa, áo len, tấm thổ cẩm là do nhậy hay bọ thảm? Cách nhận dấu vết, làm sạch, đông lạnh diệt trứng và cất vải quý không dùng băng phiến.

Folded handwoven brocade textiles on a wooden shelf in Lao Cai, woman hands lifting one piece toward window light to check small holes, cool mountain daylight

Những lỗ thủng nhỏ, mép lởm chởm xuất hiện trên khăn lụa, áo len hay tấm thổ cẩm sau một thời gian cất tủ thường do ấu trùng của hai nhóm côn trùng: nhậy vải và bọ thảm. Chúng ưa sợi có nguồn gốc động vật như len, lông, tơ tằm, nhất là chỗ vải dính mồ hôi, thức ăn hay bụi bẩn, và thích nơi tối, kín, ít bị xáo trộn. Biết dấu vết của từng loại giúp bạn xử lý đúng chỗ, thay vì rải băng phiến khắp tủ.

Bài này đi qua cách nhận ra côn trùng đang hoạt động, cách làm sạch và diệt trứng bằng đông lạnh cho món vải quý, cách cất giữ lâu dài qua mùa nồm, và vì sao không nên dựa vào băng phiến hay thuốc xịt côn trùng trong tủ quần áo. Đối tượng là người giữ khăn, áo lụa tơ tằm, đồ len, thổ cẩm dệt tay, vải nhuộm chàm.

Vì sao côn trùng chọn len, lông và tơ tằm

Len, lông thú và tơ tằm đều là sợi protein. Ấu trùng nhậy vải và bọ thảm có khả năng tiêu hoá loại protein bền trong lông và len, thứ mà phần lớn côn trùng khác không ăn được. Tơ tằm có cấu trúc protein khác len nhưng vẫn bị cắn, đặc biệt khi vải dính mồ hôi, dầu da, vụn thức ăn: những vết bẩn ấy cung cấp thêm dinh dưỡng và mùi hấp dẫn.

Vải bông, lanh, gai và sợi tổng hợp ít khi là món ăn chính. Tuy vậy, chúng vẫn có thể bị cắn thủng ở chỗ dính bẩn, hoặc khi được dệt pha với len, tơ. Một tấm thổ cẩm dệt từ sợi bông nhưng có các đường hoa văn bằng len, hay một chiếc khăn pha tơ, sẽ bị cắn đúng ở phần sợi động vật trước.

Côn trùng cũng chọn chỗ ở. Chúng tránh ánh sáng và sự xáo trộn, nên tủ đóng cửa lâu ngày, đáy ngăn kéo, nếp gấp bên trong chồng vải, mặt dưới tấm thảm ít khi lật là nơi ấu trùng sống yên ổn. Mùa nồm và mùa mưa ấm áp, ẩm ướt thường là lúc chúng phát triển mạnh. Vải cất qua nhiều tháng mà không ai mở ra là điều kiện lý tưởng cho chúng.

Nhậy vải hay bọ thảm: phân biệt qua dấu vết

Bạn hiếm khi bắt gặp con trưởng thành đang ăn vải, vì kẻ cắn là ấu trùng. Vậy nên hãy đọc dấu vết chúng để lại.

Dấu hiệuNhậy vảiBọ thảm
Ấu trùngSâu nhỏ màu trắng ngà, đầu sẫm, thân mềm, ít lôngẤu trùng nhỏ có nhiều lông cứng, màu nâu, trông như sợi lông tơ cuộn lại
Dấu vết trên vảiSợi tơ mảnh, đôi khi có ống tơ hoặc kén dính sát vải; vải bị gặm thành vùng mỏng rồi thủngLỗ thủng rời rạc, mép gọn hơn; quanh đó có xác lột màu nâu rơi rớt
PhânHạt rất nhỏ, thường cùng màu với vải vừa bị ănHạt nhỏ khô, hay lẫn với xác lột
Con trưởng thànhBướm nhỏ màu vàng nhạt, thích bò hơn bay, tránh sángBọ cánh cứng nhỏ, tròn, có vằn đốm, thường thấy ở bậu cửa sổ vào mùa ấm
Chỗ hay gặpNếp gấp tối trong tủ, cổ áo len, đồ lôngMép thảm, đáy tủ, khe sàn, chồng vải lâu không lật

