ChatQuy.comChất Quý
Gốm, men và sứ

Lỗi men khi mua gốm mới: lỗ kim, co men, bọt khí, sứt chân và lỗi nào bỏ qua được

Lỗ kim, co men, bọt khí, men chảy dính chân, rạn ngoài ý muốn: nguyên nhân từng lỗi men và cách quyết định mua hay đổi khi chọn đồ gốm mới.

Customer turning a celadon bowl under daylight at a pottery stall in Bac Ninh, fingertip tracing the rim, rows of bowls softly blurred behind, face not visible

Lỗi men là những khuyết tật xuất hiện trên lớp men sau khi nung, như lỗ kim li ti, chỗ men co lại để lộ xương, bọt khí, men chảy dính chân, rạn không chủ ý hay đốm đen. Có lỗi chỉ ảnh hưởng vẻ ngoài và có thể chấp nhận, nhất là ở đồ thủ công. Có lỗi nằm đúng chỗ tiếp xúc thức ăn, đồ uống và làm món đồ khó vệ sinh, dễ hỏng; với những lỗi đó, bạn nên đổi.

Bài này đi qua từng loại lỗi men hay gặp ở đồ gốm mới, nguyên nhân ngắn gọn, cách nhận ra bằng mắt và tay, và một nguyên tắc đơn giản để quyết định: lỗi ở đâu quan trọng hơn lỗi là gì.

Nguyên tắc đầu tiên: lỗi ở đâu quan trọng hơn lỗi là gì

Trên một chiếc bát có ba vùng với yêu cầu khác nhau. Vùng thứ nhất là lòng bát và mép miệng, nơi tiếp xúc trực tiếp với thức ăn, môi và được chà rửa nhiều nhất. Vùng thứ hai là mặt ngoài thân bát, chủ yếu để nhìn và cầm. Vùng thứ ba là chân đế, nơi chạm bàn.

Một lỗ kim nhỏ ở mặt ngoài thân bát hầu như không ảnh hưởng gì tới việc dùng. Cũng lỗ kim đó nằm trong lòng bát sẽ giữ cặn thức ăn, khó rửa sạch, và là điểm yếu để men bong dần. Tương tự, một vệt men dày mỏng ở mặt ngoài có thể là nét đẹp, nhưng ở mép miệng cốc mà men sần, sắc thì dùng rất khó chịu.

Vì vậy khi kiểm một món đồ, bạn nên chia ra như trên và đặt tiêu chuẩn khắt khe nhất cho vùng tiếp xúc thức ăn. Với đồ trưng bày, tiêu chuẩn chủ yếu là thẩm mỹ, bạn có thể rộng rãi hơn nhiều. Nguyên tắc này áp dụng cho cả đồ nhà máy lẫn đồ thủ công. Chân đế tuy ít được để ý nhưng cũng cần xem, vì một vành chân có gờ men sắc sẽ làm xước mặt bàn, mặt khay và cả chiếc đĩa bên dưới mỗi lần xếp chồng.

Các lỗi men hay gặp và nguyên nhân

Lỗ kim. Những lỗ li ti như đầu kim trên mặt men. Nguyên nhân thường là khí thoát ra từ xương trong lúc nung, phá vỡ lớp men đang chảy mà men không kịp lấp lại. Lỗ kim nông khó thấy bằng mắt, nhưng miết tay có thể cảm nhận độ sần.

Co men. Men co cụm lại thành mảng, để lộ những vùng xương không có men với mép men tròn, dày. Thường do bề mặt mộc bị bụi, dầu tay hoặc men quá dày, nứt khi khô rồi co lại trong lò.

Bọt khí. Bong bóng nhỏ hoặc lớn nằm trong hoặc trên mặt men. Bọt vỡ để lại hố có mép sắc. Bọt nhỏ nằm sâu trong men dày, như men ngọc, đôi khi được coi là nét tự nhiên.

Men chảy dính chân. Men chảy xuống vành chân, dính vào tấm kê, khi gỡ ra để lại chân sứt hoặc gờ men sắc. Gặp nhiều ở men lỏng như men chảy, men kết tinh.

Rạn ngoài ý muốn. Men nứt thành mạng nhện dù không phải đồ men rạn. Nguyên nhân là men và xương co ngót khác nhau khi nguội. Rạn có thể xuất hiện ngay khi ra lò hoặc sau vài tuần, vài tháng.

Bong men. Men tách khỏi xương thành vảy, thường ở mép, gờ. Đây là lỗi ngược với rạn, khi men bị nén quá mức. Mảnh men bong sắc như thuỷ tinh.

Đốm đen, đốm nâu. Hạt sắt hoặc tạp chất trong đất, trong men nổi lên thành chấm. Ở nhiều đồ thủ công đây là nét riêng; ở đồ sứ trắng cao cấp thì bị coi là lỗi thẩm mỹ.

