Bảng màu của sơn mài cổ truyền chỉ có vài màu: đen của sơn then, đỏ của sơn son, nâu trong của sơn cánh gián, cộng với vàng, bạc dát lá và trắng của vỏ trứng. Sự hạn chế đó không phải do người xưa thiếu sáng tạo mà do bản chất nhựa sơn: sơn ta tự nó có màu nâu, chỉ một số chất trộn vào mới giữ được sắc độ dưới lớp sơn.
Bài này giải thích ba loại sơn chín nền tảng của nghề: sơn cánh gián, sơn then và sơn son. Mỗi loại được làm từ sơn mỡ qua những cách xử lý khác nhau, và mỗi loại cho một vai trò riêng trên tranh, trên khay hộp, trên đồ gỗ trong nhà. Khi hiểu chúng, bạn nhìn một món sơn mài và đoán được lớp nào là gì, màu nào là màu gốc của sơn ta, màu nào đến từ chất liệu khác.
Từ sơn mỡ đến sơn chín: công đoạn đánh sơn
Sơn mỡ, lớp nhựa tốt nhất nổi trên mặt thùng sơn sống, vẫn còn chứa một phần nước. Để dùng cho các lớp vẽ và lớp phủ, thợ phải đánh sơn: đổ sơn vào chậu rộng lòng, dùng chày hoặc mái chèo gỗ khuấy, đảo liên tục nhiều giờ. Có nơi đánh dưới nắng nhẹ, có nơi đánh trong nhà gần nguồn nhiệt nhẹ, mục tiêu đều là cho nước bay hơi từ từ mà không làm sơn khô.
Trong quá trình đánh, sơn chuyển từ đục sang trong, từ nâu xám sang nâu đỏ, bóng hơn và sánh hơn. Thợ nhìn màu, nhỏ sơn lên kính hoặc lên móng tay để xem độ trong, và kéo sợi để biết sơn đã đủ hay chưa. Đánh chưa đủ thì sơn còn nước, khô chậm và đục; đánh quá thì sơn mất khả năng khô, có thể dính mãi không cứng.
Sơn chín không phải một công thức cố định. Mỗi xưởng có tỉ lệ, thời gian và cách đánh riêng, thường giữ như kinh nghiệm gia đình. Vì thế hai bức tranh cùng dùng sơn ta có thể khác nhau rõ về độ trong của lớp phủ, độ ấm của màu nâu, và cả cách lớp sơn già đi theo năm tháng.
Sơn cánh gián: lớp nâu trong làm nên chiều sâu
Tên gọi theo màu. Sơn cánh gián được gọi theo màu nâu đỏ trong suốt giống cánh con gián khi soi sáng. Đây là loại sơn chín dùng nhiều nhất, phủ lên trên các lớp màu, lớp vàng bạc để sau khi mài, màu bên dưới hiện ra qua một lớp nâu trong.
Thường có pha nhựa thông. Nhiều xưởng pha thêm nhựa thông vào sơn chín theo tỉ lệ riêng để tăng độ bóng, độ trong và điều chỉnh tốc độ khô. Tỉ lệ này là bí quyết từng nơi; pha quá nhiều nhựa thông thì lớp sơn giòn và kém bền hơn.
Phủ lên bạc thì ra màu như vàng. Một kỹ thuật cũ là dát bạc rồi phủ sơn cánh gián: lớp nâu trong đè lên ánh bạc tạo màu vàng ấm. Nhiều đồ gỗ cũ trông như thếp vàng thực ra là bạc phủ cánh gián, cách làm này tiết kiệm hơn dùng vàng thật.
Làm nền ấm cho cả bức tranh. Vì lớp cánh gián luôn có sắc nâu, các màu dưới nó đều ấm lên. Đó là lý do tranh sơn mài truyền thống có tông nâu vàng đặc trưng, khó có màu lạnh tươi như tranh sơn dầu.
Sơn then: màu đen sâu và cách làm ra nó
Then là tên gọi màu đen trong nghề sơn. Sơn then được làm từ sơn chín cho phản ứng với sắt: theo cách truyền thống, sơn được đánh trong chậu sắt, bằng chày có phần sắt, hoặc trộn thêm một lượng nhỏ chất có sắt. Sắt kết hợp với các thành phần trong nhựa sơn cho màu đen rất sâu, không phải màu đen của bột than rắc vào.
Nền sơn then là nền kinh điển của khay, hộp, bình và tranh sơn mài. Khi được mài phẳng và đánh bóng đúng cách, mặt then cho cảm giác như nhìn xuống mặt nước tối, có chiều sâu chứ không phẳng lì. Người xem tranh có kinh nghiệm hay nói về độ trong của then: then tốt nhìn nghiêng thấy lớp lớp, then kém hoặc sơn đen công nghiệp nhìn như một mặt nhựa.
