Tơ tằm là sợi protein liên tục do con tằm nhả ra để làm kén, gồm hai phần: lõi là hai sợi fibroin chạy song song, bên ngoài bọc một lớp keo gọi là sericin. Khi người thợ ươm kén, nấu và kéo sợi, rồi sau đó chuội bỏ phần lớn lớp keo, cái còn lại là sợi fibroin mảnh, trơn, có tiết diện gần như tam giác. Chính cấu tạo này quyết định gần hết những gì người ta khen và chê ở tấm lụa.
Nắm được tơ tằm làm bằng gì, bạn sẽ tự giải thích được vì sao lụa bóng mà không loá, vì sao mặc mát mà vẫn ấm khi trời se lạnh, vì sao giặt bằng xà phòng thường lại làm lụa khô cứng và vì sao để áo lụa ngoài nắng vài buổi là ngả vàng. Những hiểu biết đó dùng được cả khi chọn mua lẫn khi giữ đồ, và giúp bạn đọc nhãn vải tỉnh táo hơn.
Từ miệng con tằm đến sợi tơ: một sợi liên tục dài hàng trăm mét
Con tằm dâu nuôi phổ biến ở Việt Nam, tên khoa học Bombyx mori, sau khoảng bốn lần lột xác thì ngừng ăn và bắt đầu tìm chỗ làm kén. Trong cơ thể nó có một đôi tuyến tơ chạy dọc thân, chứa dung dịch protein đặc. Khi tằm lắc đầu theo hình số tám, dung dịch được ép qua lỗ nhả tơ, gặp không khí và lực kéo thì các chuỗi protein xếp lại thành sợi rắn. Hai sợi fibroin từ hai tuyến ra cùng lúc và được lớp sericin dán lại thành một sợi đôi.
Toàn bộ cái kén được quấn từ một sợi duy nhất. Tài liệu ngành tơ thường nêu chiều dài sợi kéo được từ một kén tằm dâu vào khoảng vài trăm mét đến hơn một ki-lô-mét, tuỳ giống tằm và cách nuôi. Đây là điểm khác căn bản giữa tơ tằm với bông, lanh hay len: bông và len là xơ ngắn, phải xe nhiều xơ lại mới thành sợi, còn tơ tằm là sợi dài liên tục có sẵn trong tự nhiên.
Một sợi đơn từ kén mảnh đến mức không dệt riêng được. Khi ươm, người thợ gom nhiều đầu tơ của nhiều kén chập lại, nhờ chính lớp keo sericin dính chúng thành một sợi tơ sống đủ dày. Vì vậy ngay từ đầu, keo sericin vừa là chất bảo vệ cho con nhộng, vừa là chất kết dính cho người làm nghề. Hiểu điều này rồi, bạn sẽ thấy vì sao các bước sau trong nghề lụa xoay quanh chuyện giữ keo hay bỏ keo.
Fibroin và sericin: hai thứ protein làm nên tính cách của sợi
Fibroin là phần lõi, chiếm phần lớn khối lượng sợi. Trong fibroin, các chuỗi protein giàu những axit amin nhỏ như glycine và alanine xếp chặt thành vùng kết tinh dạng tấm gấp, xen với vùng vô định hình lỏng hơn. Vùng kết tinh cho sợi độ bền kéo cao so với độ mảnh của nó; vùng vô định hình cho sợi độ mềm và khả năng hút ẩm. Đây là phần mà người mặc chạm vào khi khoác một chiếc áo lụa đã hoàn tất.
Sericin là lớp keo bọc ngoài, tan trong nước nóng có xà phòng hoặc kiềm nhẹ. Các tài liệu dệt thường nêu sericin chiếm khoảng một phần năm đến gần một phần ba khối lượng tơ sống, tuỳ giống tằm. Lớp keo làm sợi tơ sống cứng, hơi ráp, màu đục, có khi vàng nhạt hoặc trắng ngà. Khi chuội đi, sợi mất khối lượng tương ứng nhưng trở nên mềm, trơn và bóng hẳn lên.
Tỉ lệ giữ hay bỏ keo tạo ra các loại vải khác nhau. Lụa chuội kỹ cho mặt vải mềm rủ, ánh sáng mượt. Vải giữ lại một phần keo, như một số loại sa, the hay organza tơ tằm, có độ cứng, độ đứng dáng và tiếng sột soạt riêng. Cùng một con tằm, cùng một sợi tơ, người thợ chỉ cần quyết định chuội bao nhiêu là đã đổi hẳn cảm giác của tấm vải.
