Phần lớn gỗ quý thay đổi màu rõ rệt sau khi xẻ: gỗ sưa, trắc, hương, gụ lúc mới cắt thường có màu tươi, sáng, rồi sẫm dần về nâu đỏ, nâu tím hoặc nâu đen trong vài tuần đến vài năm. Có loài lại đi theo chiều ngược lại, nhạt dần dưới nắng. Nguyên nhân chính là ánh sáng, đặc biệt tia cực tím, và ôxy trong không khí tác động lên các chất trong gỗ.
Hiện tượng này không phải lỗi của gỗ, nhưng nó làm người mua dễ nhầm. Một tấm gỗ hương mới xẻ đỏ tươi có thể bị nghi là gỗ khác, một món đồ gỗ trắc lâu năm đen sẫm có thể bị tưởng là gỗ mun. Hiểu cơ chế đổi màu giúp bạn đọc đúng một món đồ, chọn lớp hoàn thiện hợp lý và không hốt hoảng khi chiếc bàn mới mua sau một mùa đã khác hẳn lúc nhận hàng.
Màu của gỗ đến từ đâu
Màu của gỗ do hai nhóm chất quyết định. Nhóm thứ nhất là lignin, chất keo kết dính các sợi xenluloza, có trong mọi loại gỗ và tự thân có màu vàng nhạt đến nâu nhạt. Nhóm thứ hai là chất chiết xuất trong gỗ lõi: tanin, flavonoid, quinon, các sắc tố riêng của từng loài. Gỗ quý có màu đặc trưng chủ yếu nhờ nhóm thứ hai. Màu đỏ của sưa và hương, màu tím sẫm của trắc, màu đen của mun đều do những hợp chất riêng tích tụ trong lõi qua nhiều năm.
Các chất này không đứng yên. Khi khúc gỗ được xẻ ra, bề mặt mới lần đầu tiếp xúc với ánh sáng và không khí. Một số hợp chất bị ôxy hoá và chuyển thành dạng có màu sẫm hơn, một số bị ánh sáng phá vỡ và mất màu, lignin trên bề mặt cũng bị tia cực tím phân giải dần. Kết quả cuối cùng mà mắt bạn thấy là tổng của nhiều phản ứng cùng lúc, nên mỗi loài gỗ đổi màu theo một kiểu riêng, với tốc độ riêng.
Điều quan trọng cần nhớ là phần lớn sự đổi màu chỉ xảy ra ở lớp mỏng ngoài cùng. Bào hoặc chà đi một lớp mỏng, màu gỗ bên dưới lại tươi gần như lúc mới xẻ. Đây vừa là cách thợ làm mới đồ gỗ cũ, vừa là một gợi ý để đọc đồ gỗ, sẽ nói ở phần sau.
Xu hướng đổi màu của một số loại gỗ quý thường gặp
Bảng dưới mô tả xu hướng chung người làm nghề thường quan sát được khi gỗ để mộc hoặc phủ lớp hoàn thiện trong suốt, trong điều kiện trong nhà có ánh sáng. Màu cụ thể còn tuỳ từng cây, từng tấm gỗ, nên hãy xem đây là hướng tham khảo.
| Loại gỗ | Lúc mới xẻ | Sau thời gian dùng |
|---|---|---|
| Sưa đỏ | Đỏ hồng đến đỏ cam, vân sẫm rõ | Chuyển dần sang nâu đỏ, nâu sẫm; vân bớt tương phản |
| Trắc | Đỏ tím, đỏ nâu, có sọc sẫm | Sẫm dần về nâu tím, có khi gần đen |
| Hương | Đỏ tươi đến đỏ cam | Nâu đỏ rồi nâu sẫm; màu đỏ tươi phai khá nhanh |
| Gụ | Nâu vàng đến nâu hồng | Nâu sẫm, bóng ấm, người xưa gọi là màu "gụ" lên nước |
| Lim | Nâu vàng hơi xanh | Sẫm về nâu đen, đặc biệt nơi ẩm hoặc tiếp xúc kim loại |
| Mun | Đen hoặc đen xen sọc nâu, xám | Ít đổi; mặt mộc có thể xỉn, ngả nâu nhẹ dưới nắng |
Từ màu lúc mới xẻ đến màu sau thời gian dùng mất bao lâu thì không có con số cố định. Đặt gần cửa sổ có nắng chiếu, gỗ có thể đổi rõ trong vài tuần; để trong phòng tối, có khi nhiều năm mới thấy khác. Món đồ đặt ở hai vị trí khác nhau trong cùng một nhà cũng có thể lên màu không giống nhau.