Lỗi nào bỏ qua được, lỗi nào nên đổi

Bảng dưới gợi ý cách quyết định cho đồ dùng ăn uống hằng ngày. Với đồ trưng bày, bạn có thể nới lỏng phần lớn các dòng.

LỗiỞ mặt ngoài, chân đếỞ lòng, mép miệng
Lỗ kim nhỏ, nôngchấp nhận đượccân nhắc, nhiều lỗ thì nên đổi
Lỗ kim sâu, nhiềutuỳ thẩm mỹnên đổi
Co men lộ xươngchấp nhận nếu nhỏnên đổi
Bọt khí vỡ, hố sắccân nhắcnên đổi
Men chảy thành gờ sắc ở chânnên mài hoặc đổi, vì làm xước bàn và taykhông áp dụng
Rạn ngoài ý muốnchấp nhận về thẩm mỹnên đổi với đồ đựng thức ăn ướt
Bong men, mẻnên đổinên đổi
Đốm sắt, đốm tạpchấp nhậnchấp nhận nếu bề mặt vẫn phẳng nhẵn
Màu men lệch nhẹ so với ảnh, so với bộchấp nhận với đồ thủ côngchấp nhận với đồ thủ công

Rạn ngoài ý muốn trong lòng bát cần chú ý vì vết rạn hút nước, giữ màu trà, nước canh và có thể làm yếu món đồ khi gặp nóng lạnh. Đồ men rạn trang trí là trường hợp khác: người làm chủ ý tạo ra, thường dành cho bình, lọ hoặc mặt ngoài.

Kiểm từng món trước khi trả tiền

Thứ tự dưới đây mất chừng một phút cho mỗi món và bắt được hầu hết lỗi men đáng kể. Làm dưới ánh sáng tự nhiên hoặc đèn trắng mạnh.

  1. Nhìn tổng thể: món đồ có cân, có cong vênh không. Đặt lên mặt phẳng, ấn nhẹ mép xem có cập kênh không.
  2. Nghiêng dưới đèn, cho vệt sáng chạy khắp lòng bát, mặt đĩa. Lỗ kim, bọt vỡ, chỗ co men sẽ làm vệt sáng gãy hoặc lộ chấm tối.
  3. Miết đầu ngón tay quanh mép miệng một vòng, rồi khắp lòng. Tìm chỗ sần, gờ sắc, vết mẻ nhỏ.
  4. Lật đáy, sờ vành chân. Chân nên nhẵn, không có gờ men sắc; nếu nhám như giấy ráp, nó sẽ làm xước mặt bàn và đồ xếp chồng.
  5. Soi kỹ chỗ quai gắn vào thân cốc, vòi gắn vào thân ấm. Đây là nơi hay có vết nứt nhỏ và men mỏng.
  6. Với bộ nhiều món, đặt các món cạnh nhau để so màu và kích thước, quyết định có chấp nhận độ lệch hay không.
  7. Hỏi người bán món này là hàng loại một hay hàng loại hai, có được đổi nếu phát hiện lỗi sau khi về nhà không.

Ở nhiều làng nghề, hàng có lỗi thẩm mỹ được tách riêng và bán theo loại. Nếu bạn cần đồ dùng hằng ngày và chấp nhận vài đốm sắt, chút lệch màu ở mặt ngoài, hàng loại hai có thể là lựa chọn hợp lý; chỉ cần kiểm kỹ vùng tiếp xúc thức ăn theo các bước trên.

Lỗi xuất hiện sau khi mua: rạn muộn và bong men

Không phải lỗi nào cũng thấy được ở cửa hàng. Rạn men ngoài ý muốn có thể xuất hiện sau vài tuần dùng, khi món đồ trải qua nhiều lần nóng lạnh, hoặc chỉ đơn giản vì ứng suất trong men được giải phóng dần. Bạn sẽ nghe tiếng tách nhỏ, rồi thấy vết mạng nhện hiện lên rõ hơn khi đựng trà, cà phê.

Bong men muộn thường bắt đầu ở mép miệng hoặc gờ quai, nơi men bị nén nhiều nhất. Mảnh men bong rất mỏng và sắc. Nếu gặp tình trạng này ở đồ đựng thức ăn, hãy thôi dùng ngay cho bữa ăn, vì mảnh men có thể lẫn vào thức ăn.

Với những lỗi xuất hiện sau, bạn nên chụp ảnh, ghi lại ngày mua và cách đã dùng, rồi liên hệ người bán. Lỗi do men và xương không khớp là lỗi sản xuất, không phải lỗi người dùng; nhiều xưởng có trách nhiệm sẵn sàng đổi. Quyền đổi trả khi hàng không đúng chất lượng đã công bố được quy định trong pháp luật về bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng; nội dung cụ thể bạn nên tra theo quy định hiện hành và chính sách của cửa hàng.

