Cùng một công thức đất và men, nung trong lò củi, lò gas hay lò điện sẽ cho ra sản phẩm khác nhau, vì mỗi loại lò tạo ra kiểu lửa, kiểu không khí và tốc độ nóng nguội riêng. Lò củi để lại vệt tro và độ không đều mà nhiều người mê; lò gas cho phép điều chỉnh không khí để có những màu men nhất định; lò điện cho nhiệt đều, mẻ nào cũng giống mẻ nào.
Không loại lò nào tốt hơn loại nào một cách tuyệt đối. Bài này giúp bạn đọc những dấu vết lò để lại trên món đồ, hiểu vì sao giá và độ đồng đều khác nhau, và biết hỏi gì khi người bán nói đồ của họ là gốm lò củi.
Lò nung làm gì với đất và men
Trong lò, đất trải qua một chuỗi biến đổi không quay lại được. Ở nhiệt độ thấp, nước còn sót lại bay đi; lên cao hơn, chất hữu cơ cháy hết và khoáng sét đổi cấu trúc; tới vùng nhiệt độ cao, tràng thạch chảy thành pha thuỷ tinh gắn các hạt lại với nhau. Món đồ co lại, chắc hơn và không còn tan trong nước.
Men cũng tan chảy thành một lớp thuỷ tinh mỏng phủ lên xương. Màu và độ bóng của men phụ thuộc vào nhiệt độ cao nhất đạt được, thời gian giữ nhiệt, tốc độ nguội và đặc biệt là lượng không khí trong lò. Khi lò thừa không khí, các kim loại trong men giữ dạng oxit; khi lò thiếu không khí, ngọn lửa lấy bớt oxy từ chính các oxit đó và màu men đổi đi.
Hai trạng thái này được gọi là nung oxy hoá và nung khử. Ví dụ dễ hiểu là oxit đồng: nung oxy hoá thường cho màu xanh lục, nung khử có thể cho màu đỏ. Sắt trong men cũng vậy, nung khử nhẹ cho sắc xanh ngọc, nung oxy hoá cho sắc vàng nâu. Hiểu điều này là hiểu vì sao loại lò lại quan trọng: mỗi loại lò kiểm soát không khí theo một cách.
Lò củi: đẹp ở chỗ không đều
Lửa và tro chạm trực tiếp vào đồ. Củi cháy sinh ra tro bay theo luồng lửa và đậu lên bề mặt món đồ. Ở nhiệt độ cao, tro này phản ứng với đất và men, tạo thành những vệt men tự nhiên, thường dày hơn ở mặt hướng về phía lửa. Đồ gốm củi không men dựa hẳn vào hiệu ứng này.
Nhiệt không đều trong lò. Một lò củi lớn có vùng nóng và vùng nguội, phía trước và phía sau. Cùng một mẻ, món ở gần cửa lửa có thể chảy men nhiều, món ở cuối lò lại non lửa. Người thợ dựa vào kinh nghiệm để xếp đồ và đọc màu lửa.
Tỷ lệ hỏng cao hơn. Vì khó kiểm soát, mỗi mẻ lò củi thường có phần sản phẩm phải loại: nứt, cong, chảy men dính kê, non lửa. Thời gian nung và làm nguội cũng dài, tốn nhiều củi và công canh lò. Đây là lý do chính khiến đồ lò củi thường đắt hơn đồ cùng kiểu từ lò gas hay lò điện.
Khói và quy định môi trường. Lò củi sinh nhiều khói bụi. Nhiều làng nghề ở các khu dân cư đông đã chuyển phần lớn sang lò gas trong những năm gần đây để giảm ô nhiễm, nên đồ lò củi thật ngày càng ít và thường đến từ các xưởng chuyên làm dòng này.
Lò gas và lò điện: kiểm soát được, lặp lại được
Lò gas. Ngọn lửa từ khí đốt sạch hơn củi, không có tro bay, nhiệt độ và lượng không khí điều chỉnh được bằng van. Người thợ có thể chủ động nung khử để có men ngọc, men đỏ đồng, hoặc nung oxy hoá cho màu tươi. Lò gas là lựa chọn phổ biến ở các làng nghề lớn vì cân bằng giữa chất lượng, sản lượng và môi trường.
Lò điện. Nhiệt sinh ra từ dây điện trở quanh thành lò, không có ngọn lửa, nên không khí trong lò mặc nhiên ở trạng thái oxy hoá. Nhiệt rất đều, có thể cài chương trình tăng, giữ và hạ nhiệt chính xác. Lò điện phổ biến ở xưởng nhỏ, lớp học gốm và nghệ nhân làm đồ studio.