Ba tác nhân làm gỗ đổi màu
Ánh sáng, nhất là tia cực tím. Tia cực tím trong ánh nắng có năng lượng đủ cao để bẻ gãy liên kết trong lignin và trong nhiều sắc tố. Ánh sáng nhìn thấy cũng góp phần, chậm hơn. Vì vậy mặt bàn kê cạnh cửa sổ đổi màu nhanh hơn chân bàn, và vật đặt cố định lâu ngày trên mặt bàn để lại một vệt màu khác khi nhấc lên.
Ôxy trong không khí. Nhiều chất chiết xuất gặp ôxy sẽ dần chuyển sang dạng sẫm màu, giống như lát táo cắt ra để ngoài không khí bị thâm. Quá trình này diễn ra cả trong bóng tối, chỉ chậm hơn. Đây là lý do mặt trong của ngăn kéo cũng sẫm dần theo năm tháng, dù ít khi thấy ánh sáng.
Độ ẩm, nhiệt và các chất tiếp xúc. Độ ẩm và nhiệt độ cao làm phản ứng diễn ra nhanh hơn. Một số loài giàu tanin như lim, sồi gặp sắt trong môi trường ẩm sẽ đen lại thành vệt quanh đinh, vít. Mồ hôi tay, dầu mỡ thức ăn, khói bếp cũng phủ lên bề mặt một lớp làm màu gỗ trầm xuống theo thời gian.
Lớp hoàn thiện ảnh hưởng đến màu gỗ ra sao
Lớp phủ trên bề mặt không ngăn được hoàn toàn sự đổi màu, nhưng làm thay đổi tốc độ và hướng đổi. Dầu lau như dầu lanh, dầu tung thấm vào thớ gỗ, làm màu gỗ đậm và ấm lên ngay khi lau, rồi bản thân lớp dầu cũng ngả vàng dần theo năm tháng. Sáp ong cho bề mặt mờ, ít làm thay đổi màu, nhưng bảo vệ kém trước ánh nắng. Các loại sơn phủ trong suốt có thể chứa chất hấp thụ tia cực tím, giúp chậm quá trình đổi màu, tuy không dừng hẳn.
Có một điều người mua nên biết: lớp phủ có pha màu, thường gọi là sơn màu hay dầu màu, cho phép thợ làm cho cả món đồ cùng một tông ngay từ đầu, che đi khác biệt giữa lõi và giác, giữa tấm này tấm kia. Không có gì sai khi dùng sơn màu nếu được nói rõ. Nhưng một món đồ gỗ quý để màu "tự nhiên" thật sự sẽ có chỗ đậm chỗ nhạt theo vân, theo vị trí, chứ hiếm khi đều tăm tắp như được sơn.
Nếu bạn muốn giữ màu tươi của gỗ lâu hơn, cách hiệu quả nhất vẫn là tránh nắng chiếu trực tiếp: kê đồ xa cửa sổ, dùng rèm, dán phim chống tia cực tím lên kính. Còn nếu bạn thích màu trầm của đồ lâu năm, chỉ cần dùng bình thường, thời gian sẽ tự làm việc của nó.
