Phần lớn đồ gỗ quý bị mọt ở viền ngoài, chỗ phần giác (dác) còn sót lại, chứ ít khi ở lõi gỗ, vì loài mọt bột hay gặp trong nhà sống nhờ tinh bột tích trong phần giác, còn lõi gỗ gần như không có tinh bột và lại chứa chất chiết xuất mọt không ưa. Hiểu điều này giúp bạn đánh giá đúng mức nghiêm trọng khi thấy bột mọt dưới chân tủ, và chọn cách xử lý vừa đủ thay vì hoảng hốt xịt thuốc.
Bài viết đi từ cấu tạo gỗ, cách nhận mọt còn sống hay đã chết, đến cách xử lý món đồ nhỏ bằng đông lạnh mà không cần hoá chất, và lúc nào phải giao cho đơn vị chuyên nghiệp. Chuyện mối, tổ mối và mối đất là đề tài khác với mọt; ở đây chỉ nói về mọt trong đồ gỗ thành phẩm.
Lõi gỗ và giác gỗ: hai phần khác nhau trong cùng một thân cây
Cắt ngang một thân cây gỗ lâu năm, bạn thường thấy hai vùng màu. Vùng ngoài sáng màu, gần vỏ, gọi là giác gỗ hay dác gỗ; đây là phần còn sống khi cây đứng, dẫn nước và dự trữ chất dinh dưỡng, trong đó có tinh bột. Vùng trong sẫm màu hơn là lõi gỗ hay tâm gỗ; tế bào ở đây đã ngừng sống, được lấp dần bằng các chất chiết xuất như dầu, nhựa, tanin và sắc tố. Chính các chất này tạo màu, mùi và độ bền cho những loại gỗ được coi là quý.
Ở gụ, hương, trắc, mun, cẩm lai, thứ người ta mua là phần lõi. Màu đỏ nâu của hương, màu tím đen của trắc, màu đen của mun đều là màu lõi. Phần giác của chính những cây ấy thường nhạt màu, nhẹ hơn và kém bền hơn hẳn. Đồ gỗ làm cẩn thận sẽ loại bỏ giác, nhưng ở cạnh tấm, chân bàn, mặt sau tủ hay những món tận dụng gỗ, phần giác vẫn hay còn sót lại thành một dải sáng màu.
Khi bạn thấy một dải viền sáng màu chạy dọc cạnh một tấm gỗ sẫm, đó thường là giác. Chỗ ấy chính là nơi cần để mắt khi lo chuyện mọt. Phần lõi của các loại gỗ quý nói chung có khả năng chống mọt bột tốt, dù không phải tuyệt đối với mọi loài côn trùng hại gỗ.
Vì sao mọt bột ưa phần giác
Mọt bột cần tinh bột để ấu trùng lớn lên. Con trưởng thành đẻ trứng vào lỗ mạch hở trên bề mặt gỗ. Ấu trùng nở ra đục đường hầm bên trong và tiêu hoá tinh bột cùng đường có trong tế bào. Phần giác có dự trữ tinh bột nên nuôi được ấu trùng; phần lõi gần như không.
Mọt bột chủ yếu tấn công gỗ lá rộng có mạch to. Con cái cần lỗ mạch đủ rộng để đặt trứng. Nhiều loại gỗ quý của ta là gỗ lá rộng, nên câu hỏi không phải loài gỗ nào bị mọt mà là phần nào của tấm gỗ còn tinh bột.
Gỗ mới, gỗ chưa sấy kỹ và gỗ giác tươi là mồi ngon nhất. Tinh bột trong giác giảm dần theo thời gian và theo cách xử lý gỗ trước khi đóng. Đồ gỗ đóng từ gỗ chưa được xử lý tốt thường lộ mọt trong vài năm đầu.
Chất chiết xuất trong lõi gỗ quý gây khó cho côn trùng. Dầu và các hợp chất tạo mùi, tạo màu trong lõi khiến lõi gỗ quý bền với mục và côn trùng hơn gỗ thường. Đây là một phần lý do những loại gỗ này được quý từ xưa.
