ChatQuy.comChất Quý
Gỗ quý tự nhiên

Gỗ lõi và gỗ giác: vì sao đồ gỗ quý chỉ lấy phần lõi và cách nhận ranh giới

Gỗ lõi hình thành thế nào, vì sao bền và sẫm màu hơn gỗ giác, mọt ăn phần nào trước, cách nhận ranh giới lõi giác trên đồ gỗ trước khi mua.

Freshly cut cross section of a large reddish hardwood log resting on sawdust in a rural Vietnamese sawmill, pale outer ring around dark core, low side light, top-down view

Gỗ lõi là phần ruột sẫm màu ở giữa thân cây, gỗ giác (còn gọi là dác) là vành gỗ nhạt màu bao quanh bên ngoài, nằm ngay dưới lớp vỏ. Ở những loài được gọi là gỗ quý như sưa, trắc, mun, hương, gụ, gần như toàn bộ giá trị nằm ở phần lõi: màu đẹp, mùi thơm, độ nặng và độ bền với mối mọt đều đến từ đó. Phần giác của chính cây ấy thì nhạt, nhẹ hơn, dễ bị mọt và thường bị thợ xẻ bỏ đi hoặc dùng vào việc phụ.

Hiểu chuyện lõi và giác giúp bạn đọc được một món đồ gỗ bằng mắt: vì sao chiếc vòng tay có một vệt trắng ở mép, vì sao mặt bàn cùng một loại gỗ mà chỗ đỏ chỗ vàng, vì sao người bán nhấn mạnh chữ "lõi" trong lời chào hàng. Bài này giải thích lõi hình thành thế nào, nó khác giác ở những điểm nào, và cách kiểm ranh giới lõi giác trên đồ thật trước khi bạn trả tiền.

Gỗ lõi hình thành thế nào trong thân cây

Thân cây gỗ lớn lên bằng cách đắp thêm từng lớp tế bào mới ngay dưới vỏ. Lớp gỗ trẻ nhất, ở vòng ngoài, làm hai việc chính: dẫn nước và muối khoáng từ rễ lên tán lá, đồng thời tích trữ tinh bột cho cây. Đó là gỗ giác. Khi cây già đi và thân dày lên, những vòng gỗ nằm sâu bên trong không còn cần cho việc dẫn nước nữa. Các tế bào sống còn lại trong đó dần chết đi, và trước khi chết, chúng tổng hợp rồi đẩy vào thành tế bào một loạt chất mà giới lâm học gọi chung là chất chiết xuất: tanin, các hợp chất phenol, tinh dầu, nhựa, chất màu.

Chính lớp chất chiết xuất này biến vùng gỗ bên trong thành gỗ lõi. Màu đỏ của sưa, màu tím sẫm của trắc, màu đen của mun, mùi thơm của hương đều là dấu vết của các chất ấy. Ở nhiều loài, các mạch dẫn nước trong lõi còn bị bít lại bởi những túi nhỏ mọc từ tế bào bên cạnh hoặc bởi nhựa, nên nước và nấm mốc khó đi vào hơn.

Quá trình chuyển từ giác sang lõi diễn ra chậm và tuỳ loài. Có loài bắt đầu hình thành lõi khi cây còn khá nhỏ, có loài phải nhiều chục năm mới có một lõi đáng kể. Vì thế cùng một loài, cây già thường có lõi to hơn hẳn cây non, và đây là lý do người ta hay nói gỗ quý "phải đủ tuổi mới có giá trị". Cũng có những loài gần như không phân biệt rõ lõi với giác, màu gỗ từ ngoài vào trong chỉ đậm dần mà không có ranh giới; những loài đó thường không được xếp vào nhóm gỗ quý vì thiếu chính phần lõi đặc trưng này.

Lõi và giác khác nhau ở những điểm nào

Cùng một khúc gỗ nhưng hai phần có tính chất khác nhau rõ rệt. Bảng dưới tóm tắt những điểm người mua đồ gỗ cần nhớ; đây là xu hướng chung, mức chênh cụ thể khác nhau giữa các loài.