Cả hai đều là protein, nên tơ tằm họ hàng gần với tóc và len hơn là với bông. Đây là chìa khoá để hiểu cách giặt và bảo quản. Thứ gì làm hại tóc như kiềm mạnh, thuốc tẩy chứa clo, nhiệt độ quá cao, nắng gắt kéo dài, mồ hôi để lâu cũng làm hại tơ tằm. Thứ gì hợp với tóc như nước mát, chất tẩy rửa dịu, sấy nhẹ cũng hợp với lụa.
Vì sao lụa bóng mà không loá
Ánh của lụa tơ tằm khác ánh của vải polyester bóng. Nguyên nhân chính nằm ở hình dạng mặt cắt sợi. Sợi fibroin của tằm dâu có tiết diện gần tam giác với các góc bo tròn, bề mặt nhẵn. Khi ánh sáng chiếu vào, mỗi sợi phản xạ và khúc xạ một phần giống như một lăng kính rất nhỏ, ánh sáng bị tán ra nhiều hướng chứ không bật thẳng về một phía. Mắt người nhìn thấy một thứ ánh sâu, đổi sắc nhẹ khi tấm vải chuyển động.
Sợi tổng hợp đời đầu có tiết diện tròn, mặt sợi phẳng như ống, nên phản xạ gương mạnh, cho ánh trắng chói, nhìn nhựa. Về sau các nhà sản xuất làm sợi polyester tiết diện tam giác để bắt chước lụa, và ánh đã gần hơn nhiều. Vì vậy chỉ nhìn ánh sáng không đủ để kết luận thật giả; nó là một manh mối, không phải bằng chứng.
Ánh của lụa còn phụ thuộc kiểu dệt. Kiểu dệt satin để sợi nổi dài trên mặt vải nên cho mặt rất bóng; kiểu dệt trơn hay kiểu dệt crepe dùng sợi xoắn mạnh thì bề mặt mờ, chỉ ánh nhẹ. Một tấm crepe tơ tằm mờ hơn hẳn một tấm satin polyester, nên người mua chỉ dựa vào độ bóng rất dễ chọn nhầm theo cả hai chiều.
Mát, ấm, nhẹ và bền: các đặc tính đo được của sợi tơ
Bảng dưới gom các đặc tính của tơ tằm đã chuội, so với hai loại sợi người Việt dùng nhiều nhất. Mô tả theo xu hướng chung trong tài liệu dệt, không phải số đo của một tấm vải cụ thể.
| Đặc tính | Tơ tằm | Bông | Polyester |
|---|---|---|---|
| Khả năng hút ẩm | Khá cao, hút ẩm mà vẫn không có cảm giác ướt ngay | Cao, nhưng ướt thì nặng và lâu khô | Rất thấp, mồ hôi đọng trên da |
| Cảm giác nhiệt | Mát khi trời nóng, giữ ấm nhẹ khi trời se | Mát, thoáng | Bí khi nóng ẩm |
| Độ bền kéo khi khô | Cao so với độ mảnh | Trung bình | Cao |
| Độ bền khi ướt | Giảm rõ, dễ tổn thương khi vò | Tăng nhẹ | Gần như không đổi |
| Chịu nắng | Kém, ngả vàng và giòn dần | Khá | Tốt |
| Chịu kiềm, thuốc tẩy clo | Kém, sợi bị phá huỷ | Khá | Tốt |
| Tĩnh điện | Có, nhất là khi khô hanh | Ít | Nhiều |
Điểm đáng chú ý là độ bền khi ướt. Một chiếc áo lụa khô có thể bền hơn bạn nghĩ, nhưng lúc ngâm nước thì sợi yếu đi, nên vắt xoắn mạnh hay chà bàn chải là cách nhanh nhất để làm xơ, làm bục vải. Cảm giác mát của lụa đến từ việc sợi mảnh, vải nhẹ, và sợi protein hút được hơi ẩm trên da rồi nhả dần ra ngoài, chứ không phải do lụa có phép lạ hạ nhiệt.
