Khắc trũng là kỹ thuật dùng mũi dao khắc lõm hình xuống lớp sơn then dày, rồi điền màu, vàng hoặc bạc vào lòng nét khắc, để hình nằm thấp hơn mặt nền bóng. Nếu sơn mài vẽ là đắp các lớp lên rồi mài xuống cho hình hiện ra, thì khắc trũng đi theo hướng ngược lại: lấy bớt đi để tạo hình.
Bạn dễ gặp khắc trũng trên bình phong, tủ, hộp, tranh treo có nền đen và hình vẽ nhiều màu nằm hơi lõm. Hiện nay có nhiều sản phẩm làm bằng máy khắc hoặc laser trông khá giống. Bài này giải thích quy trình khắc trũng thủ công, điểm khác với các dạng sơn mài khác, và những dấu hiệu để bạn phân biệt đường khắc tay với đường khắc máy khi đứng trước một món đồ.
Khắc trũng khác sơn mài vẽ ở đâu
Với sơn mài vẽ, thợ đặt màu, vỏ trứng, vàng bạc lên mặt vóc, phủ nhiều lớp sơn, rồi mài xuống cho các lớp hiện ra với độ sâu khác nhau. Hình nằm trong các lớp sơn, mặt tranh cuối cùng phẳng tuyệt đối. Thành công phụ thuộc nhiều vào lúc mài, và kết quả có phần bất ngờ ngay cả với người làm.
Với khắc trũng, thợ làm sẵn một nền sơn then dày gồm nhiều lớp đã mài phẳng và đánh bóng. Hình được can lên, sau đó dùng dao khắc lõm xuống theo đường nét và mảng hình. Lòng lõm được làm sạch, rồi điền sơn màu, sơn son, vàng hoặc bạc. Phần nền then không bị động tới, vẫn giữ độ bóng ban đầu.
Kết quả là hai loại bề mặt khác hẳn: sơn mài vẽ cho cảm giác nhìn sâu xuống nhiều tầng màu dưới một mặt phẳng, còn khắc trũng cho tương phản sắc nét giữa nền đen bóng và hình màu lõm xuống, sờ tay thấy được gờ. Hai kỹ thuật có thể kết hợp trên cùng một món, ví dụ nền khắc trũng hoa văn, phần giữa vẽ sơn mài.
Cũng cần phân biệt khắc trũng với sơn khắc nổi kiểu đắp dày nhiều lớp sơn đỏ rồi chạm nổi, một kỹ thuật thấy nhiều ở đồ Trung Hoa. Khắc trũng của Việt Nam thường khắc nông vào nền then, hình phẳng chứ không nổi khối.
Các công đoạn khắc trũng thủ công
Trình tự có thể khác nhau tuỳ xưởng, nhưng một món khắc trũng thủ công thường đi qua những bước chính sau.
- Làm cốt và các lớp lót. Cốt gỗ được bó vải, trét hom, sơn lót, mài phẳng như mọi đồ sơn mài khác. Lớp lót phải chắc để khi khắc không bong.
- Phủ nhiều lớp sơn then. Lớp then phải đủ dày để khắc xuống mà chưa chạm lớp lót. Mỗi lớp được ủ khô và mài trước khi phủ lớp sau.
- Mài phẳng và đánh bóng nền. Nền then hoàn thiện trước khi khắc, vì sau khi điền màu sẽ khó đánh bóng lại toàn bộ mà không làm mòn hình.
- Can hình. Hình vẽ được chuyển lên nền bằng giấy can và bột phấn hoặc vẽ trực tiếp bằng nét mảnh.
- Khắc. Thợ dùng bộ dao khắc nhiều cỡ, mũi tròn, mũi dẹt, mũi nhọn, khắc viền trước rồi lấy lòng sau. Độ sâu được giữ vừa đủ chứa màu.
- Điền màu, vàng, bạc. Lòng nét được quét sơn màu hoặc phết sơn để dát vàng bạc, có khi nhiều lần cho đầy. Màu tràn ra nền được lau sạch.
- Hoàn thiện. Thợ chỉnh lại nét, làm sạch mép và đánh bóng nhẹ, cẩn thận không làm mòn phần màu điền.
Một tấm bình phong khắc trũng lớn có thể mất nhiều tháng, phần lớn thời gian nằm ở khâu làm nền then và khâu khắc tỉ mỉ từng nét.
Dụng cụ và tay nghề của người khắc
Bộ dao khắc trũng thường do thợ tự rèn hoặc tự mài từ thép tốt, có nhiều hình mũi để tạo nét mảnh, nét đậm, lòng rộng và góc nhọn. Người khắc cầm dao như cầm bút, đẩy đi theo nét, tay kia đỡ cán để giữ lực đều. Khắc nông quá thì màu điền dễ mòn, khắc sâu quá thì chạm lớp lót, phá vỡ nền.