Mùa nồm không trực tiếp sinh mọt, nhưng làm đồ gỗ dễ tổn thương. Độ ẩm cao làm gỗ nở, lớp hoàn thiện kém đi, tạo điều kiện cho nấm mốc và một số loài côn trùng ưa gỗ ẩm. Giữ đồ khô ráo vẫn là nền móng của mọi biện pháp.
Nhận mọt còn sống hay chỉ là lỗ cũ
Thấy lỗ trên gỗ chưa có nghĩa là mọt đang hoạt động. Đồ gỗ cũ có thể mang lỗ mọt từ hàng chục năm trước mà mọt đã chết từ lâu. Phân biệt bằng các dấu hiệu dưới đây.
| Dấu hiệu | Mọt đang hoạt động | Lỗ cũ, mọt đã chết |
|---|---|---|
| Màu thành lỗ | Sáng, tươi, như vết gỗ mới cắt | Sẫm màu, đã bám bụi hoặc ngấm sáp, dầu |
| Bột mọt | Bột mịn như bột mì, màu sáng, xuất hiện lại sau khi quét sạch | Không có bột mới, hoặc chỉ có bột cũ vón cục |
| Vị trí | Thường tập trung ở dải giác, chân, mặt sau | Rải rác, có thể đã bị trám hoặc đánh bóng qua |
| Thời điểm | Lỗ mới hay xuất hiện vào mùa ấm, khi con trưởng thành chui ra | Không thay đổi qua nhiều tháng theo dõi |
Cách kiểm tra đơn giản nhất: quét sạch hết bột quanh món đồ, lót một tờ giấy sẫm màu bên dưới chỗ nghi ngờ, rồi chờ một đến hai tuần. Có bột mới rơi xuống giấy là mọt còn sống. Không có gì là bạn đang nhìn lỗ cũ, chỉ cần theo dõi định kỳ.
Lỗ của mọt bột thường tròn, nhỏ cỡ đầu kim đến một hai milimét. Lỗ to, bầu dục, kèm mùn thô có thể là loài khác hoặc do côn trùng đục từ khi gỗ còn là cây; trường hợp không chắc chắn, chụp ảnh rõ lỗ và bột để hỏi người có chuyên môn.
Xử lý món đồ gỗ nhỏ bằng đông lạnh, không cần hoá chất
Với hộp gỗ, khay, tượng nhỏ, đũa, lược, những món vừa ngăn đá tủ lạnh hoặc tủ đông, đông lạnh là cách được các nơi bảo tồn hiện vật dùng nhiều vì không để lại hoá chất. Làm đúng thì diệt được cả trứng lẫn ấu trùng.
- Quét sạch bụi và bột mọt bằng cọ mềm. Làm ở ngoài ban công hoặc trên tờ giấy để gom bột đi bỏ, không thổi bụi vào nhà.
- Bọc món đồ trong một lớp giấy mềm, cho vào túi nhựa kín loại dày, ép bớt không khí rồi đóng miệng. Túi kín giúp hơi nước không đóng thành băng trên mặt gỗ.
- Đặt vào ngăn đá hoặc tủ đông ở mức lạnh sâu nhất. Nhiều hướng dẫn bảo tồn khuyên giữ ít nhất một đến hai tuần ở nhiệt độ ngăn đá gia đình để chắc chắn; ngăn đá mở ra đóng vào nhiều thì nên giữ lâu hơn.
- Lấy ra, để nguyên trong túi kín cho tới khi món đồ về bằng nhiệt độ phòng, thường mất một ngày. Mở túi sớm khi gỗ còn lạnh, hơi ẩm trong phòng sẽ đọng thành nước trên mặt gỗ.
- Lau khô nếu có hơi đọng, đặt món đồ trên tờ giấy sẫm màu và theo dõi bột mới thêm vài tuần.
- Nếu vẫn thấy bột mới, có thể làm lại một chu kỳ nữa. Lặp lại vài lần mà vẫn có bột thì nên nhờ người có chuyên môn xem lại.