Trong thực tế có khi cả hai cùng có mặt, và cách xử lý cho đồ vải gần như giống nhau. Điều quan trọng là xác định xem chúng còn hoạt động không: có ấu trùng sống, xác lột mới, phân mới, sợi tơ mới. Nếu chỉ có lỗ thủng cũ mà không còn dấu vết nào khác, có thể món vải đã bị cắn từ lâu.

Phát hiện côn trùng trong tủ vải: kiểm tra ra sao

Kiểm tra kỹ một lần sẽ cho biết vấn đề nằm ở một món hay cả tủ. Chọn một ngày khô ráo, ánh sáng tốt.

  1. Lấy toàn bộ vải ra khỏi ngăn, không chỉ món bạn nghi ngờ. Côn trùng thường lan sang các món nằm cạnh.
  2. Trải từng món dưới ánh sáng, xem kỹ nếp gấp, cổ áo, nách, đường may, mép viền, mặt trái của hoa văn dệt nổi. Đây là nơi ấu trùng hay ẩn.
  3. Giũ nhẹ món vải ở ngoài ban công trên một tấm giấy sáng màu để xem có xác lột, phân hay ấu trùng rơi ra không.
  4. Hút bụi kỹ ngăn tủ, chú ý góc, khe, mặt dưới ngăn kéo; sau đó bỏ túi bụi hoặc đổ bình chứa ra ngoài ngay để côn trùng không bò ngược vào nhà.
  5. Lau ngăn tủ bằng khăn hơi ẩm rồi để khô hoàn toàn trước khi cất đồ lại.
  6. Chia vải thành ba nhóm: có dấu hiệu côn trùng đang hoạt động, nghi ngờ, và sạch. Nhóm đầu và nhóm hai xử lý trước khi trả về tủ.

Nếu nhà có thảm len, đồ lông, đệm lông vũ ở phòng gần đó, nên kiểm tra luôn. Một tủ vải sạch đặt cạnh tấm thảm đầy ấu trùng bọ thảm chỉ sạch được vài tháng.

Làm sạch và diệt trứng cho vải quý mà không dùng hoá chất

Làm sạch trước tiên. Giặt hoặc làm sạch theo đúng chất liệu: lụa và len giặt tay nước mát với chất giặt dịu, thổ cẩm nhuộm màu tự nhiên thử độ ra màu ở góc khuất trước. Việc giặt loại bỏ phần lớn trứng, ấu trùng và vết bẩn thu hút côn trùng. Món không giặt được thì chải nhẹ bằng bàn chải lông mềm ngoài trời.

Đông lạnh cho món nghi có trứng. Gấp món vải khô trong giấy mềm, cho vào túi nhựa kín, ép bớt không khí, đặt trong ngăn đá hoặc tủ đông ở mức lạnh sâu nhất. Nhiều nơi bảo tồn hàng dệt khuyên giữ từ một đến hai tuần. Lấy ra, để nguyên túi cho tới khi về nhiệt độ phòng rồi mới mở, tránh hơi nước đọng trên vải.

Phơi nắng chỉ hỗ trợ, không thay thế. Ánh nắng và giũ vải làm côn trùng rời đi và giúp vải khô, nhưng nắng gắt lại làm lụa ố vàng, bạc màu thổ cẩm nhuộm tự nhiên. Nếu phơi, chọn nắng nhẹ buổi sáng, lộn mặt trái và không phơi lâu.

Vải có thêu, đính cườm, kim tuyến hay phụ kiện kim loại cần cẩn thận hơn. Hỏi người có chuyên môn trước khi đông lạnh hay giặt những món này, vì phụ kiện có thể bong, sợi kim loại có thể xỉn.

