ChatQuy.comChất Quý
Gốm, men và sứ

Men lì và men bóng trên bát đĩa: chọn loại nào cho đồ ăn, vết xước và bám bẩn

Men lì đẹp, mềm mắt nhưng dễ để vệt dao thìa và bám bẩn hơn men bóng. Hiểu vì sao men mờ, cách chọn, cách thử và cách tẩy vệt xám.

Matte charcoal plate and glossy cream bowl side by side on a linen cloth in a small apartment kitchen in Ho Chi Minh City, hand holding a spoon, late afternoon light

Men bóng là lớp thuỷ tinh trơn láng phản chiếu ánh sáng; men lì là lớp men có bề mặt vi mô gồ ghề hoặc có tinh thể li ti nên tán xạ ánh sáng, nhìn mờ và mềm. Men lì đang được ưa chuộng ở bát đĩa làm tay vì trông tinh tế, chụp ảnh đẹp. Nhưng khi dùng hằng ngày, chính bề mặt mờ ấy dễ giữ lại vệt dao thìa, vết dầu và màu thức ăn hơn.

Bài này giải thích vì sao men mờ, khác biệt thật giữa hai loại khi dùng trong bếp, cách thử một chiếc đĩa men lì trước khi dùng cho đồ chua, và cách làm sạch những vệt xám tưởng là xước mà thật ra không phải.

Vì sao men lại lì

Một lớp men bóng sau khi nung là thuỷ tinh đã chảy đều, nguội đi mà không kết tinh, nên bề mặt nhẵn như mặt kính. Men lì thì khác: trong quá trình nguội, một phần thành phần men kết thành vô số tinh thể rất nhỏ, hoặc men được pha với tỷ lệ chất khó chảy cao để bề mặt không láng hẳn. Ánh sáng chiếu vào bị tán đi nhiều hướng, mắt ta thấy mờ, giống mặt đá mài.

Có nhiều cách tạo men lì. Một số dùng nhiều cao lanh hoặc nhôm để men chảy kém đi; một số dùng các oxit như kẽm, magie, canxi, bari để kết tinh khi nguội; một số đơn giản là men bóng nung thiếu lửa, chưa kịp chảy hết. Ba trường hợp này nhìn bằng mắt có thể giống nhau, nhưng độ bền khác hẳn.

Men lì làm đúng là men đã chảy và kết khối tốt, chỉ có bề mặt mờ, cứng và bền. Men lì do nung non lửa là men chưa chín, mềm hơn, dễ bị thức ăn chua ăn mòn và dễ bám bẩn. Người mua không thấy được công thức, nhưng có thể đọc dấu hiệu và hỏi đúng câu, như phần dưới.

Men lì và men bóng khi dùng trong bếp

So sánh dưới đây dựa trên những gì người dùng thường gặp với đồ dùng hằng ngày. Một chiếc đĩa men lì làm tốt có thể bền hơn một chiếc đĩa men bóng làm ẩu; bảng chỉ nói về xu hướng.

Tiêu chíMen bóngMen lì
Vẻ ngoàisáng, phản chiếu, màu rõmềm mắt, trầm, ít loá khi chụp ảnh
Vệt dao, thìa kim loạiít hiệndễ hiện vệt xám
Bám dầu mỡ, màu thức ănrửa trôi nhanhdễ giữ vết nghệ, cà ri, cà phê
Đồ chua để lâuít bị ảnh hưởng nếu men tốtmen kém ổn định có thể loang màu
Cảm giác taytrơn, mátmịn như đá, ít trơn khi ướt
Hợp vớibát cơm, đĩa canh, đồ ăn nhiều nướcđĩa đồ khô, bánh, trái cây, bày món

Nhiều xưởng chọn cách lai: mặt ngoài men lì cho đẹp, lòng bát hoặc mặt đĩa men bóng hoặc men bán bóng cho dễ dùng. Nếu bạn yêu vẻ mờ nhưng ngại vệt bẩn, đây là kiểu đáng tìm.

Vệt xám trên đĩa men lì không phải lúc nào cũng là xước

Sau vài tuần dùng, nhiều chiếc đĩa men lì xuất hiện những đường xám mảnh theo đường dao cắt, đường thìa vét. Phần lớn đó không phải vết xước trên men, mà là một lớp kim loại rất mỏng từ dao, thìa, nĩa bị bề mặt men mài ra và giữ lại. Men cứng hơn kim loại của dao thìa, giống như viên đá mài; bề mặt càng ráp càng mài nhiều.

Cách phân biệt đơn giản: miết móng tay qua vệt. Nếu móng trượt êm, không vướng, vệt có thể lau được, nhiều khả năng là kim loại bám. Nếu móng vướng vào một rãnh, đó là xước thật trên men, thường do va vào vật cứng hơn như cát, đá, hoặc do men quá mềm.