Dùng sự đổi màu để đọc một món đồ gỗ
Vì màu gỗ thay đổi theo ánh sáng và thời gian, những chỗ khuất trên một món đồ giống như "nhật ký" ghi lại lịch sử của nó. Khi xem đồ gỗ, bạn có thể làm theo trình tự sau.
- So màu mặt trên với mặt dưới. Đồ đã dùng lâu thường có mặt trên, mặt tiếp xúc ánh sáng sẫm hoặc phai khác hẳn mặt dưới, mặt trong. Đồ mới đánh màu thường đều màu ở mọi mặt.
- Tìm vệt bóng của vật kê lâu ngày, như vết tròn của lọ hoa, hình chữ nhật của khay trà. Vệt này cho thấy gỗ đã nằm ở một chỗ có ánh sáng đủ lâu để lên màu.
- Nhìn chỗ bị trầy mới. Bên dưới vết trầy, màu gỗ tươi hơn lớp ngoài là dấu hiệu bình thường của gỗ tự nhiên đã lên màu; nếu bên dưới là gỗ nhạt khác hẳn, có thể lớp ngoài là màu nhuộm hoặc veneer.
- Xem quanh đinh, vít, bản lề. Vệt đen loang quanh kim loại ở gỗ giàu tanin là dấu hiệu gỗ đã trải qua nhiều mùa ẩm.
- Hỏi người bán món đồ đã được làm mới bề mặt chưa. Đồ cũ được bào, chà lại sẽ mang màu gỗ tươi trở lại, chuyện này hoàn toàn chính đáng nhưng cần được nói ra.
Những dấu hiệu này chỉ mang tính gợi ý. Người làm đồ giả cũ cũng biết hun khói, phơi nắng, nhuộm loang để bắt chước màu thời gian. Với đồ gỗ cổ hay đồ giá trị lớn, việc đánh giá tuổi và nguồn gốc nên dành cho người chuyên môn.
Đặt đóng đồ gỗ quý khi biết trước gỗ sẽ đổi màu
Nếu bạn đặt xưởng đóng một bộ bàn ghế, một chiếc tủ hay một tấm mặt bàn ghép từ gỗ quý, việc gỗ đổi màu nên được tính ngay từ lúc bàn chọn gỗ. Thứ nhất, những tấm ván xẻ từ cùng một cây, cùng một đoạn thân thường lên màu giống nhau hơn ván lấy từ nhiều cây. Khi ghép mặt bàn, bạn có thể đề nghị thợ chọn ván cùng lô và xếp thử trước, xem ở ánh sáng tự nhiên chứ không chỉ dưới đèn xưởng.
Thứ hai, màu lúc nghiệm thu chưa phải màu cuối cùng. Một món đồ mới hoàn thiện có thể trông loang nhẹ vì tấm này tươi hơn tấm kia, sau vài tháng sử dụng các tấm thường xích lại gần nhau hơn. Ngược lại, nếu có một tấm khác loài lẫn vào, khoảng cách màu lại có khi rõ hơn theo thời gian. Vì vậy nên chụp ảnh món đồ lúc nhận hàng trong ánh sáng ban ngày và giữ lại; ảnh ấy giúp bạn so sánh nếu sau này nghi ngờ có tấm bị tráo.
Thứ ba, nếu muốn đồ để mộc hoặc chỉ lau dầu trong, hãy nói rõ với thợ từ đầu để họ không dùng dầu màu che chênh lệch. Một món đồ gỗ quý để màu tự nhiên, chấp nhận vài tháng đầu chưa đều, thường đẹp và thật hơn một món được đánh màu đồng loạt.
Khi đổi màu bị hiểu nhầm là hàng giả, hoặc ngược lại
Gỗ hương mới đỏ tươi bị nghi là nhuộm. Màu đỏ tươi của gỗ hương mới xẻ đôi khi rực đến mức người mua nghĩ là gỗ đã được nhuộm. Thật ra đó là màu tự nhiên lúc đầu, sẽ trầm xuống nhanh khi gặp ánh sáng. Phân biệt bằng cách xem màu có chạy theo thớ và có đồng nhất từ ngoài vào trong ở mặt cắt hay không.