Món vải đã bị cắn nặng. Tách hẳn khỏi tủ chung, xử lý riêng. Nếu là vải có giá trị kỷ niệm, có thể nhờ thợ dệt, thợ mạng vá đánh giá việc vá lại hoặc giữ nguyên như một hiện vật.

Vì sao không nên dựa vào băng phiến và thuốc xịt côn trùng trong tủ

Băng phiến là thứ nhiều gia đình quen dùng để cất quần áo. Loại phổ biến trên thị trường thường chứa các chất như naphtalen, bay hơi dần thành khí có mùi hắc. Hơi này chỉ có tác dụng khi đạt nồng độ đủ cao trong một không gian kín, nghĩa là mùi ấy cũng ngấm vào quần áo, vào phòng ngủ nơi người ở hằng ngày. Naphtalen đã được ghi nhận là độc, đặc biệt nguy hiểm với trẻ nhỏ nuốt nhầm viên băng phiến và với người thiếu men G6PD. Nhà có trẻ nhỏ, có người thiếu men G6PD thì càng không nên dùng.

Thuốc xịt côn trùng dạng bình phun dành cho ruồi muỗi cũng không phải giải pháp cho tủ vải. Xịt vào không gian kín, sát vải quý vừa để lại chất hoá học trên sợi vải bạn sẽ mặc, vừa có thể để lại vết loang, vừa không chắc diệt được trứng nằm sâu trong nếp gấp. Tự pha thuốc diệt côn trùng theo hướng dẫn trên mạng rồi phun vào tủ càng không nên.

Các túi thơm từ gỗ thơm, hoa oải hương, vỏ cam khô có mùi dễ chịu và có thể khiến con trưởng thành ngại đến gần một phần, nhưng không diệt được trứng hay ấu trùng đã có. Chúng chỉ là lớp phụ. Lá chắn thật vẫn là vải sạch trước khi cất, tủ sạch, hộp kín và kiểm tra định kỳ.

Theo dõi sau khi xử lý: bẫy dính và lịch kiểm tra theo mùa

Xử lý xong một đợt không có nghĩa là hết chuyện. Trứng sót lại trong khe sàn, mép thảm hay một chiếc áo len cũ quên kiểm tra có thể khởi đầu thế hệ mới sau vài tháng. Vì vậy cần có cách biết sớm côn trùng có quay lại hay không, trước khi chúng kịp cắn thủng thêm món nào.

Bẫy dính là công cụ theo dõi đơn giản và không phun hoá chất ra không khí. Có loại bẫy dính dùng chất dẫn dụ mô phỏng mùi của con cái để thu hút con đực của nhậy vải; đặt một bẫy trong tủ hoặc cạnh tủ, vài tuần xem một lần. Nếu bẫy bắt được con trưởng thành, đó là tín hiệu trong khu vực còn côn trùng sinh sản và cần kiểm tra lại các món vải. Bẫy theo dõi không thay được việc làm sạch, và chỉ hiệu quả với đúng loài mà chất dẫn dụ nhắm tới, nên đọc kỹ hướng dẫn trên bao bì.

Một lịch kiểm tra đều đặn còn hiệu quả hơn mọi thiết bị. Gợi ý cho nhà ở miền Bắc: kiểm tra kỹ một lần trước mùa nồm để chắc mọi thứ cất vào đều sạch, một lần sau mùa nồm khi trời hanh lại, và một lần giữa mùa hè ấm áp. Ở miền Nam, có thể gắn với đầu và cuối mùa mưa. Mỗi lần kiểm tra chỉ cần lấy vải ra giũ, xem nếp gấp, hút bụi ngăn tủ và ghi lại ngày.

Nếu sau vài lần làm sạch, côn trùng vẫn xuất hiện nhiều và lan sang nhiều phòng, nguồn lây có thể nằm trong cấu trúc nhà như khe sàn gỗ, trần, tổ chim, tổ chuột. Lúc đó nên hỏi đơn vị kiểm soát côn trùng có giấy phép để tìm nguồn.

