Một số gỗ quý như trắc, cẩm lai, tếch chứa nhiều dầu, nhựa và sáp tự nhiên trong lõi, và chính lớp dầu này khiến keo khó bám, sơn chậm khô, dễ nhăn hoặc bong nếu không được xử lý đúng. Thợ lâu năm gọi đây là gỗ "ăn sơn kém" hay gỗ "dầu". Đặc tính này không phải khuyết tật, nó cũng là lý do những loại gỗ ấy bền, chịu ẩm, có độ bóng tự nhiên đẹp, nhưng nó đòi hỏi cách làm và cách hoàn thiện riêng.
Với người mua và người dùng đồ gỗ, hiểu chuyện gỗ nhiều dầu giúp bạn đọc được vì sao một chiếc bàn gỗ trắc có lớp sơn bong từng mảng, vì sao mối ghép bung sau vài mùa, và vì sao nhiều xưởng chọn đánh dầu, đánh sáp hay đánh cánh kiến cho gỗ trắc thay vì phủ sơn dày. Bài viết giải thích cơ chế, dấu hiệu nhận ra và những câu nên hỏi khi đặt hoặc sửa đồ.
Dầu trong gỗ đến từ đâu
Dầu, nhựa và sáp trong gỗ thuộc nhóm chất chiết xuất tích tụ ở gỗ lõi khi cây già đi. Ở mỗi loài, thành phần và lượng chất này khác nhau. Gỗ tếch nổi tiếng với cảm giác hơi trơn, như có dầu khi sờ vào mặt mới bào. Gỗ trắc, cẩm lai thuộc nhóm gỗ đỏ chi Dalbergia cũng có lượng chất chiết xuất cao, mặt bào mới thường ánh bóng ngay cả khi chưa phủ gì. Một số gỗ họ Dầu chứa nhựa có thể rỉ ra thành giọt khi trời nóng.
Với cây, những chất này giúp chống nấm, côn trùng và nước. Với người dùng, chúng mang lại độ bền tự nhiên cao và vẻ bóng ấm khi được đánh bóng. Tếch được dùng lâu đời trên tàu thuyền, sàn ngoài trời chính nhờ đặc tính chịu nước này. Trắc và cẩm lai được ưa làm đồ chạm, đồ tiện vì bề mặt mịn, bóng tự nhiên.
Nhưng cũng chính các chất ấy nằm sẵn trên bề mặt và trong thành tế bào gỗ, tạo ra một lớp ngăn giữa gỗ với keo hoặc sơn. Keo và sơn cần thấm vào, bám vào bề mặt gỗ sạch; khi gặp lớp dầu, chúng bám kém, hoặc một số chất trong gỗ cản trở quá trình đóng rắn của chúng.
Gỗ nhiều dầu gây khó ở những khâu nào
Dán keo. Keo dán gỗ thông thường cần thấm vào bề mặt để tạo liên kết. Trên gỗ nhiều dầu, keo có thể chỉ bám hờ ở lớp ngoài, mối ghép trông chắc lúc đầu nhưng dần bung ra khi gỗ co nở theo mùa. Mặt ghép để lâu sau khi bào lại càng khó dán vì dầu tiếp tục di chuyển ra bề mặt.
Sơn phủ. Một số loại sơn gốc dầu hoặc dầu lau khô bằng phản ứng với ôxy có thể khô rất chậm, thậm chí dính tay kéo dài trên gỗ trắc, cẩm lai, vì chất trong gỗ cản phản ứng. Sơn phủ dày có thể nhăn, mất độ bám và bong từng mảng sau một thời gian.
Dụng cụ. Gỗ tếch chứa các hạt khoáng cực nhỏ, kết hợp với độ cứng của các gỗ đỏ, làm lưỡi cưa, lưỡi bào nhanh cùn. Dụng cụ cùn lại làm mặt gỗ bị miết, dầu bị ép lên bề mặt nhiều hơn.
Chà nhám. Bụi gỗ nhiều dầu dễ vón và bám kín giấy nhám, làm giấy nhanh mất tác dụng và nóng lên. Ngoài ra, như bài về dị ứng gỗ đã nói, bụi một số gỗ đỏ có thể gây kích ứng, nên cần hút bụi và bảo hộ.