Ngoài vai trò nền, sơn then còn dùng để vẽ nét, viền, và làm lớp ngăn giữa các màu. Trong kỹ thuật khắc, thợ phủ nhiều lớp then rồi khắc xuống để lộ màu lớp dưới. Một số đồ dùng hằng ngày như mâm, khay đời trước chỉ đơn giản là gỗ phủ then, không vẽ gì, vẫn được dùng nhiều chục năm.
Sơn son: màu đỏ và câu chuyện bột son
Sơn son là sơn chín trộn với bột son, cho màu đỏ đặc trưng thấy trên hoành phi, câu đối, tủ chè và các đồ gỗ cũ trong đình, trong nhà. Son truyền thống thường được nhắc là lấy từ thần sa, một khoáng chất có thuỷ ngân, nghiền mịn rồi trộn với sơn. Màu son cổ có sắc đỏ ấm, khi già đi ngả sang đỏ nâu.
Vì thần sa chứa thuỷ ngân, ngày nay nhiều xưởng chuyển sang dùng các loại bột màu đỏ khác. Với người dùng đồ đã hoàn thiện, lớp son nằm trong màng sơn khô nên rủi ro khi sờ, lau là thấp. Nhưng bạn không nên tự cạo, chà nhám hay nghiền lớp son cũ trong nhà, vì bụi tạo ra có thể chứa kim loại nặng; việc tu sửa đồ cũ nên để thợ có đồ bảo hộ làm.
Đồ sơn son thường kèm thếp vàng ở phần chữ, phần hoa văn nổi, tạo cặp màu đỏ vàng quen thuộc. Ở đây chỉ nói về chất liệu: lớp son nằm trên các lớp lót, và lớp vàng hoặc bạc phủ cánh gián được dát lên những phần chọn sẵn. Khi đồ cũ bị bạc màu, phần son thường mất độ tươi trước, còn phần thếp vàng thật giữ ánh lâu hơn.
So sánh ba loại sơn chín và các màu khác trên sơn mài
Bảng dưới đây giúp bạn nhận ra màu nào là gốc của sơn ta, màu nào đến từ chất liệu đưa thêm vào.
| Màu thấy trên đồ | Nguồn gốc màu | Vai trò thường gặp | Cách màu già đi |
|---|---|---|---|
| Nâu đỏ trong | Sơn cánh gián, có thể pha nhựa thông | Lớp phủ, lớp trung gian, phủ bạc tạo màu vàng | Trong dần, sáng dần theo thời gian |
| Đen sâu | Sơn then, sơn chín phản ứng với sắt | Nền tranh, nền khay hộp, nét vẽ | Giữ màu tốt, có thể mờ bóng nếu phơi nắng |
| Đỏ ấm | Sơn son, sơn chín trộn bột son | Đồ gỗ trang trí, nền chữ, mảng màu lớn | Ngả đỏ nâu, có thể bạc khi gặp nắng |
| Vàng, bạc | Lá vàng, lá bạc dát hoặc bột rắc | Điểm sáng, mảng lớn, nền | Bạc dễ xỉn nếu lớp phủ mỏng |
| Trắng ngà | Vỏ trứng cẩn | Mảng sáng, hoa, áo, mây | Ngả ngà nhẹ dưới lớp cánh gián |
| Xanh lá, xanh lam | Bột màu hiện đại trộn sơn | Lá cây, nước, trời trong tranh mới | Tuỳ chất lượng bột màu |
Màu xanh lá, xanh lam tươi là thứ người làm sơn mài thế kỷ trước phải mất nhiều công thử nghiệm mới đưa vào được, vì sắc nâu của sơn ta dễ làm màu lạnh xỉn đi. Một bức tranh có mảng xanh lơ thật tươi thường dùng bột màu chọn kỹ và lớp phủ mỏng, hoặc dùng loại sơn khác ở phần đó.
Đọc ba màu khi cầm một món sơn mài trên tay
Khi đứng trước một chiếc hộp, chiếc khay hay bức tranh, bạn có thể xem theo trình tự dưới đây để hiểu nó được làm bằng những lớp gì. Không cần dụng cụ, chỉ cần ánh sáng tốt và chút kiên nhẫn.
- Nghiêng món đồ dưới ánh sáng cửa sổ. Mặt then tốt cho cảm giác có chiều sâu, ánh phản chiếu mềm; mặt sơn đen phủ bóng công nghiệp phản chiếu sắc như gương nhựa.
- Tìm chỗ có màu nằm dưới lớp nâu trong. Nếu các mảng vàng, bạc, trắng trông như nhìn qua một lớp kính màu hổ phách, đó là dấu hiệu của lớp cánh gián được mài lộ.
- Xem mảng đỏ có đều hay loang. Sơn son quét tay có độ dày thay đổi nhẹ, ở mép và góc màu có thể đậm hơn; đỏ phun máy thường đều tăm tắp.