Cất vải quý lâu dài qua mùa nồm

Một khi vải đã sạch, mục tiêu là không cho côn trùng có đường vào và có chỗ ở yên. Các việc sau làm một lần, duy trì theo mùa.

  • Cất vải đã giặt sạch và khô hoàn toàn. Đây là việc quan trọng nhất, quan trọng hơn mọi loại túi thơm.
  • Dùng hộp nhựa có nắp khít hoặc túi vải bông dày, buộc kín miệng. Bọc vải trong giấy không axit hoặc vải bông trắng đã giặt trước khi cho vào hộp.
  • Không cất chung vải quý với quần áo mặc hằng ngày. Đồ mặc thường mang theo mồ hôi, bụi và có khi cả trứng côn trùng.
  • Đặt hộp ở nơi khô, tránh sát tường ngoài, nhà tắm, bếp. Mùa nồm đóng cửa phòng và dùng máy hút ẩm hoặc chế độ làm khô một thời gian.
  • Vài tháng một lần, vào ngày khô ráo, lấy vải ra giũ, xem lại các nếp gấp và đổi nếp. Côn trùng ghét bị xáo trộn, chỉ việc này đã giảm đáng kể nguy cơ.
  • Hút bụi định kỳ mép thảm, khe sàn, đáy tủ, gầm giường, nơi bọ thảm hay sinh sống trước khi lan sang tủ vải.
  • Ghi ngày cất và lần kiểm tra lên một mảnh giấy dán mặt ngoài hộp để không có món nào bị bỏ quên nhiều năm.

Câu hỏi thường gặp

Làm sao biết lỗ thủng trên khăn lụa là do côn trùng hay do rách?

Lỗ do côn trùng thường nhỏ, mép lởm chởm hoặc vải mỏng dần quanh lỗ, hay xuất hiện ở nếp gấp, chỗ dính bẩn, và đi kèm sợi tơ mảnh, xác lột hoặc hạt phân nhỏ. Rách do vướng thường là vết thẳng, có sợi bị kéo dài.

Thổ cẩm dệt bằng sợi bông có bị côn trùng cắn không?

Ít bị hơn len và tơ, nhưng vẫn có thể bị cắn ở chỗ dính mồ hôi, thức ăn, hoặc ở phần hoa văn dệt bằng len, tơ pha. Giặt sạch theo hướng dẫn phù hợp với màu nhuộm và cất kín, khô vẫn là cách phòng chính.

Đông lạnh có làm hỏng vải lụa và len không?

Với vải khô, bọc trong giấy và cho vào túi kín, đông lạnh nhìn chung an toàn và được dùng rộng rãi trong bảo tồn hàng dệt. Điều quan trọng là để túi về nhiệt độ phòng rồi mới mở. Món có phụ kiện kim loại, cườm, keo thì hỏi người có chuyên môn trước.

Có nên dùng băng phiến để cất áo dài, khăn lụa không?

Không nên. Băng phiến loại chứa naphtalen là chất độc, nguy hiểm với trẻ nhỏ và người thiếu men G6PD, mùi ngấm vào vải và vào phòng. Vải sạch trước khi cất, hộp kín và kiểm tra định kỳ hiệu quả hơn và an toàn hơn.

Túi oải hương có diệt được nhậy trong tủ không?

Túi thơm có thể khiến con trưởng thành ngại đến gần một phần nhưng không diệt được trứng và ấu trùng đã có trên vải. Chỉ nên coi đó là lớp phụ bên cạnh việc giặt sạch, cất kín và giũ vải định kỳ.

Đã thấy bọ thảm trong nhà thì cần làm gì trước tiên?

Hút bụi kỹ mép thảm, khe sàn, đáy tủ và đổ bỏ túi bụi ra ngoài, rồi kiểm tra các tủ vải, đồ len, đồ lông gần đó. Món nào có dấu hiệu thì giặt hoặc đông lạnh. Nếu côn trùng xuất hiện nhiều và lặp lại, hỏi đơn vị kiểm soát côn trùng có giấy phép.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138