ChatQuy.comChất Quý
Sơn mài, sơn ta và khảm trai

Vì sao gọi là sơn mài: công đoạn mài lộ hình, mài phẳng và đánh bóng bằng tay

Chữ mài trong sơn mài là công đoạn mài nước nhiều lần để lộ hình, làm phẳng và đánh bóng bằng tay. Cách mài, vật liệu mài và vì sao mài quyết định bức tranh.

Two artisans in a Ha Noi lacquer studio seen from behind, wet-sanding a large dark panel resting on a low trestle, bucket of water and folded cloths beside them, overcast daylight

Sơn mài có tên như vậy vì công đoạn quyết định của nó là mài: phủ sơn lên nhiều lớp rồi mài nước xuống để lộ dần các lớp màu, vàng bạc, vỏ trứng bên dưới, cuối cùng đánh bóng bằng tay cho mặt tranh sáng mà không cần véc ni. Không có công đoạn mài thì chỉ còn là đồ sơn, chưa thành sơn mài.

Người xem tranh thường chỉ thấy kết quả là một mặt phẳng bóng có chiều sâu, ít ai hình dung được hàng chục lượt mài trước đó. Bài này đi qua các loại mài trong nghề: mài phẳng lớp lót, mài lộ hình, mài mịn và đánh bóng; vật liệu mài xưa và nay; vì sao mài vừa là kỹ thuật vừa là cách sáng tác; và điều người mua có thể nhìn để đánh giá một món đồ được mài kỹ hay không.

Mài để làm gì: ba mục đích khác nhau

Trong suốt quá trình làm một món sơn mài, mài xuất hiện ở hầu hết các bước nhưng với mục đích khác nhau. Mục đích thứ nhất là làm phẳng: sau mỗi lớp lót, lớp hom, lớp sơn, bề mặt luôn có gợn, bọt khí, hạt bụi. Mài đi phần gợn trước khi phủ lớp sau thì các lớp mới bám chắc và mặt cuối mới phẳng.

Mục đích thứ hai là làm lộ hình. Khi các lớp màu, lá vàng bạc, vỏ trứng đã nằm dưới các lớp sơn phủ, thợ mài dần xuống để chúng hiện ra. Mài nông chỗ này, sâu chỗ kia tạo ra các sắc độ khác nhau của cùng một lớp vật liệu. Đây là phần biến sơn mài thành một ngôn ngữ hội hoạ riêng.

Mục đích thứ ba là làm bóng. Sau khi mặt tranh đã phẳng và hình đã hiện đủ, thợ chuyển sang vật liệu mài ngày càng mịn, cuối cùng đánh bóng bằng bột mịn và lòng bàn tay. Độ bóng của sơn mài truyền thống đến từ chính lớp sơn ta được đánh bóng, không đến từ một lớp sơn bóng phủ thêm. Đó là lý do mặt sơn mài thật bóng sâu và mềm, khác mặt bóng của sơn phủ công nghiệp.

Vật liệu mài xưa và nay

Mỗi giai đoạn dùng vật liệu khác nhau, từ thô đến mịn. Nhiều xưởng ngày nay kết hợp cả vật liệu truyền thống và hiện đại.

Giai đoạnVật liệu thường dùngMục đích
Mài lớp lót, lớp homĐá mài thô, giấy ráp thô dùng với nướcPhá gợn lớn, làm phẳng nền
Mài giữa các lớp sơnĐá mài mịn hơn, giấy ráp nước cỡ trungLàm phẳng, tạo độ bám cho lớp sau
Mài lộ hìnhGiấy ráp nước mịn, than củi mịnLộ dần màu, vàng bạc, vỏ trứng
Mài mịnThan củi mịn, giấy ráp rất mịn, bột đá mịnXoá vết xước của giai đoạn trước
Đánh bóngBột mịn, có nơi dùng bột than, bột đá; xoa bằng lòng bàn tayTạo độ bóng sâu cho mặt sơn

Mài luôn đi với nước. Nước làm mát, cuốn bột mài đi, giúp thợ nhìn được mặt sơn đang hiện ra đến đâu. Một xưởng sơn mài vì thế luôn có thùng nước, khăn lau và mặt sàn ẩm, khác hẳn hình dung về một xưởng hoạ sĩ khô ráo.

Một lượt mài lộ hình diễn ra thế nào

Mài lộ hình là lúc căng thẳng nhất. Trình tự dưới đây mô tả một lượt mài điển hình trên tranh.

  1. Kiểm tra lớp sơn đã khô cứng. Sơn ta chưa khô đủ mà mài thì bột sơn bết lại, mặt bị kéo xước.
  2. Làm ướt mặt tranh và vật liệu mài. Thợ dội nước hoặc nhúng giấy ráp, than vào nước.
  3. Mài theo chuyển động đều. Thợ mài vòng nhỏ hoặc theo một chiều, tay giữ lực đều, chú ý các vùng có lớp vàng bạc mỏng dễ thủng.
  4. Lau và soi. Thường xuyên lau khô một vùng nhỏ, nghiêng dưới ánh sáng để xem hình hiện đến đâu, sắc độ đã đạt chưa.
  5. Dừng đúng lúc. Thấy đủ thì dừng, quá tay một chút là mất lớp vàng hay mòn vỏ trứng, phải đắp lại và chờ thêm nhiều ngày.
  6. Quyết định lớp tiếp theo. Sau mỗi lượt, người làm có thể thêm màu, thêm vàng, phủ thêm cánh gián rồi ủ và mài lượt mới.