Mua online: dặn người bán và kiểm khi nhận hàng

Mua đồ gốm qua mạng khó kiểm lỗi men hơn nhiều. Một vài việc giúp giảm rủi ro:

  • Xin ảnh chụp thật dưới ánh sáng tự nhiên, cả lòng, mép và đáy, không chỉ ảnh mẫu.
  • Hỏi rõ hàng loại một hay loại hai, lỗi thẩm mỹ nếu có nằm ở đâu.
  • Hỏi chính sách đổi trả với lỗi men phát hiện khi nhận hàng và lỗi xuất hiện trong thời gian đầu sử dụng.
  • Khi nhận, quay video lúc mở hộp, kiểm từng món theo các bước ở trên ngay tại chỗ.
  • Chụp cận lỗi nếu có, gửi người bán trong thời hạn họ quy định, giữ lại hộp và vật liệu chèn lót.
  • Phân biệt lỗi men với vỡ do vận chuyển: vết vỡ mới có mép sạch, sáng; lỗi men có mép tròn, đã qua lửa.

Phân biệt rõ hai loại này giúp việc trao đổi với người bán và đơn vị vận chuyển suôn sẻ hơn, vì trách nhiệm của mỗi bên khác nhau.

Lỗi men hay nét thủ công

Ranh giới giữa lỗi và nét riêng của đồ thủ công không phải lúc nào cũng rõ. Một vệt men dày đọng ở chân, vài chấm sắt trên men tro, độ đậm nhạt của men ngọc giữa các chiếc chén trong một bộ là những điều người làm gốm thủ công coi là tự nhiên, thậm chí là lý do người mua tìm đến họ. Ngược lại, lỗ kim trong lòng bát, chỗ co men ở mép miệng, men bong là lỗi thật, bất kể đồ nhà máy hay đồ thủ công.

Cách phân định đơn giản là hỏi: nó có làm món đồ khó dùng, khó vệ sinh hay kém bền không. Nếu không, đó là chuyện thẩm mỹ và bạn tự quyết theo sở thích. Nếu có, đó là lỗi và bạn có quyền đề nghị đổi. Người bán đồ thủ công đàng hoàng thường tự loại những món có lỗi chức năng trước khi bán, và nói thẳng những điểm không đều thuộc về thẩm mỹ.

Nếu bạn mua làm quà, tiêu chuẩn nên chặt hơn một chút so với mua cho mình. Người nhận không chứng kiến lúc chọn, không biết chấm sắt kia là chủ ý hay lỗi, và có thể ngại nói ra. Chọn những món sạch lỗi ở vùng dễ thấy, kèm vài dòng giải thích nét riêng của dòng gốm đó, món quà sẽ được đón nhận trọn vẹn hơn.

Câu hỏi thường gặp

Lỗ kim nhỏ trên men có nguy hiểm không?

Lỗ kim không tự gây độc, nhưng ở lòng bát và mép miệng cốc nó giữ cặn thức ăn, khó rửa sạch và là điểm yếu dễ bong men. Ở mặt ngoài, lỗ kim nhỏ chủ yếu là lỗi thẩm mỹ.

Mua bát men rạn có phải là mua hàng lỗi không?

Không, nếu đó là men rạn trang trí do người làm chủ ý tạo ra. Rạn ngoài ý muốn ở đồ không phải men rạn mới là lỗi. Với đồ đựng thức ăn ướt hằng ngày, nhiều người vẫn ưu tiên men không rạn vì dễ vệ sinh hơn.

Chân bát nhám làm xước bàn thì xử lý thế nào?

Bạn có thể mài nhẹ vành chân bằng giấy nhám mịn đặt trên mặt phẳng, xoay bát vài vòng rồi rửa sạch bụi. Hoặc dán miếng lót nỉ dưới chân với đồ trưng bày. Nếu chân có gờ men sắc, nên đổi.

Hàng loại hai có dùng an toàn không?

Hàng loại hai thường chỉ có lỗi thẩm mỹ như đốm sắt, lệch màu, lỗ kim ở mặt ngoài. Nếu vùng tiếp xúc thức ăn nguyên vẹn và men là loại dành cho đồ ăn, bạn vẫn dùng được. Hãy kiểm kỹ lòng và mép trước khi mua.

Bát dùng vài tuần mới rạn có được đổi không?

Rạn ngoài ý muốn do men và xương không khớp là lỗi sản xuất. Bạn nên chụp ảnh, ghi lại ngày mua và liên hệ người bán. Quyền đổi trả cụ thể tuỳ chính sách cửa hàng và quy định hiện hành về bảo vệ người tiêu dùng.

Vì sao bộ chén thủ công mỗi chiếc một màu?

Vì men, nhất là men nhạy với lửa, thay đổi theo vị trí trong lò, độ dày lớp men và từng mẻ nguyên liệu. Với đồ thủ công, đây là đặc điểm tự nhiên chứ không phải lỗi, trừ khi người bán cam kết đồng màu.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138