Không đông lạnh đồ sơn mài, đồ khảm trai, đồ có lớp sơn son thếp vàng, đồ ghép nhiều chất liệu hoặc có keo da cũ mà chưa hỏi người làm nghề; chênh lệch co giãn giữa các lớp có thể làm bong. Cũng không dùng lò sấy, lò vi sóng hay phơi nắng gắt để "nướng" mọt: gỗ nứt và cong nhanh hơn mọt chết.
Đồ gỗ lớn: khi nào cần đơn vị chuyên nghiệp
Tủ, sập, giường, bàn ghế lớn không vừa tủ đông. Với những món này, nếu kiểm tra bằng giấy sẫm màu cho thấy mọt còn hoạt động ở nhiều chỗ, hoặc mọt đã ăn vào phần chịu lực như chân, mộng, xà ngang, nên liên hệ đơn vị xử lý côn trùng có giấy phép hoặc xưởng phục chế đồ gỗ. Họ có thể dùng các phương pháp như xử lý nhiệt có kiểm soát độ ẩm, xông hơi trong buồng kín hoặc tẩm thuốc chuyên dụng đúng liều, kèm hướng dẫn an toàn cho người trong nhà.
Khi trao đổi với đơn vị xử lý, nên hỏi rõ họ dùng phương pháp gì, có ảnh hưởng đến lớp hoàn thiện của đồ gỗ quý không, nhà có trẻ nhỏ, người già, thú nuôi thì cần ra ngoài bao lâu, và họ có cam kết kiểm tra lại sau một thời gian hay không. Đơn vị đàng hoàng sẽ trả lời được những câu này.
Điều không nên làm là tự mua thuốc diệt côn trùng về pha theo mẹo truyền miệng rồi bơm vào lỗ mọt. Thuốc pha sai nồng độ không chắc diệt được ấu trùng sâu trong gỗ, lại để hoá chất bay hơi trong phòng ở, ngấm vào món đồ mà tay người cầm hằng ngày. Một số loại dầu hoá chất còn làm thâm, loang lớp hoàn thiện của gỗ quý không gỡ ra được.
Phòng mọt cho đồ gỗ quý trong nhà
Phòng vẫn rẻ và dễ hơn chữa. Các việc dưới đây đặc biệt có ích ở những nhà nhiều đồ gỗ, sống ở vùng ẩm như đồng bằng Bắc Bộ hay ven biển.
- Khi mua đồ gỗ, nhìn các cạnh, mặt sau, mặt dưới: dải sáng màu ở viền là giác gỗ. Hỏi người bán gỗ đã được sấy và xử lý chống mọt ra sao, và ghi câu trả lời vào giấy mua bán.
- Đồ gỗ mới mua hoặc đồ cũ mua lại nên để riêng một chỗ, lót giấy sẫm màu dưới chân trong vài tuần trước khi đặt cạnh những món đồ gỗ khác của nhà.
- Giữ lớp hoàn thiện như sơn, dầu, sáp còn nguyên. Lớp phủ bít bớt lỗ mạch, khiến con trưởng thành khó đẻ trứng.
- Kê chân đồ gỗ khỏi sàn ẩm, để cách tường vài phân cho gió lưu thông, không dồn đồ gỗ vào góc tối ít người qua lại.
- Mỗi mùa ấm, lật xem mặt dưới và mặt sau các món đồ một lần. Phát hiện sớm khi mới vài lỗ thì xử lý một món nhỏ dễ hơn nhiều so với khi mọt đã lan sang cả bộ.
- Không chất củi, gỗ vụn, pallet cũ trong nhà hoặc nhà kho cạnh đồ gỗ quý; đó thường là nơi mọt sinh sôi rồi bay sang.