Vệt kim loại tẩy được bằng các chất mài rất nhẹ: hỗn hợp bột nở với chút nước thành dạng sệt, hoặc kem tẩy dùng cho đồ sứ, chà theo vòng tròn bằng khăn mềm rồi rửa sạch. Không dùng miếng cọ kim loại, vì nó để lại thêm vệt. Không dùng hoá chất tẩy mạnh. Xước thật thì không tẩy được, chỉ có thể chấp nhận hoặc chuyển chiếc đĩa sang việc trưng bày.

Men lì và lớp sơn mờ phủ ngoài: đừng nhầm

Trên thị trường đồ trang trí có không ít bình, lọ, chậu gốm được phủ một lớp sơn mờ thay vì tráng men lì. Cách này rẻ hơn, cho màu đẹp, đồng đều và không cần nung lại ở nhiệt độ cao. Với đồ trưng bày thì không sao, nhưng lớp sơn không phải men: nó không chịu được rửa nhiều, dễ bong khi va chạm và không dành cho việc tiếp xúc thức ăn hay nước uống.

Bạn có thể phân biệt bằng vài quan sát an toàn. Lớp men lì thật cứng như đá, cạo nhẹ bằng móng tay ở chân đế không để lại vệt. Lớp sơn mềm hơn, móng tay có thể để lại vết bóng hoặc vệt trầy. Ở chỗ sứt mẻ, men lì cho thấy một lớp thuỷ tinh mỏng gắn liền với xương, còn sơn thường bong thành vảy, mép sắc gọn. Đồ mới phủ sơn đôi khi còn mùi dung môi nhẹ khi ngửi gần.

Cách chắc chắn nhất vẫn là hỏi người bán và đọc mô tả: đồ dùng cho thức ăn phải là men nung, có thông tin về việc dùng cho thực phẩm. Nếu mô tả chỉ nói chất liệu gốm mà không nói men hay sơn, và giá rẻ hơn hẳn đồ men cùng cỡ, hãy coi đó là đồ trang trí cho tới khi được xác nhận.

Mua bát đĩa men lì qua mạng: đọc ảnh và mô tả

Men lì là loại men khó thể hiện đúng qua ảnh nhất, vì ánh sáng studio và chỉnh màu làm bề mặt trông mịn hơn, màu trông đều hơn thực tế. Khi mua qua mạng, bạn nên:

  • Xin ảnh chụp dưới ánh sáng tự nhiên, không chỉnh màu, có cả ảnh cận mặt men và ảnh chân đế.
  • Hỏi rõ lòng đĩa là men lì, men bán bóng hay men bóng, vì nhiều ảnh chỉ chụp mặt ngoài.
  • Hỏi sản phẩm dành cho đồ ăn hay trang trí, đã thử với đồ chua, máy rửa bát, lò vi sóng chưa.
  • Hỏi màu men có thay đổi theo mẻ không; với đồ thủ công, câu trả lời thật thà là có.
  • Chụp lại phần mô tả và tin nhắn trả lời, để có căn cứ khi nhận hàng không đúng như lời rao.
  • Khi nhận hàng, kiểm ngay mặt men, mép và chân đế trước khi xé bỏ hộp và vật liệu chèn lót.

Nếu nhận về chiếc đĩa ráp như giấy nhám, men loang lộ xương ở mép trong khi ảnh trông mịn đều, bạn có cơ sở để trao đổi đổi trả với người bán theo chính sách đã công bố.

Thử một chiếc đĩa men lì trước khi dùng cho đồ chua

Những người làm gốm thường thử độ ổn định của men lì bằng nước chanh. Phép thử này an toàn, làm được ở nhà và cho bạn thông tin hữu ích, dù không thay được thử nghiệm phòng thí nghiệm.

  1. Rửa sạch, lau khô chiếc đĩa. Chọn một chỗ ít lộ, như sát mép hoặc mặt sau nếu cũng có men.
  2. Vắt vài giọt nước chanh tươi lên mặt men, đặt một lát chanh mỏng lên trên.
  3. Úp một chiếc bát lên để nước chanh không bay hơi, để qua đêm ở nhiệt độ phòng.
  4. Sáng hôm sau, rửa sạch và lau khô. So màu, độ mờ của chỗ thử với vùng xung quanh dưới ánh sáng tự nhiên.
  5. Nếu chỗ thử không khác gì, men khá ổn định với đồ chua thông thường. Nếu chỗ thử nhạt màu, đổi màu hoặc mờ thành vết hình lát chanh, men chưa ổn định.
  6. Men không qua được phép thử thì không nên dùng đựng đồ chua, nước chấm có chanh giấm, trái cây cắt sẵn. Chuyển sang đựng đồ khô hoặc trưng bày.

Phép thử nước chanh chỉ cho biết bề mặt men có bị axit nhẹ ăn mòn hay không, không đo được lượng kim loại thôi ra. Với đồ ăn trẻ nhỏ hay dùng hằng ngày cho cả nhà, hãy ưu tiên hàng có thông tin thử nghiệm an toàn theo quy chuẩn hiện hành.