Một bức tranh có thể trải qua nhiều vòng đắp, phủ, ủ, mài như vậy. Hoạ sĩ không biết trước chính xác bức tranh sẽ ra sao cho đến khi mài; nhiều người làm sơn mài lâu năm vẫn coi phần bất ngờ này là cái thú của chất liệu.

Mài trong lịch sử tranh sơn mài

Sơn ta có mặt ở Việt Nam từ rất lâu, dùng phủ đồ gỗ, đồ thờ, thuyền, hộp, khay, chủ yếu theo lối sơn phủ, sơn son thếp vàng, sơn then. Các đồ này cũng được mài phẳng các lớp, nhưng mục đích chính là bảo vệ và trang trí.

Bước chuyển thành tranh sơn mài gắn với Trường Cao đẳng Mỹ thuật Đông Dương ở Hà Nội những năm 1930. Các hoạ sĩ và người thợ sơn làm việc cùng nhau, thử đưa vào sơn ta nhiều màu hơn, nhiều vật liệu hơn, và nhất là dùng mài như một cách vẽ: đắp nhiều lớp rồi mài để lộ, tạo chiều sâu, sắc độ mà không chất liệu nào khác có. Từ đó tên gọi sơn mài gắn với cả một dòng tranh, trong đó có những tác phẩm của Nguyễn Gia Trí thường được nhắc tới như mốc của giai đoạn này.

Ngày nay sơn mài vẫn là chất liệu được đào tạo trong các trường mỹ thuật và được nhiều hoạ sĩ đương đại sử dụng. Có người giữ lối mài lộ truyền thống, có người thử nghiệm mài ít, để mặt sơn mờ, hoặc kết hợp với chất liệu mới. Dù đi theo hướng nào, mài vẫn là phần cốt lõi phân biệt sơn mài với các lối sơn khác.

Nhìn mặt tranh để đoán độ kỹ của công đoạn mài

Mặt phẳng tuyệt đối khi vuốt tay. Tranh mài kỹ thì sờ không thấy gờ giữa các mảng vàng, vỏ trứng, màu. Nếu thấy gợn ở mép vật liệu, có thể tranh được dán vật liệu lên rồi phủ bóng mà chưa mài hết.

Ánh phản chiếu mềm và sâu. Nghiêng tranh dưới đèn, mặt sơn mài đánh bóng tay phản chiếu ánh sáng mềm, viền phản chiếu hơi nhoè. Mặt phủ sơn bóng công nghiệp phản chiếu sắc gắt như kính.

Sắc độ chuyển dần trong cùng một vật liệu. Lá vàng mài nông chỗ này sâu chỗ kia cho vàng tươi, vàng nâu, vàng chìm. Một mảng vàng đều tuyệt đối có thể là vàng dát trên mặt chứ không phải mài lộ.

Không có vết xước tròn nhỏ khi soi nghiêng. Vết xước tròn li ti là dấu hiệu khâu mài mịn chưa đủ. Tranh hoàn thiện kỹ hầu như không thấy những vết này dưới ánh sáng thường.

Mép tranh và mặt sau. Tranh làm cẩn thận thường được sơn và mài cả cạnh, mặt sau được sơn bảo vệ, không để gỗ trần hút ẩm.

Mài trên đồ dùng: khay, hộp, bình

Mài một mặt tranh phẳng đã khó, mài một chiếc bình cong hay một chiếc hộp nhiều cạnh còn khó hơn. Trên mặt cong, lực tay phân bố không đều, chỗ lồi dễ mòn nhanh, chỗ lõm khó với tới. Thợ phải dùng miếng mài nhỏ, mềm, ôm theo bề mặt, và đổi tư thế liên tục.

Cạnh và góc là nơi dễ mài thủng nhất. Lớp sơn ở cạnh vốn mỏng hơn mặt phẳng vì sơn có xu hướng chảy ra khỏi cạnh khi còn ướt, nên chỉ cần mài thêm vài lượt là lộ lớp lót màu xám nâu bên dưới. Đồ làm kỹ thường được đắp thêm sơn ở cạnh trước khi mài; đồ làm vội hay lộ những chấm lót nhỏ dọc cạnh.

Mặt trong của hộp, lòng của bát, khay thường được sơn và mài đơn giản hơn mặt ngoài, nhưng vẫn phải phẳng và kín. Khi xem một món đồ dùng, bạn hãy nhìn cạnh, góc, mép miệng và lòng trong; đó là nơi thể hiện công mài rõ hơn cả mặt chính được trưng ra.