Tay nghề thể hiện ở nét khắc: nét của người giỏi có độ nhấn nhá, đầu nét thanh, giữa nét đầy, cuối nét thu lại, giống như nét bút lông. Ở những chi tiết như lông chim, gân lá, sợi tóc, nét khắc mảnh và đều mà không gãy là thứ cần nhiều năm luyện.
Người khắc cũng phải hiểu tính chất của nền then. Sơn ta đã khô cứng nhưng vẫn có độ dẻo nhất định, khắc đúng góc thì phoi sơn bong ra mượt, khắc sai góc thì nền mẻ vụn ở mép. Những vết mẻ nhỏ như vậy là điều người xem kỹ có thể nhận ra.
Ở nhiều nơi, khâu khắc và khâu điền màu do hai người khác nhau làm. Người điền màu cần con mắt phối màu và bàn tay khéo để màu đầy lòng nét mà không tràn ra nền then bóng.
Màu điền trong lòng nét khắc
Phần điền màu quyết định bức khắc trũng tươi hay xỉn. Theo lối truyền thống, thợ dùng chính sơn ta pha bột màu: sơn son cho đỏ, bột màu vàng đất, xanh, trắng ngà cho các mảng khác, còn vàng và bạc thì dát lá vào lòng nét đã phết lớp sơn gắn. Vì lòng nét lõm nên lá vàng nằm gọn, ít bị mài mòn như trên mặt phẳng.
Màu thường được điền nhiều lần, mỗi lần mỏng, chờ khô rồi điền tiếp đến khi gần đầy lòng nét. Điền một lần cho dày thì màu dễ nhăn, nứt khi khô. Một số xưởng để màu thấp hơn mặt nền một chút để tạo bóng đổ nhẹ, số khác điền đầy ngang mặt nền cho cảm giác phẳng như vẽ.
Ở hàng làm nhanh, màu điền là sơn tổng hợp hoặc màu nhũ, khô nhanh và tươi lúc mới, nhưng theo năm tháng có thể bong khỏi lòng nét, nhất là khi gặp nắng và độ ẩm thay đổi. Nhũ kim loại giả vàng thường xỉn sẫm hoặc ngả xanh sau một thời gian, trong khi vàng lá thật vẫn giữ màu. Đây là một trong những khác biệt dễ thấy nhất khi so đồ khắc trũng cũ của các nguồn khác nhau.
Những dạng đồ khắc trũng bạn hay gặp
Khắc trũng xuất hiện trên nhiều loại đồ, mỗi loại có điểm cần chú ý riêng khi xem.
- Bình phong nhiều tấm: thường có đề tài phong cảnh, hoa điểu trải dài qua các tấm; xem kỹ chỗ nối hình giữa hai tấm, bản lề và chân đế có chắc không.
- Tranh treo khắc trũng: khổ vừa, nền then, hình nhiều màu; xem mặt sau có sơn bảo vệ không và móc treo có đủ chịu lực.
- Hộp, tráp: hoạ tiết viền và hình giữa nắp; mở nắp xem mặt trong có sơn kín và khớp đóng mở có êm không.
- Khay và đĩa trang trí: hoạ tiết thường lặp, dễ là chỗ dùng máy khắc; so các hoạ tiết cạnh nhau như đã nói ở trên.
- Mặt tủ, mặt bàn, đồ nội thất: diện tích lớn, chịu va chạm hằng ngày; nền then dày và cốt chắc là yêu cầu hàng đầu.
Với các món dùng hằng ngày như khay, hộp, nên chọn hình khắc nông vừa phải, màu điền đầy, vì lòng nét sâu và rộng dễ đọng bụi, đọng nước khi lau.
Khắc tay, khắc máy CNC và khắc laser: so sánh nhanh
Máy khắc giúp làm nhanh và đồng loạt. Đó không phải điều xấu, nhưng nên được mô tả đúng. Bảng dưới đây ghi các dấu hiệu thường gặp.
| Dấu hiệu | Khắc tay | Khắc máy CNC | Khắc laser |
|---|---|---|---|
| Nét khắc | Có nhấn nhá, dày mỏng thay đổi | Đều, theo bề rộng mũi dao | Rất đều, mảnh |
| Đáy lòng nét | Có vết dao, không đều tuyệt đối | Phẳng, có thể thấy vệt chạy dao song song | Có thể sạm màu do nhiệt |
| Mép nét | Có thể có vài vết mẻ nhỏ | Sắc, đều | Mép có thể hơi cháy, ngả nâu |
| Hoạ tiết lặp | Mỗi lần khắc khác nhau một chút | Giống hệt nhau | Giống hệt nhau |
| Mùi khi mới làm | Mùi sơn | Mùi sơn, bụi | Có khi còn mùi khét nhẹ |
Với hoa văn lặp như viền hoa dây, bạn hãy so hai ô hoa cạnh nhau: khắc tay luôn có chênh lệch nhỏ về độ dài cánh, góc cong; khắc máy thì trùng khít. Kết hợp cả hai cũng có: máy khắc phác, người khắc sửa nét.