Tiêu chíGỗ lõiGỗ giác
Vị tríPhần ruột ở giữa thânVành ngoài, ngay dưới vỏ
MàuSẫm, đặc trưng cho loài: đỏ, tím, nâu, đenNhạt: trắng ngà, vàng nhạt, xám nhạt
Chất chiết xuấtNhiều: tanin, tinh dầu, nhựa, chất màuÍt, nhưng có tinh bột và đường
MùiRõ ở các loài gỗ thơmNhạt hoặc gần như không mùi
Độ bền với nấm, mối mọtCao hơn hẳn ở các loài gỗ quýThấp, dễ bị mọt và nấm tấn công
Độ nặngThường nặng hơn do chất chiết lấp đầy tế bàoThường nhẹ hơn
Khả năng ngấm thuốc, ngấm màuKhó ngấmDễ ngấm, nên hay bị đem nhuộm

Dòng cuối của bảng đáng để ý nhất khi đi mua. Vì giác dễ ngấm màu, phần gỗ nhạt này đôi khi được nhuộm cho giống lõi để món đồ trông "toàn lõi". Cách phát hiện được nói ở mục cuối bài.

Vì sao mọt thích ăn gỗ giác

Ai từng cất đồ gỗ lâu năm đều có thể đã thấy cảnh một món đồ bị mọt ăn ở mép, rắc bột mịn xuống sàn, trong khi phần giữa vẫn chắc nguyên. Nguyên nhân nằm ở thức ăn. Một số loài mọt gỗ phổ biến trong nhà sống bằng tinh bột và đường còn đọng lại trong tế bào gỗ, mà kho tinh bột ấy nằm chủ yếu ở gỗ giác. Gỗ lõi gần như không còn tinh bột, lại chứa các chất chiết xuất có vị đắng, có tính độc nhẹ với côn trùng và nấm, nên mọt ít đụng tới.

Từ đây rút ra một nhận xét thực tế: khi bạn thấy lỗ mọt trên một món đồ được giới thiệu là gỗ quý, hãy nhìn xem lỗ nằm ở đâu. Nếu lỗ tập trung ở cạnh, ở mặt dưới, ở những chỗ màu nhạt hơn, nhiều khả năng đó là phần giác còn sót lại khi xẻ. Nếu lỗ mọt ăn sâu vào vùng màu sẫm đặc trưng, cần cân nhắc lại: có thể gỗ không phải loài như lời giới thiệu, hoặc lõi của cây còn non, chất chiết xuất chưa đủ nhiều.

Điều này không có nghĩa là gỗ lõi bất tử. Mối, nấm mục và độ ẩm cao kéo dài vẫn có thể làm hỏng cả lõi gỗ tốt, chỉ là chậm hơn nhiều. Chuyện giữ đồ gỗ khô ráo trong mùa nồm thuộc về một danh mục riêng của trang, ở đây chỉ cần nhớ rằng phần giác là cửa ngõ đầu tiên mà sâu mọt đi vào.

Tỷ lệ lõi trên một cây gỗ quý nói lên điều gì

Cây càng già, lõi càng lớn. Ở một cây sưa hay cây hương lâu năm, lõi có thể chiếm phần lớn đường kính thân, vành giác chỉ còn mỏng như một chiếc nhẫn. Ở cây trồng vài năm, thân có khi đã to bằng bắp chân nhưng lõi chỉ nhỏ bằng ngón tay, phần còn lại là giác. Người mua gỗ tròn thường cưa ngang đầu khúc để nhìn đúng điều này.

Lõi to chưa chắc lõi đậm. Màu và mùi của lõi phụ thuộc lượng chất chiết xuất, mà lượng này chịu ảnh hưởng của tuổi cây, tốc độ lớn, đất và khí hậu nơi cây mọc. Hai cây cùng loài, cùng đường kính có thể cho lõi khác nhau thấy rõ về độ đậm và độ thơm.