Trắc lâu năm sẫm đen bị tưởng là mun. Đồ gỗ trắc dùng lâu có thể sẫm gần đen, nhất là ở những chỗ tay hay cầm. Nhìn kỹ ở chỗ trầy hoặc mặt cắt, lõi trắc vẫn còn ánh đỏ tím, trong khi mun có nền đen hoặc đen xen sọc xám nâu và thớ rất mịn.
Đồ mới bị làm cho đổi màu như cũ. Một số món được phơi nắng, hun, phủ dầu màu để trông như đã dùng nhiều năm. Dấu hiệu là màu sẫm phủ đều cả mặt trong, mặt dưới, những chỗ đáng lẽ ít gặp ánh sáng và tay người.
Gỗ phai màu bị coi là gỗ kém. Có loại gỗ quý nhạt dần dưới nắng, nhất là những gỗ có màu đỏ tươi lúc đầu. Phai màu do ánh sáng không làm giảm độ bền của gỗ, chỉ thay đổi vẻ ngoài, và thường có thể làm mới bằng cách chà lớp mỏng bề mặt.
Câu hỏi thường gặp
Có cách nào giữ nguyên màu gỗ như lúc mới mua không?
Không có cách nào giữ nguyên hoàn toàn, vì ôxy trong không khí vẫn tác động cả khi không có ánh sáng. Bạn chỉ có thể làm chậm lại bằng cách tránh nắng chiếu trực tiếp, dùng lớp phủ có chất chống tia cực tím và giữ độ ẩm phòng ổn định.
Vì sao chân bàn và mặt bàn cùng một bộ mà khác màu?
Mặt bàn hứng ánh sáng nhiều hơn chân bàn nên đổi màu nhanh hơn. Ngoài ra chân và mặt có thể được xẻ từ những cây hoặc những phần khác nhau của thân, màu lõi vốn đã không giống nhau. Hai nguyên nhân thường cộng lại với nhau.
Gỗ sưa lâu năm có còn màu đỏ không?
Màu đỏ hồng tươi của sưa mới xẻ thường trầm dần về nâu đỏ sau một thời gian dùng. Ở chỗ trầy mới hoặc khi chà lại lớp mỏng bề mặt, màu đỏ bên dưới lại hiện ra khá rõ. Vì vậy không nên lấy màu bề mặt của đồ cũ để so với gỗ mới xẻ.
Đánh dầu có làm gỗ đổi màu nhanh hơn không?
Dầu làm màu gỗ đậm lên ngay khi lau và lớp dầu tự ngả vàng theo thời gian, nên tổng thể món đồ sẽ trầm hơn gỗ để mộc. Tuy nhiên dầu không làm gỗ hỏng hay kém bền đi; đây chủ yếu là chuyện thẩm mỹ bạn nên cân nhắc trước.
Vết tròn sáng màu trên mặt bàn có xoá được không?
Vết này do vật kê lâu ngày che ánh sáng. Nếu để trống chỗ đó, theo thời gian màu sẽ dần đuổi kịp phần xung quanh. Muốn đều màu ngay thì phải làm lại bề mặt cả mặt bàn, việc này nên giao thợ có kinh nghiệm với gỗ quý.
Gỗ đổi màu có ảnh hưởng đến độ bền không?
Đổi màu do ánh sáng và không khí trong nhà chủ yếu xảy ra ở lớp mỏng ngoài cùng và không làm gỗ yếu đi đáng kể. Riêng gỗ để ngoài trời lâu ngày, nắng mưa có thể làm lớp bề mặt xám bạc, xơ xước, đó là dấu hiệu bề mặt đang bị phân huỷ dần và cần được bảo vệ.