Những điều nên hỏi khi mua đồ khắc trũng
Nền then làm bằng gì. Nền sơn ta nhiều lớp có độ sâu và độ bóng khác nền sơn đen tổng hợp phun máy. Hỏi rõ lớp nền giúp bạn hiểu giá trị món đồ.
Khắc tay hay khắc máy. Câu hỏi bình thường, người bán hiểu hàng sẽ trả lời rõ, có khi còn chỉ cho bạn thấy dấu vết dao.
Phần vàng là vàng lá, bạc phủ hay nhũ. Nhũ kim loại rẻ dễ xỉn đen hoặc ngả xanh theo thời gian, vàng lá thật giữ màu lâu.
Cốt là gỗ gì, ghép thế nào. Với bình phong, tủ, cốt gỗ chắc và ghép đúng là điều quyết định độ bền, vì nền then nứt thường bắt đầu từ cốt co ngót.
Có ghi chất liệu trên hoá đơn không. Đề nghị ghi khắc tay, sơn ta, vàng lá nếu người bán khẳng định như vậy. Giấy tờ rõ ràng có lợi cho cả hai bên.
Giữ đồ khắc trũng bền màu
Đồ khắc trũng có những điểm yếu riêng do hình nằm lõm và màu điền mỏng hơn nền.
- Bụi dễ đọng trong lòng nét khắc; dùng chổi lông mềm quét nhẹ trước, sau đó mới lau mặt nền bằng khăn mềm.
- Không chà khăn mạnh theo chiều ngang qua nét khắc, vì mép màu điền có thể mòn dần.
- Tránh nắng chiếu thẳng: nền then có thể mờ bóng, màu điền có thể bạc nhanh hơn nền.
- Bình phong, tủ lớn đặt cách tường một khoảng nhỏ để thông khí, tránh hơi ẩm từ tường thấm vào mặt sau.
- Khi thấy nứt chân chim ở nền hoặc màu điền bong, nhờ thợ sơn mài xem sớm, đừng tự trám bằng keo hay sơn khác.
Đồ khắc trũng được giữ tốt có thể bền qua nhiều thế hệ; phần lớn hư hỏng gặp trong nhà đến từ nắng, độ ẩm thay đổi và lau chùi mạnh tay.
Câu hỏi thường gặp
Khắc trũng là gì?
Khắc trũng là kỹ thuật khắc lõm hình vào lớp sơn then dày đã đánh bóng, sau đó điền sơn màu, vàng hoặc bạc vào lòng nét. Hình nằm thấp hơn mặt nền, tạo tương phản giữa nền đen bóng và hình màu, sờ tay thấy được gờ nét khắc.
Khắc trũng có phải là sơn mài không?
Khắc trũng là một kỹ thuật trong nghề sơn, dùng nền sơn then được làm như đồ sơn mài, nhưng tạo hình bằng cách khắc lõm rồi điền màu thay vì đắp màu rồi mài lộ. Người ta thường xếp chung vào nhóm đồ sơn mài và có thể kết hợp hai kỹ thuật.
Làm sao biết bình phong khắc tay hay khắc máy?
So các hoạ tiết lặp cạnh nhau: khắc tay luôn chênh lệch nhỏ, khắc máy trùng khít. Nhìn đáy lòng nét: khắc tay có vết dao không đều, khắc máy phẳng hoặc có vệt song song, khắc laser có thể sạm màu ở mép. Hỏi người bán và đề nghị ghi rõ trên hoá đơn.
Đồ khắc laser có kém hơn đồ khắc tay không?
Không hẳn kém, mà khác. Khắc laser nhanh, đều, giá thấp, hợp đồ lưu niệm và hoa văn lặp. Khắc tay có nét nhấn nhá, mỗi món một khác, tốn nhiều công hơn. Quan trọng là món đồ được mô tả đúng cách làm.
Lau đồ khắc trũng thế nào cho khỏi mòn màu?
Quét bụi trong lòng nét bằng chổi lông mềm trước, sau đó lau nền bằng khăn mềm khô hoặc hơi ẩm, lau nhẹ theo chiều dọc nét thay vì chà ngang. Không dùng cồn, chất tẩy hay khăn thô ráp.
Vì sao nền then của bình phong cũ bị nứt chân chim?
Thường do cốt gỗ co giãn khi độ ẩm thay đổi, do phơi nắng hoặc đặt gần nguồn nhiệt. Lớp sơn cứng không co giãn theo kịp nên nứt. Nên nhờ thợ sơn mài đánh giá và xử lý, đừng tự quét sơn khác lên vì khó sửa về sau.