Chọn bát đĩa men lì sao cho đỡ phiền

Sờ mặt men. Men lì tốt mịn như đá cuội, không ráp như giấy nhám. Bề mặt càng ráp càng dễ giữ vệt dao thìa và màu thức ăn.

Nhìn chỗ men mỏng. Ở mép và gờ, men mỏng hơn. Nếu chỗ đó lộ xương, bạc màu hoặc có vẻ bột, men có thể nung chưa tới. Men lì chín tới có màu đều cả ở chỗ mỏng.

Hỏi về mặt dùng. Hỏi người bán lòng đĩa là men lì hoàn toàn hay bán bóng, có dành cho đồ ăn không, đã thử với đồ chua chưa. Xưởng làm kỹ thường biết rõ.

Chọn theo món ăn. Đĩa men lì hợp bày bánh, xôi, đồ chiên, trái cây nguyên quả. Bát canh, bát nước chấm, đĩa có nước sốt màu đậm nên dùng men bóng.

Chuẩn bị dụng cụ. Nếu dùng nhiều đồ men lì, cân nhắc đũa, thìa gỗ hoặc dao không quá cứng; thói quen nhỏ này giảm đáng kể vệt xám.

Rửa và giữ đồ men lì cho lâu đẹp

Đồ men lì nên rửa sớm sau bữa ăn, không để thức ăn khô bám qua đêm, nhất là các món có nghệ, cà ri, nước sốt cà chua, cà phê. Bề mặt mờ có nhiều kẽ li ti, màu thức ăn khô lại trong đó khó lau hơn trên men bóng. Rửa bằng nước rửa bát thường và miếng bọt biển mềm là đủ.

Khi đã có vết ố màu, ngâm trong nước ấm pha một thìa bột nở khoảng mười lăm phút rồi chà nhẹ. Với vết dầu mỡ cũ, nước ấm với nước rửa bát và chút bột nở thường hiệu quả. Tránh ngâm đồ men lì lâu trong dung dịch tẩy có tính kiềm mạnh hoặc axit mạnh.

Máy rửa bát dùng chất tẩy mạnh và nước nóng trong thời gian dài; với men lì chưa ổn định, rửa máy nhiều lần có thể làm men mờ thêm hoặc đổi màu. Nếu nhà sản xuất không ghi rõ dùng được máy rửa bát, hãy rửa tay. Khi xếp chồng, lót một tờ giấy hoặc miếng vải mỏng giữa các đĩa để chân đế chiếc trên không cọ vào mặt chiếc dưới, vì vành chân mộc khá nhám và chính nó cũng để lại vệt.

Câu hỏi thường gặp

Men lì có kém an toàn hơn men bóng không?

Không nhất thiết. Men lì được pha và nung đúng có thể bền, an toàn như men bóng. Rủi ro nằm ở men lì do nung non lửa hoặc công thức kém ổn định, dễ bị axit ăn mòn. Phép thử nước chanh giúp bạn phát hiện bề mặt kém ổn định.

Vì sao đĩa men lì mới dùng đã có vệt xám?

Phần lớn là kim loại từ dao, thìa bị bề mặt men mài ra và bám lại, không phải men bị xước. Bạn có thể tẩy bằng bột nở pha sệt hoặc kem tẩy cho đồ sứ, chà nhẹ bằng khăn mềm rồi rửa sạch.

Men lì có dùng được trong lò vi sóng không?

Bản thân men lì không ngăn việc dùng lò vi sóng; điều quyết định là xương gốm có thấm nước không và có viền, trang trí kim loại không. Hãy xem ký hiệu của nhà sản xuất hoặc hỏi người bán trước khi dùng.

Có nên dùng đĩa men lì cho trẻ ăn hằng ngày không?

Nếu muốn dùng, hãy chọn sản phẩm có thông tin thử nghiệm an toàn cho đồ tiếp xúc thực phẩm và qua được phép thử nước chanh. Với đồ ăn hằng ngày của trẻ, nhiều gia đình chọn men bóng vì dễ rửa sạch và dễ thấy vết bẩn hơn.

Men bán bóng là gì?

Men bán bóng nằm giữa men bóng và men lì, bề mặt có độ phản chiếu vừa phải, không loá như kính mà cũng không mờ hẳn. Nhiều người thấy đây là lựa chọn cân bằng giữa vẻ đẹp và sự tiện dùng trong bếp.

Đồ men lì có bị ố vàng theo thời gian không?

Có thể, nếu thường đựng thức ăn màu đậm và không rửa kịp. Màu thức ăn bám vào các kẽ li ti trên mặt men. Ngâm nước ấm pha bột nở rồi chà nhẹ thường làm sạch được phần lớn vết ố mà không hại men.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138