Các kiểu hoàn thiện thường dùng cho gỗ nhiều dầu
Không có cách hoàn thiện duy nhất đúng. Bảng dưới so sánh các lựa chọn phổ biến theo mô tả chung của người làm nghề; kết quả thực tế còn phụ thuộc loài gỗ, tay nghề và sản phẩm cụ thể.
| Cách hoàn thiện | Ưu điểm với gỗ nhiều dầu | Hạn chế | Hợp với |
|---|---|---|---|
| Để mộc, đánh bóng cơ học | Giữ nguyên màu, mùi, cảm giác gỗ; không lo bong | Bảo vệ kém trước vết nước, vết bẩn | Đồ tiện nhỏ, đồ chạm trang trí |
| Sáp ong, sáp hỗn hợp | Dễ làm, dễ làm lại, bề mặt mờ ấm | Mòn nhanh, chịu nước và nhiệt kém | Đồ trang trí, tượng, hộp |
| Dầu lau mỏng nhiều lớp | Thấm vào gỗ, không tạo màng dễ bong | Có loại khô chậm trên gỗ dầu; cần lau lại định kỳ | Mặt bàn, ghế, tay vịn |
| Cánh kiến | Bám khá tốt trên nhiều gỗ dầu, có thể dùng làm lớp lót | Kém chịu nước, cồn và nhiệt | Đồ gỗ truyền thống trong nhà |
| Sơn phủ tạo màng như PU | Bảo vệ tốt trước nước, vết bẩn | Dễ bong nếu bề mặt không được xử lý; khó sửa cục bộ | Mặt bàn ăn, đồ dùng nhiều nếu thợ có kinh nghiệm với gỗ dầu |
Nhiều xưởng kết hợp các cách: lót mỏng một lớp để cô lập dầu, sau đó mới phủ lớp chính. Nếu bạn đặt đồ, hãy hỏi xưởng định hoàn thiện thế nào và vì sao, câu trả lời cụ thể cho thấy họ hiểu loại gỗ mình làm.
Thợ có kinh nghiệm thường xử lý thế nào
Phần này giúp bạn hiểu quy trình để trao đổi với xưởng, không phải hướng dẫn tự làm. Những bước có dùng dung môi nên để thợ làm ở nơi thông thoáng với bảo hộ phù hợp.
- Bào hoặc chà bề mặt dán ngay trước khi ghép, để mặt gỗ mới, ít dầu nổi lên.
- Làm sạch dầu trên bề mặt ghép bằng dung môi phù hợp ngay trước khi phết keo, rồi dán sớm, không để mặt ghép nằm lâu.
- Chọn loại keo được nhà sản xuất khuyến nghị cho gỗ nhiều dầu, và tuân thủ thời gian ép, thời gian đóng rắn.
- Thiết kế mối ghép có liên kết cơ học như mộng, chốt thay vì chỉ trông vào keo, nhất là ở chỗ chịu lực.
- Thử lớp hoàn thiện trên một mẩu gỗ cùng loại trước khi làm cả món, quan sát thời gian khô và độ bám.
- Phủ lớp mỏng, nhiều lượt, để khô đủ giữa các lượt thay vì một lớp dày.
Nếu xưởng đề nghị một cách khác, điều đó không có nghĩa là sai. Quan trọng là họ có lý do và có thử trước. Bạn có thể đề nghị xem mẫu hoàn thiện trên gỗ thật trước khi đồng ý.
Dấu hiệu đồ gỗ nhiều dầu được hoàn thiện chưa đúng
Khi xem đồ đang bán hoặc đồ trong nhà, những dấu hiệu dưới đây gợi ý lớp hoàn thiện hoặc mối ghép gặp vấn đề do dầu trong gỗ, hoặc do cách làm.
- Lớp sơn bong thành mảng, lộ mặt gỗ bên dưới vẫn bóng và sạch, như sơn chưa từng bám vào.
- Bề mặt dính tay, bám bụi kéo dài nhiều tuần sau khi hoàn thiện, nhất là khi trời nóng.
- Lớp phủ nhăn, rạn chân chim, mờ đục từng vùng.
- Đường keo ở mối ghép hở ra, có khe nhỏ chạy dọc mối dán sau một hai mùa.
- Những giọt nhựa hoặc vệt sẫm rỉ ra trên bề mặt khi trời nóng, với một số gỗ họ Dầu.
- Mặt gỗ trông ướt, bóng dầu bất thường sau khi lau, có thể do đánh quá nhiều dầu mà không lau sạch phần dư.
Một số dấu hiệu, như nhựa rỉ ở gỗ mới, có thể giảm dần theo thời gian. Những dấu hiệu khác, như sơn bong mảng lớn hay keo hở, thường cần thợ xử lý lại. Đừng tự cạo, tự sơn đè lên lớp cũ vì dễ làm tình trạng tệ hơn.
Dầu tự nhiên của gỗ và dầu được đánh thêm lên bề mặt
Hai thứ trông giống nhau nhưng khác bản chất. Độ bóng của gỗ trắc, cẩm lai mới bào đến từ chất chiết xuất nằm trong chính thớ gỗ. Còn dầu được lau lên bề mặt, dù là dầu hoàn thiện đúng cách hay dầu đánh dày để làm món đồ trông bóng, đậm hơn, là lớp nằm bên ngoài. Người mua cần phân biệt vì lớp dầu đánh thêm có thể che màu thật, che vân, và làm một loại gỗ thường trông giống gỗ dầu.
Lau thử bằng khăn khô ở chỗ khuất. Bề mặt vừa được đánh nhiều dầu thường để lại vệt dầu hoặc vệt màu trên khăn trắng. Gỗ hoàn thiện đúng cách, đã khô, chỉ cho cảm giác mượt, không ra dầu, không ra màu.