Tỷ lệ lõi quyết định cách dùng gỗ. Khúc gỗ lõi nhỏ chỉ đủ tiện vòng, làm hộp, đũa, đồ lưu niệm. Khúc lõi lớn mới làm được mặt bàn liền tấm, cột, tượng to. Đây là lý do những món đồ gỗ quý kích thước lớn mà toàn lõi luôn hiếm hơn nhiều so với đồ nhỏ.

Phần giác không phải phế phẩm hoàn toàn. Thợ có thể dùng giác làm chi tiết khuất, làm củi, làm ván phụ, hoặc để lại một vệt giác có chủ ý ở mép bàn cho tự nhiên. Vấn đề chỉ phát sinh khi người bán gọi chung cả món là "toàn lõi" trong khi thực tế không phải.

Cách kiểm ranh giới lõi giác trên đồ gỗ trước khi mua

Bạn không cần dụng cụ đặc biệt, chỉ cần ánh sáng tự nhiên và một chút kiên nhẫn. Làm lần lượt các bước sau, đặc biệt với đồ được quảng cáo là toàn lõi.

  1. Đưa món đồ ra chỗ sáng tự nhiên, tránh đèn vàng trong cửa hàng vì đèn vàng làm mọi loại gỗ trông đỏ và đều màu hơn thực tế.
  2. Tìm mặt cắt đầu: chân bàn, đầu thanh gỗ, đáy tượng, lỗ xỏ dây của vòng. Ở mặt cắt ngang, ranh giới lõi giác thường hiện rõ nhất, có khi thành một đường cong cắt qua các vòng năm.
  3. Nhìn mặt dưới và mặt sau: mặt dưới bàn, lưng tủ, phía trong ngăn kéo là những chỗ thợ hay tận dụng phần giác vì người dùng ít nhìn thấy.
  4. Quan sát màu dọc theo thớ. Màu tự nhiên của lõi chuyển theo đường vân, đậm nhạt xen nhau; màu nhuộm thường phủ đều, đọng đậm hơn ở chỗ lỗ mạch và vết xước.
  5. Xem vết mòn và vết xước cũ: màu nhuộm hay bị mòn để lộ nền nhạt ở cạnh, trong khi lõi thật mòn đi vẫn cùng màu bên dưới.
  6. Hỏi người bán thẳng câu "phần nhạt màu này là giác hay lõi" và đề nghị ghi chất liệu, tỷ lệ lõi nếu có cam kết, vào giấy bán hàng.

Nếu món đồ đã được phủ lớp sơn màu dày, các bước nhìn trên sẽ khó áp dụng. Khi đó những chỗ không sơn như lòng mộng, lỗ khoan, đáy chân là nơi còn để lộ gỗ thật. Với đồ giá trị lớn, cách chắc nhất vẫn là nhờ cơ sở giám định gỗ có phòng thí nghiệm.

Những hiểu lầm hay gặp về chữ "lõi"

"Đồ có giác là đồ giả." Không đúng. Vòng tay, bát, hộp tiện từ gỗ quý thật vẫn có thể còn một vệt giác, đó là gỗ thật của cùng một cây. Điều quan trọng là món đồ được mô tả trung thực và giá trị bạn bỏ ra tương xứng.

"Lõi nào cũng chìm trong nước." Độ nặng của gỗ tuỳ loài. Lõi sưa, trắc, mun thường rất nặng, nhưng lõi của nhiều loài gỗ thơm khác lại nổi. Một vật chìm cũng có thể là gỗ khác loài, hoặc đã được ngâm tẩm. Phép thử thả nước chỉ là gợi ý, không phải kết luận.

"Lõi càng đậm càng tốt." Độ đậm thay đổi theo thời gian tiếp xúc ánh sáng và không khí, lại dễ bị can thiệp bằng nhuộm, hun, đánh dầu màu. Màu đậm bất thường, đều tăm tắp trên toàn bộ món đồ là dấu hiệu cần nhìn kỹ hơn chứ không phải dấu hiệu tốt.

"Gỗ trồng thì không có lõi." Cây trồng đủ tuổi vẫn hình thành lõi, chỉ là tỷ lệ lõi và độ đậm thường thấp hơn cây lâu năm trong rừng. Danh mục này có bài riêng so sánh gỗ rừng trồng với gỗ rừng tự nhiên cùng loài.