Giới hạn của lò điện. Vì khó nung khử, một số màu men truyền thống khó đạt trong lò điện, hoặc người thợ phải dùng công thức men khác để mô phỏng. Đồ lò điện thường có màu đều, sạch, ít bất ngờ.
Lò công nghiệp. Nhà máy dùng lò tuynel hoặc lò con lăn chạy liên tục, sản phẩm đi qua các vùng nhiệt trên băng chuyền. Kết quả là hàng loạt món giống hệt nhau, giá thành thấp, phù hợp đồ dùng đại trà.
Một món đồ nung mấy lần và vì sao điều đó quan trọng
Ngoài loại lò, số lần nung cũng ảnh hưởng tới sản phẩm. Nhiều xưởng nung hai lần: lần đầu nung mộc ở nhiệt độ thấp hơn để đất cứng lại, dễ cầm khi tráng men; lần sau nung men ở nhiệt độ cao để men chảy và xương kết khối. Một số xưởng nung một lần, tráng men lên mộc phơi khô rồi đưa thẳng vào lò, tiết kiệm nhiên liệu nhưng đòi hỏi kiểm soát tốt hơn để men không bong.
Đồ có vẽ màu trên men, viền vàng hay dán hình trang trí thường cần thêm một lần nung nữa ở nhiệt độ thấp để gắn lớp trang trí lên men. Mỗi lần nung thêm là thêm chi phí, thêm rủi ro nứt vỡ, và lớp trang trí nung thấp cũng kém bền hơn lớp men chính khi bị chà xát.
Với người mua, câu hỏi hữu ích không phải là nung mấy lần, mà là nhiệt độ nung men cao nhất là bao nhiêu và lớp trang trí nằm dưới hay trên men. Đồ nung men ở nhiệt độ cao, trang trí nằm dưới men thường bền hơn trong việc rửa hằng ngày. Đồ nung thấp, trang trí nằm trên men đẹp màu nhưng cần nâng niu hơn: tránh cọ mạnh, tránh máy rửa bát và tránh để thức ăn chua tiếp xúc lâu với phần màu vẽ.
Đọc dấu vết lò trên món đồ
Bảng dưới là các dấu hiệu thường gặp. Không dấu hiệu nào là bằng chứng chắc chắn, vì người thợ giỏi có thể tạo hiệu ứng giống nhau bằng cách khác; hãy dùng chúng để đặt câu hỏi.
| Dấu hiệu | Thường gặp ở | Cách xem |
|---|---|---|
| Vệt tro bám, men lốm đốm một phía | lò củi | xoay món đồ, so mặt trước và mặt sau |
| Màu men đậm nhạt khác nhau trên cùng món | lò củi, đôi khi lò gas | xem men đọng ở chỗ lõm, chỗ cong |
| Bộ nhiều món màu giống hệt nhau | lò điện, lò công nghiệp | đặt các món cạnh nhau dưới cùng nguồn sáng |
| Vết kê tròn ở đáy hoặc trong lòng | nhiều loại lò khi xếp chồng | nhìn đáy, nhìn lòng bát tìm vòng không men |
| Men ngọc, men đỏ đồng có sắc sâu | lò gas, lò củi nung khử | hỏi người bán nung khử hay dùng công thức mô phỏng |
| Mặt mộc sẫm màu do khói | lò củi, nung lộ thiên | xem phần không men có loang đen nâu không |
Gốm nung lộ thiên như ở làng gốm Bàu Trúc nay thuộc Khánh Hoà là một trường hợp riêng: không dùng lò mà xếp đồ ngoài trời, phủ rơm củi rồi đốt, nhiệt độ thấp hơn nhiều so với lò, cho ra đồ đất nung loang màu đặc trưng. Kiểu đồ này đẹp để trưng bày, thấm nước nhiều và không dành cho việc đựng thức ăn ướt.
Người bán nói "gốm lò củi": hỏi gì để hiểu đúng
Lò củi là lời quảng cáo có sức hút, nên cũng là lời dễ bị dùng sai. Những câu hỏi sau giúp bạn hiểu món đồ mà không cần tỏ ra nghi ngờ người bán:
- Hỏi lò của xưởng nào, ở đâu, một mẻ nung mất bao lâu. Người làm lò củi thật thường kể được chi tiết về thời gian đốt và làm nguội.
- Hỏi món này nằm ở vị trí nào trong lò và vì sao mặt này đậm hơn mặt kia. Câu trả lời cụ thể là dấu hiệu tốt.