Những điểm yếu cần biết trước khi mua đồ lụa
Mọi chất liệu quý đều có giá phải trả. Với tơ tằm, giá đó là sự nhạy cảm. Người bán ít khi nói ra, nên bạn nên tự biết:
- Nắng làm vàng và giòn. Tia tử ngoại phá các liên kết trong fibroin. Áo phơi nắng gắt thường xuyên sẽ ngả màu ở vai, ở chỗ gấp, rồi dần mủn sợi.
- Mồ hôi và lăn khử mùi để lâu gây ố. Mồ hôi có muối và có thể chuyển kiềm nhẹ khi để lâu; cộng với nhiệt cơ thể, nách áo lụa dễ ố vàng hoặc bạc màu nếu không giặt sớm.
- Nước có thể để lại vệt. Một số loại lụa nhuộm hoặc lụa có hồ hoàn tất bị loang vệt khi giọt nước khô không đều. Đây là lý do vài nhà may dặn chỉ giặt khô với đồ lụa dày, nhuộm đậm.
- Côn trùng ăn protein. Ấu trùng nhậy, mọt vải tìm đến sợi protein, nhất là chỗ còn dính mồ hôi, vết thức ăn. Lụa cất lâu trong tủ kín, ẩm là mồi ngon.
- Ma sát làm xơ. Kiểu dệt satin có sợi nổi dài nên dễ bị móc khi cọ với khoá kéo, đồ trang sức, móng tay.
- Nhiệt độ bàn là cao làm cháy vàng. Lụa chỉ chịu mức nhiệt thấp đến trung bình; là ở mặt trái, có lót vải mỏng là cách an toàn.
Biết những điểm yếu này không phải để ngại mua lụa, mà để chọn đúng loại cho đúng việc. Áo mặc đi làm hằng ngày giữa trời nắng có thể hợp với loại lụa dày, kiểu dệt chặt, màu sáng; còn khăn mỏng, áo dài satin nhuộm đậm thì để dành cho dịp, giữ gìn kỹ hơn.
Tơ tằm khác các loại "lụa" làm từ gỗ và dầu mỏ ở đâu
Trên thị trường, chữ "lụa" được dùng rất rộng. Có "lụa" làm từ viscose, tức sợi tái sinh từ xenlulo của gỗ; có "lụa" là polyester, tức sợi tổng hợp từ dầu mỏ; có "lụa" là cupro, sợi tái sinh từ xơ bông ngắn. Những loại này đều có thể mềm, bóng, rủ, và một số loại may mặc rất dễ chịu. Điểm khác là bản chất hoá học: tơ tằm là protein, còn viscose và cupro là xenlulo, polyester là polymer tổng hợp.
Bản chất khác nhau dẫn tới cách cháy khác nhau, cách giặt khác nhau và tuổi thọ khác nhau. Viscose yếu hơn hẳn khi ướt và dễ co nếu giặt nước nóng. Polyester bền, ít nhăn, rẻ, nhưng giữ mùi và bí. Tơ tằm nằm giữa: không bền bằng polyester, nhạy cảm hơn bông, nhưng có độ thoáng và cảm giác trên da mà hai loại kia khó đạt được trọn vẹn.
Nếu muốn biết chắc một món đồ là tơ tằm, cách đáng tin nhất là đọc thành phần ghi trên nhãn hoặc hoá đơn và yêu cầu người bán ghi rõ "100% tơ tằm" hay tỉ lệ pha. Các phép thử đốt sợi tại nhà chỉ nên làm với một đầu sợi rút từ mép thừa, ngoài trời, tránh xa vật dễ cháy và có người lớn bên cạnh; mùi khét như tóc cháy, tro mủn vỡ khi bóp là dấu hiệu của sợi protein. Phần nhận biết thật giả chi tiết được trình bày riêng ở mục thật, giả, pha và xử lý của trang.
Hiểu cấu tạo để chọn và giữ đồ lụa cho đúng
Quay về câu hỏi ban đầu, tơ tằm là gì, câu trả lời gọn nhất là: một sợi protein dài, mảnh, có lõi fibroin bền và lớp keo sericin có thể giữ hoặc bỏ. Mỗi quyết định của người làm nghề từ nuôi tằm, ươm tơ, chuội keo, chọn kiểu dệt đến nhuộm đều dựa trên hai thành phần đó. Mỗi quyết định của người dùng từ chọn loại lụa, giặt, phơi, là, cất cũng nên dựa trên chúng.