Sau khi hết mọt: vá lỗ, giữ lớp hoàn thiện và theo dõi tiếp
Khi đã chắc mọt không còn hoạt động, nhiều người muốn lấp ngay các lỗ cho mặt gỗ liền lại. Việc này nên làm, nhưng làm sau cùng và làm nhẹ tay. Với lỗ nhỏ trên đồ gỗ quý, thợ phục chế thường dùng sáp màu pha gần màu gỗ miết vào lỗ rồi lau sạch phần thừa; cách này lấy ra được khi cần và không làm hỏng thớ gỗ quanh lỗ. Bột bả cứng hay keo hai thành phần khó gỡ, đổi màu khác gỗ theo thời gian và có thể che mất dấu hiệu nếu mọt quay lại.
Lấp lỗ cũ còn có một lợi ích ít người để ý: từ đó trở đi, bất kỳ lỗ mới nào xuất hiện cũng dễ nhận ra ngay. Nhiều xưởng phục chế chụp ảnh các mặt của món đồ sau khi xử lý xong để có mốc so sánh. Bạn có thể làm tương tự bằng điện thoại, chụp rõ mặt dưới, mặt sau và các chân, lưu theo ngày.
Lớp hoàn thiện bị bong tróc trong quá trình xử lý nên được làm lại bằng đúng loại vật liệu cũ: dầu thì dầu, sáp thì sáp, sơn cánh kiến thì sơn cánh kiến. Phủ một lớp sơn công nghiệp dày lên đồ gỗ quý cho "chắc ăn" có thể làm mất vân, mất màu tự nhiên và gây khó cho việc phục chế sau này. Nếu không rõ lớp cũ là gì, hãy hỏi thợ trước khi tự làm.
Câu hỏi thường gặp
Gỗ hương, gỗ gụ có bị mọt không?
Phần lõi của các loại gỗ này nói chung bền với mọt bột, nhưng phần giác sáng màu ở viền tấm vẫn có thể bị. Đồ gỗ hương, gụ thấy bột mọt thường là do dải giác còn sót ở cạnh, chân hoặc mặt sau, không có nghĩa cả món đồ là gỗ giả.
Làm sao biết mọt trong đồ gỗ còn sống hay đã chết?
Quét sạch hết bột cũ, lót giấy sẫm màu dưới chỗ có lỗ và chờ một đến hai tuần. Có bột mịn sáng màu rơi xuống là mọt còn hoạt động. Lỗ có thành sẫm màu, không có bột mới qua nhiều tháng thường là lỗ cũ.
Để đồ gỗ trong ngăn đá bao lâu thì diệt được mọt?
Nhiều hướng dẫn bảo tồn khuyên giữ ít nhất một đến hai tuần ở mức lạnh sâu nhất của ngăn đá gia đình, trong túi kín. Sau đó để nguyên túi cho về nhiệt độ phòng rồi mới mở. Nếu vẫn thấy bột mới, làm lại một chu kỳ.
Có nên bơm dầu hoả hay thuốc diệt côn trùng vào lỗ mọt không?
Không nên tự làm. Hoá chất pha theo mẹo không chắc diệt được ấu trùng nằm sâu, lại bay hơi trong nhà và có thể làm loang lớp hoàn thiện của gỗ quý. Mọt lan rộng ở đồ lớn thì nên nhờ đơn vị xử lý có giấy phép.
Đồ gỗ cũ có lỗ mọt có nên mua không?
Lỗ mọt cũ không hẳn là lý do bỏ qua, nhất là khi chỉ ở dải giác và không có bột mới. Cần xem mọt có ăn vào chân, mộng, chỗ chịu lực hay không và hỏi người bán đã xử lý chưa. Mua về nên để riêng theo dõi một thời gian.
Mùa nồm có làm đồ gỗ dễ bị mọt hơn không?
Mùa nồm chủ yếu làm gỗ hút ẩm, lớp hoàn thiện yếu đi và tạo điều kiện cho nấm mốc. Mọt bột phụ thuộc vào tinh bột nhiều hơn độ ẩm, nhưng đồ gỗ ẩm lâu ngày nói chung dễ hư hại hơn. Giữ phòng khô ráo vẫn là nền tảng.