Đọc lời mô tả "toàn lõi", "lõi đặc" khi mua đồ gỗ quý

Trên thị trường, các cụm như "toàn lõi", "lõi đặc", "không dác" được dùng rất rộng rãi nhưng không có định nghĩa chung bắt buộc. Có người dùng để nói toàn bộ món đồ làm từ phần lõi, có người chỉ muốn nói mặt nhìn thấy là lõi. Vì không có chuẩn chung, bạn nên hiểu đó là lời mô tả của người bán và đề nghị họ viết lại bằng câu rõ nghĩa hơn: món đồ làm từ loài gỗ gì, phần nhìn thấy là lõi hay có giác, có ghép hay không, có nhuộm hoặc phủ màu hay không.

Khi những thông tin này được ghi trên hoá đơn hoặc giấy bán hàng, bạn có căn cứ để khiếu nại nếu sau này phát hiện sai khác. Cách ghi giấy tờ và quyền của người mua khi bị bán sai mô tả có bài riêng ở danh mục mua đúng và danh mục thật giả của trang. Còn với gỗ thuộc nhóm quý hiếm bị hạn chế khai thác, ngoài chuyện lõi hay giác, đồ gỗ lớn cần có giấy tờ nguồn gốc hợp pháp; nguyên tắc chung là món đồ không chứng minh được nguồn gốc thì không nên mua, dù giá hấp dẫn đến đâu.

Câu hỏi thường gặp

Dác gỗ và giác gỗ có phải là một không?

Phải. Dác và giác là hai cách gọi cùng một phần gỗ nhạt màu ở vòng ngoài thân cây, tuỳ vùng miền mà người ta quen dùng chữ nào. Trong sách lâm học cũng có khi gọi là gỗ dác, còn phần lõi được gọi là gỗ lõi hoặc tâm gỗ.

Có thể làm cho gỗ giác bền như gỗ lõi không?

Có thể cải thiện một phần bằng cách sấy đúng quy trình và tẩm thuốc bảo quản trong nhà máy, vì giác dễ ngấm thuốc hơn lõi. Tuy vậy màu, mùi và độ nặng đặc trưng của lõi thì không tạo ra được, nên giác đã xử lý vẫn không thể bán như lõi.

Vòng tay gỗ có một vệt trắng có nên mua không?

Vệt trắng thường là phần giác của cùng cây gỗ. Nếu người bán nói rõ điều đó và bạn thích vẻ tự nhiên ấy, không có lý do gì phải từ chối. Chỉ cần lưu ý vệt giác dễ bám bẩn mồ hôi và đổi màu nhanh hơn phần lõi khi đeo lâu ngày.

Vì sao cùng một tấm gỗ mà có chỗ đỏ, chỗ vàng?

Chỗ vàng nhạt có thể là giác nằm ở mép tấm ván, hoặc là vùng lõi mới hình thành còn ít chất màu. Cũng có loài có màu lõi tự nhiên không đều, xen sọc đậm nhạt. Nhìn mặt cắt đầu tấm ván sẽ giúp bạn phân biệt hai trường hợp này.

Gỗ lõi có hoàn toàn không bị mối ăn không?

Không có gỗ nào hoàn toàn miễn nhiễm. Lõi của nhiều loài gỗ quý chống mối mọt tốt hơn hẳn giác nhờ chất chiết xuất, nhưng nếu đặt sát nền ẩm, gần tổ mối, hay để ẩm kéo dài thì lõi vẫn có thể bị hại theo thời gian.

Làm sao biết phần gỗ sẫm là lõi thật hay giác bị nhuộm?

Nhìn ở mặt cắt đầu và trong lòng lỗ khoan: màu nhuộm thường chỉ ngấm một lớp mỏng, bên trong vẫn nhạt. Màu nhuộm cũng hay đọng đậm ở lỗ mạch, vết xước và mép cạnh. Với món đồ giá trị lớn, nên nhờ cơ sở giám định kiểm thay vì tự đoán.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138