Trong thực tế, bạn có thể rút ra mấy nguyên tắc nhỏ dùng được ngay. Chọn chất tẩy rửa trung tính hoặc loại dành cho len và lụa, giặt nước mát, không vắt xoắn. Phơi trong bóng râm, nơi thoáng gió. Là ở nhiệt thấp, mặt trái. Giặt sớm sau khi mặc nếu thấm mồ hôi. Cất nơi khô, có túi vải thoáng, không bọc ni lông kín lâu ngày. Mỗi nguyên tắc đều có lý do nằm ở bản chất protein của sợi.
Ví dụ giả định: một người mua hai chiếc áo cùng kiểu, một chiếc tơ tằm và một chiếc polyester giả lụa, rồi đối xử với chúng như nhau, giặt máy nước ấm và phơi nắng. Sau vài tháng, chiếc polyester gần như nguyên vẹn, còn chiếc tơ tằm có thể đã ngả màu ở vai và mặt vải mất độ mượt. Kết luận đúng không phải "tơ tằm kém bền" mà là mỗi chất liệu cần một cách đối xử riêng; hiểu sợi trước rồi mới yêu cầu nó.
Câu hỏi thường gặp
Tơ tằm và lụa có phải là một không?
Tơ tằm là sợi, lụa là tấm vải dệt từ sợi đó, thường chỉ loại vải mỏng dệt trơn hoặc dệt mặt bóng. Từ tơ tằm người ta còn dệt ra đũi, lãnh, the, sa, gấm, mỗi loại khác nhau ở cách se sợi, kiểu dệt và cách hoàn tất. Trong đời thường, chữ lụa đôi khi còn bị dùng cho cả vải không có tơ tằm.
Vì sao tơ tằm sống cứng mà lụa thành phẩm lại mềm?
Tơ sống còn nguyên lớp keo sericin bọc ngoài nên sợi cứng, hơi ráp và đục màu. Khi chuội trong nước nóng có xà phòng hoặc kiềm nhẹ, phần lớn keo tan đi, để lộ lõi fibroin trơn và mềm. Mức chuội nhiều hay ít quyết định tấm vải rủ mềm hay đứng dáng.
Tơ tằm có gây dị ứng không?
Phản ứng dị ứng với vải lụa thành phẩm được ghi nhận là hiếm, nhưng không phải không có, và đôi khi nguyên nhân nằm ở thuốc nhuộm hoặc hoá chất hoàn tất chứ không ở sợi. Người làm trong xưởng ươm tơ tiếp xúc nhiều với bụi sericin thì có nguy cơ khác. Nếu da bạn nổi mẩn khi mặc một món đồ, hãy ngừng dùng và hỏi bác sĩ da liễu.
Áo lụa bị vàng ở vai có lấy lại màu được không?
Vết vàng do nắng thường là tổn thương của chính sợi protein nên khó phục hồi hoàn toàn. Vết ố do mồ hôi để lâu đôi khi nhạt bớt khi giặt nhẹ bằng chất tẩy rửa trung tính, nhưng không nên dùng thuốc tẩy chứa clo vì nó phá sợi. Với áo quý, hãy mang tới tiệm giặt khô có kinh nghiệm với đồ lụa.
Mặc lụa mùa hè có thật sự mát không?
Lụa mỏng dệt trơn hoặc dệt thưa thường mát vì vải nhẹ, thoáng và sợi protein hút được hơi ẩm trên da. Tuy vậy lụa dày dệt satin, may bó sát, nhuộm đậm thì vẫn có thể bí và lộ vệt mồ hôi. Độ mát phụ thuộc cả kiểu dệt, độ dày và kiểu may, không chỉ phụ thuộc chất sợi.
Có cách nào biết tơ tằm mà không cần đốt sợi?
Bạn có thể dựa vào nhiều manh mối cộng lại: thành phần ghi trên nhãn, cảm giác mát rồi ấm dần khi nắm trong tay, ánh sâu đổi sắc thay vì chói trắng, tiếng sột soạt khô khi vò nhẹ một số loại lụa. Không manh mối nào đủ một mình, nên với món đồ giá trị lớn hãy đề nghị người bán ghi rõ thành phần trên hoá đơn.