- Nhìn các cạnh và mặt đáy. Đồ sơn ta làm kỹ thường được sơn cả mặt đáy, mặt trong; hàng làm nhanh chỉ hoàn thiện mặt chính, đáy để sơn mỏng hoặc dán nỉ che.
- Hỏi người bán từng lớp dùng gì. Một người bán hiểu hàng sẽ kể được lớp nền là then, lớp phủ là cánh gián, phần vàng là vàng lá hay bạc phủ. Câu trả lời ậm ừ là thông tin đáng để bạn cân nhắc.
Những quan sát này không thay được giám định, nhưng giúp bạn biết món đồ thuộc nhóm làm thủ công nhiều lớp hay nhóm hoàn thiện nhanh, từ đó đặt câu hỏi đúng chỗ trước khi quyết định mua.
Vì sao màu sơn mài thay đổi sau khi về nhà bạn
Nhiều người mua tranh hay khay sơn mài mới rồi thấy vài tháng sau màu khác đi. Phần lớn là hiện tượng bình thường của sơn ta.
- Sơn ta còn tiếp tục đóng rắn chậm sau khi xuất xưởng, lớp cánh gián trong dần nên các màu bên dưới sáng lên, vỏ trứng trắng hơn, vàng bạc rõ hơn.
- Ánh sáng làm quá trình trong dần nhanh hơn, nhưng nắng trực tiếp lại làm mặt sơn mờ bóng, có khi nứt chân chim. Ánh sáng gián tiếp là đủ.
- Sơn công nghiệp phủ bóng thì gần như không thay đổi màu kiểu này; nếu món đồ đứng yên tuyệt đối qua nhiều năm và mặt bóng như nhựa, đó là một dấu hiệu để bạn hỏi thêm về chất liệu.
- Đồ sơn son cũ để gần cửa sổ hướng nắng thường bạc ở mặt hướng ra ngoài trước, nhìn hai mặt sẽ thấy chênh lệch.
- Bụi và dầu tay bám lâu ngày làm mặt then xỉn; lau bằng khăn mềm hơi ẩm là đủ, không dùng chất tẩy hay cồn.
Nếu bạn sắp treo một bức tranh sơn mài mới, hãy chọn tường không có nắng chiếu thẳng và xa cục nóng điều hoà. Màu sẽ chuyển dần theo hướng sáng hơn trong một thời gian rồi ổn định.
Câu hỏi thường gặp
Sơn cánh gián là màu gì, có phải sơn màu nâu bình thường không?
Sơn cánh gián là sơn ta đã đánh chín, thường pha nhựa thông, có màu nâu đỏ trong suốt. Khác với sơn màu nâu thông thường che phủ hết bề mặt, cánh gián để lộ màu, vàng bạc bên dưới, tạo chiều sâu cho đồ sơn mài.
Sơn then đen có phải là sơn ta trộn bột than không?
Không. Sơn then truyền thống có màu đen do sơn chín phản ứng với sắt, khi đánh trong đồ sắt hoặc trộn thêm chất có sắt. Màu đen này sâu và trong hơn màu đen tạo bằng bột than hay muội đèn rắc vào sơn.
Đồ sơn son cũ có độc không khi để trong nhà?
Lớp son nằm trong màng sơn đã khô cứng nên rủi ro khi sờ, lau là thấp. Rủi ro xuất hiện khi cạo, chà nhám làm phát sinh bụi, vì son cổ có thể làm từ thần sa chứa thuỷ ngân. Việc sửa, làm lại lớp sơn cũ nên giao cho thợ có bảo hộ.
Vì sao tranh sơn mài truyền thống ít màu xanh?
Sơn ta có màu nâu tự nhiên, lớp cánh gián phủ ngoài lại càng làm màu ấm lên, nên các màu lạnh như xanh lá, xanh lam dễ bị xỉn. Muốn có xanh tươi, thợ phải chọn bột màu bền, phủ lớp mỏng, nên mảng xanh rực xuất hiện nhiều ở tranh hiện đại hơn.
Tranh sơn mài mới mua vài tháng thấy sáng màu hơn có bình thường không?
Thường là bình thường. Sơn ta tiếp tục đóng rắn và trong dần sau khi xuất xưởng, làm các màu bên dưới hiện rõ hơn. Chỉ cần để tranh tránh nắng trực tiếp và xa luồng gió điều hoà, màu sẽ ổn định dần.
Có cách nào biết lớp vàng là vàng thật hay bạc phủ cánh gián?
Nhìn kỹ ở chỗ mòn, chỗ trầy: bạc phủ cánh gián khi lớp phủ mỏng đi sẽ lộ ánh trắng hoặc xỉn đen, còn vàng thật vẫn vàng. Tuy vậy kết luận chắc chắn cần người có chuyên môn xem trực tiếp, đừng tự cạo thử trên đồ.