Ngửi mùi. Dầu hoàn thiện mới có mùi riêng, có khi hắc, lấn át mùi gỗ. Gỗ trắc, cẩm lai ở chỗ trầy mới hoặc mặt cắt đầu thường có mùi riêng của loài, khác với mùi dầu bề mặt.
Nhìn chỗ trầy, chỗ khoan. Ở gỗ dầu thật, phần gỗ lộ ra dưới vết trầy vẫn có ánh bóng tự nhiên khi được miết. Ở gỗ thường được đánh dầu màu, bên dưới vết trầy là gỗ nhạt, khô, không bóng.
Chăm sóc đồ gỗ nhiều dầu trong nhà
Đồ gỗ trắc, cẩm lai, tếch đánh dầu hoặc đánh sáp cần được lau bụi bằng khăn mềm khô hoặc hơi ẩm, vắt thật kỹ, rồi lau khô ngay. Tránh để cốc nước, đồ nóng đặt trực tiếp lên mặt gỗ không có lớp phủ tạo màng. Theo thời gian, khi bề mặt trông khô, xỉn, bạn có thể nhờ thợ hoặc tự lau một lớp dầu, sáp mỏng loại phù hợp với lớp hoàn thiện ban đầu, lau sạch phần dư.
Không nên dùng các chất tẩy rửa mạnh, nước lau kính, cồn đậm đặc để lau đồ gỗ hoàn thiện bằng cánh kiến hay sáp, vì chúng có thể làm mờ hoặc hỏng lớp bề mặt. Với đồ đánh dầu, tránh xịt các sản phẩm đánh bóng chứa silicone, vì sau này khi cần làm lại bề mặt, silicone khiến lớp hoàn thiện mới khó bám, cộng thêm vào cái khó vốn có của gỗ nhiều dầu.
Khi cần sửa chữa, chẳng hạn dán lại mối ghép, làm lại bề mặt, hãy chọn thợ đã từng làm với loại gỗ đó và hỏi họ sẽ xử lý dầu thế nào. Thợ quen gỗ thông, gỗ công nghiệp chưa chắc biết những đòi hỏi riêng của gỗ trắc, cẩm lai, tếch. Phần bảo quản theo mùa nồm ẩm có bài riêng trong danh mục bảo quản của trang.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao bàn gỗ trắc trong nhà bị bong sơn?
Gỗ trắc chứa nhiều dầu và chất chiết xuất tự nhiên, nếu bề mặt không được làm sạch và lót đúng cách trước khi sơn, lớp sơn bám kém và có thể bong theo thời gian. Co nở gỗ theo mùa cũng góp phần. Nên nhờ thợ có kinh nghiệm với gỗ dầu đánh giá và làm lại thay vì sơn đè lên.
Gỗ tếch có cần sơn không?
Tếch có độ bền tự nhiên cao nên có thể dùng không sơn, kể cả ngoài trời, khi đó bề mặt sẽ chuyển xám bạc theo thời gian. Muốn giữ màu nâu, người ta thường lau dầu định kỳ thay vì phủ sơn tạo màng dày, vì lớp màng dễ bong trên gỗ nhiều dầu.
Đánh cánh kiến có hợp với gỗ trắc không?
Cánh kiến là lớp hoàn thiện truyền thống và bám khá tốt trên nhiều loại gỗ nhiều dầu, cho bề mặt bóng ấm. Hạn chế là kém chịu nước, cồn và nhiệt, nên với mặt bàn dùng nhiều, cần lót cốc, tránh đồ nóng hoặc chọn lớp phủ khác bền hơn.
Có thể tự dán lại mối ghép gỗ trắc bị hở không?
Với mối ghép nhỏ, không chịu lực, người có kinh nghiệm có thể làm, nhưng cần làm sạch keo cũ và dầu trên mặt ghép, dùng keo phù hợp và kẹp ép đúng cách. Mối ghép chịu lực như chân bàn, khung ghế nên giao thợ, vì dán sai sẽ bung lại và có thể gây nguy hiểm.
Gỗ hương có phải gỗ nhiều dầu không?
Gỗ hương có chất chiết xuất đáng kể và mùi thơm, nhưng thường được thợ đánh giá dễ dán, dễ hoàn thiện hơn trắc và cẩm lai. Mức độ còn tuỳ từng tấm gỗ và nguồn gốc. Cách an toàn là thử lớp hoàn thiện trên mẩu gỗ cùng loại trước khi làm cả món đồ.
Có nên xịt nước đánh bóng đồ gỗ hằng tuần không?
Không cần thiết, và với đồ đánh dầu, sáp hay cánh kiến, các sản phẩm xịt chứa silicone có thể gây khó khăn khi làm lại bề mặt sau này. Lau bụi bằng khăn mềm là đủ cho việc chăm sóc hằng ngày; đánh lại dầu hoặc sáp khi bề mặt thực sự khô xỉn.