- Hỏi cả bộ có màu đều nhau không. Đồ lò củi thật hiếm khi có một bộ sáu chén giống nhau tuyệt đối; nếu giống hệt, có thể nó được nung lò khác.
- Hỏi men có dành cho đồ ăn không, nung ở nhiệt độ nào. Lò củi không tự động làm men an toàn hơn hay kém an toàn hơn.
- Xin ảnh hoặc video lò và mẻ nung nếu mua qua mạng. Nhiều xưởng làm lò củi vui lòng chia sẻ vì đó là niềm tự hào của họ.
- Ghi mô tả "nung lò củi" vào hoá đơn hoặc tin nhắn xác nhận đơn hàng nếu đó là lý do bạn chấp nhận giá cao hơn.
Nếu câu trả lời mơ hồ, điều đó không có nghĩa người bán gian dối; có khi họ chỉ là cửa hàng trung gian. Khi đó, hãy mua vì bạn thích món đồ, không mua vì hai chữ lò củi.
Chọn theo nhu cầu, không theo nhãn lò
Nếu bạn cần một bộ bát đĩa dùng hằng ngày, đồng đều, dễ thay khi vỡ một chiếc, đồ lò gas, lò điện hoặc lò công nghiệp là lựa chọn thực tế. Màu đều giúp bạn mua bổ sung sau này mà không lệch bộ, và giá thường dễ chịu hơn.
Nếu bạn muốn một chiếc chén trà, một chiếc bình có cá tính riêng, không giống món nào khác, đồ lò củi hoặc đồ nghệ nhân nung thủ công đáng để tìm hiểu. Khi đó hãy chấp nhận sự không đều như một phần vẻ đẹp: vệt tro, chỗ men dày mỏng, đôi chỗ ám khói. Những điều này không phải lỗi, miễn là men trong lòng chén, chỗ chạm miệng không rạn, không có lỗ kim sâu.
Dù loại lò nào, câu hỏi về an toàn khi đựng thức ăn vẫn nằm ở công thức men và mức độ nung đủ nhiệt. Một món đồ lò củi đẹp nhưng men lòng xù xì, bám bẩn thì hợp để ngắm hơn là để ăn; một chiếc bát lò điện trơn láng, men nung kỹ lại là người bạn bền bỉ trong bếp. Hiểu lò giúp bạn trả đúng tiền cho đúng giá trị, chứ không phải để xếp hạng.
Câu hỏi thường gặp
Gốm lò củi có an toàn hơn gốm lò gas không?
Không có cơ sở để nói vậy. Mức độ an toàn khi đựng thức ăn phụ thuộc chủ yếu vào công thức men và việc nung đủ nhiệt. Một số đồ lò củi có men tro tự nhiên rất bền, nhưng cũng có món men xù xì khó vệ sinh.
Vì sao đồ lò củi đắt hơn?
Vì mỗi mẻ tốn nhiều củi và công canh lò, thời gian nung và làm nguội dài, tỷ lệ sản phẩm hỏng cao hơn. Mỗi món cũng không lặp lại, nên người làm thường bán theo từng chiếc thay vì theo bộ đồng đều.
Nung khử là gì, có ảnh hưởng tới người dùng không?
Nung khử là giai đoạn người thợ giảm lượng không khí trong lò để đổi màu các kim loại trong men, ví dụ cho men ngọc hoặc đỏ đồng. Đây là kỹ thuật tạo màu, bản thân nó không làm món đồ kém an toàn khi đã nung xong đúng cách.
Đồ lò điện có phải đồ công nghiệp không?
Không hẳn. Lò điện rất phổ biến ở xưởng nhỏ và nghệ nhân làm tay từng chiếc. Đồ công nghiệp thường ra từ lò tuynel hoặc lò con lăn chạy liên tục trong nhà máy. Tạo hình bằng tay hay khuôn mới là yếu tố quyết định tính thủ công.
Thấy men loang lổ có phải gốm lò củi không?
Có thể, nhưng không chắc. Người thợ có thể tạo hiệu ứng loang bằng cách tráng nhiều lớp men khác nhau, hoặc dùng men chảy trong lò gas, lò điện. Hãy hỏi người bán và xem các dấu vết khác như vệt tro ở một phía.
Đồ nung lộ thiên có dùng đựng nước uống được không?
Đồ nung lộ thiên nhiệt độ thấp, xương xốp, thường không tráng men nên thấm nước nhiều và khó vệ sinh. Bạn nên dùng để trưng bày, cắm hoa khô hoặc trồng cây, không nên dùng đựng thức ăn ướt hay nước uống hằng ngày.