Những lỗi mài thường gặp trên đồ bán sẵn

Lộ lớp lót ở cạnh. Chấm hoặc vệt màu xám, nâu nhạt dọc cạnh khay, góc hộp là dấu hiệu mài thủng lớp phủ. Lỗi nhỏ thì chấp nhận được với hàng giá phổ thông, nhưng với hàng giá cao là điều nên hỏi.

Mặt lượn sóng. Nhìn nghiêng dưới đèn, ánh phản chiếu bị cong vênh thay vì thẳng là mặt chưa được mài phẳng đều. Lỗi này hay gặp ở tấm lớn làm vội.

Vàng thủng lỗ chỗ. Mảng vàng có những chấm đen nhỏ do mài thủng lá vàng tới lớp sơn dưới. Có khi đó là hiệu ứng cố ý của hoạ sĩ, nhưng nếu xuất hiện lộn xộn ở hoạ tiết lẽ ra phải liền thì là lỗi.

Vết xước tròn li ti. Còn lại từ giai đoạn mài thô, do khâu mài mịn và đánh bóng chưa đủ. Soi nghiêng dưới đèn mạnh sẽ thấy rõ.

Bóng gắt kèm vệt chảy ở mép đáy. Dấu hiệu món đồ được phủ lớp bóng bằng sơn khác thay vì đánh bóng mặt sơn ta.

Đồ sơn mài bị mờ bóng: có đánh bóng lại được không

Sau nhiều năm dùng, mặt sơn mài có thể mờ đi do bụi, xước nhỏ, hoặc do nắng. Vài điểm bạn nên biết trước khi xử lý.

  • Mờ do bụi, dầu tay thì lau bằng khăn mềm hơi ẩm, sau đó lau khô là có thể sáng lại phần nào.
  • Mờ do xước nhỏ thì thợ sơn mài có thể đánh bóng lại bằng bột mịn và tay, giống công đoạn cuối khi làm mới.
  • Mờ do nắng làm hỏng mặt sơn, có nứt chân chim, thì cần thợ đánh giá, có khi phải phủ và mài lại một phần.
  • Không dùng kem đánh bóng ô tô, sáp đánh đồ gỗ, xi đánh giày hay dầu ăn để làm bóng; các chất này để lại màng bám bụi và cản trở việc sửa về sau.
  • Không tự chà giấy ráp lên tranh, kể cả giấy rất mịn, vì lớp vàng bạc và vỏ trứng ở một số chỗ chỉ nằm cách mặt tranh một lớp rất mỏng.

Với tranh có giá trị, hãy chụp ảnh hiện trạng và mang cho thợ hoặc người phục chế có kinh nghiệm xem trước khi quyết định làm gì.

Câu hỏi thường gặp

Vì sao gọi là sơn mài mà không gọi là sơn vẽ?

Vì công đoạn đặc trưng nhất là mài: phủ nhiều lớp sơn lên các lớp màu, vàng bạc, vỏ trứng rồi mài nước xuống để chúng hiện ra với nhiều sắc độ, sau đó đánh bóng bằng tay. Vẽ chỉ là một phần, mài mới quyết định bức tranh.

Đồ sơn mài có phủ véc ni bóng không?

Sơn mài truyền thống không phủ véc ni. Độ bóng đến từ lớp sơn ta được mài mịn và đánh bóng bằng bột mịn và lòng bàn tay. Nhiều sản phẩm trên thị trường có phủ thêm lớp bóng tổng hợp để làm nhanh, khi đó mặt bóng thường gắt và phẳng như nhựa.

Mài nước là gì?

Mài nước là mài với nước liên tục, giấy ráp, đá mài hoặc than đều được nhúng nước. Nước làm mát, cuốn bột mài đi, giúp mặt sơn không bị xước sâu và giúp thợ nhìn rõ lớp màu đang hiện ra. Hầu hết công đoạn mài trong sơn mài là mài nước.

Mài quá tay thì có sửa được không?

Có thể sửa nhưng tốn thời gian: thợ phải đắp lại vật liệu bị mòn, phủ sơn, ủ khô nhiều ngày rồi mài lại. Với lớp vàng lá mỏng hay vỏ trứng, mài thủng một chỗ có khi phải làm lại cả mảng để màu đồng đều.

Tranh sơn mài mờ bóng có tự đánh bóng lại ở nhà được không?

Mờ do bụi thì lau bằng khăn mềm hơi ẩm là đủ. Mờ do xước hoặc do nắng thì nên nhờ thợ sơn mài, vì đánh bóng lại cần bột mịn, kỹ thuật và hiểu độ dày các lớp. Không dùng kem đánh bóng ô tô, sáp hay giấy ráp ở nhà.

Tranh sơn mài bắt đầu từ khi nào ở Việt Nam?

Sơn ta đã được dùng phủ đồ gỗ từ rất lâu, nhưng tranh sơn mài như một dòng hội hoạ hình thành ở Trường Cao đẳng Mỹ thuật Đông Dương tại Hà Nội vào những năm 1930, khi hoạ sĩ và thợ sơn cùng thử nghiệm dùng mài như một cách tạo hình.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138