Các loại sợi đan tự nhiên hút ẩm không giống nhau: lục bình và cói có cấu trúc xốp nên hút nước nhanh và dễ mốc nhất; mây và tre còn lớp cật bên ngoài cứng, trơn nên ít thấm hơn, nhưng phần ruột tre lại hấp dẫn mọt. Vì vậy cùng một góc nhà ẩm, chiếc giỏ lục bình có thể lên mốc trong một tuần nồm trong khi chiếc ghế mây bên cạnh vẫn ổn. Chọn đúng chỗ đặt cho từng loại sợi là cách giữ đồ đan bền mà ít tốn công nhất.
Bài viết so sánh đặc điểm hút ẩm của mây, tre, giang, cói, lục bình, guột, lá buông, chỉ ra những vị trí trong nhà nên và không nên đặt từng loại, và cách giữ chúng khô qua mùa nồm hay mùa mưa. Cách làm sạch đồ đan đã mốc chỉ nhắc ngắn ở cuối.
Đặc điểm hút ẩm của từng loại sợi đan
Bảng dưới đây so sánh tương đối, dựa trên cấu tạo của từng loại vật liệu. Mức độ thực tế còn tuỳ cách sơ chế, độ dày sợi và lớp phủ của món đồ.
| Vật liệu | Cấu tạo | Hút ẩm | Rủi ro chính |
|---|---|---|---|
| Lục bình | Cuống lá phơi khô, bên trong nhiều khoang khí giúp cây nổi trên nước | Rất mạnh, khô chậm | Mốc đốm đen, mềm nhũn, mùi ẩm |
| Cói | Thân cói phơi khô, xốp, sợi mảnh | Mạnh | Mốc, đổi màu, thảm cói ẩm có mùi |
| Mây (song mây) | Thân leo đặc ruột, lớp vỏ cật bóng, cứng; lõi mây xốp hơn | Vỏ cật thấp, lõi trung bình | Mốc ở mặt lõi, lỏng nan khi khô ẩm thất thường |
| Tre, giang, nứa | Thân rỗng có đốt, cật ngoài cứng, ruột trong xốp chứa tinh bột | Cật thấp, ruột trung bình | Mọt tre, mốc ở mặt ruột, nứt dọc khi khô nhanh |
| Guột | Thân cây dương xỉ, sợi nhỏ cứng, bóng | Thấp đến trung bình | Tương đối bền, vẫn mốc nếu ẩm kéo dài |
| Lá buông, lá dừa, lá cọ | Phiến lá phơi khô, mỏng | Trung bình | Mốc đốm, giòn gãy khi quá khô |
Điểm chung là mọi sợi đan tự nhiên đều hút và nhả ẩm theo không khí, giống gỗ. Khác nhau chỉ ở tốc độ và mức độ. Một món đồ đan dày, nhiều lớp, kín như giỏ có nắp, rương đan hay thảm dày sẽ giữ ẩm bên trong lâu hơn món đan thưa, mỏng.
Vì sao lục bình và cói là hai loại dễ mốc nhất
Cây lục bình sống trôi nổi trên mặt nước nhờ cuống lá phình to chứa đầy khoang khí. Khi phơi khô và bện thành sợi, những khoang ấy vẫn còn, khiến sợi lục bình nhẹ, mềm nhưng cũng giống một miếng bọt biển tí hon. Gặp không khí ẩm, sợi hút hơi nước vào các khoang và nhả ra rất chậm. Bề mặt sợi lại mềm, có nhiều kẽ, bụi và bào tử nấm mốc bám dễ.
Cói cũng xốp và mảnh. Thảm cói, chiếu cói trải sàn còn chịu thêm hơi ẩm bốc lên từ mặt sàn, đặc biệt sàn gạch tầng trệt hay sàn đá trong những ngày nồm. Mặt dưới thảm là nơi mốc xuất hiện đầu tiên mà ít ai lật lên xem.
Đó là lý do giỏ lục bình đựng quần áo bẩn trong nhà tắm, giỏ cói đựng rau củ cạnh bồn rửa hay thảm cói trải ở cửa ra ban công là những món hay hỏng nhất. Không phải vì chất lượng đồ kém, mà vì vật liệu bị đặt vào đúng môi trường nó yếu nhất. Ở các tỉnh đồng bằng sông Cửu Long như Đồng Tháp, An Giang, Vĩnh Long, nơi lục bình là nguồn nguyên liệu quen thuộc, người làm nghề vẫn phải phơi và xử lý kỹ trước khi đan chính vì đặc tính này.
Mây và tre: bền hơn với ẩm, nhưng có điểm yếu riêng
Lớp cật là tấm áo giáp tự nhiên. Vỏ ngoài của song mây và cật tre cứng, trơn, có chứa silic nên nước khó thấm vào. Đồ đan giữ nguyên mặt cật thường chịu ẩm tốt hơn hẳn đồ dùng phần ruột hay lõi.
Mặt chẻ và lõi thì hút ẩm. Khi chẻ tre lấy nan, mặt ruột lộ ra; khi dùng lõi mây để đan, toàn bộ bề mặt là phần xốp. Những mặt này hút ẩm, bắt bụi và là nơi mốc hay xuất hiện.
Ruột tre có tinh bột, nên tre dễ bị mọt. Mọt tre ăn tinh bột trong phần ruột, để lại lỗ nhỏ và bột mịn. Tre được xử lý tốt trước khi đan, chẳng hạn ngâm nước, luộc hoặc hun khói theo cách làm truyền thống, sẽ giảm lượng tinh bột và ít bị mọt hơn. Khi mua, có thể hỏi người bán tre đã được xử lý ra sao.
Khô quá nhanh làm nứt và lỏng nan. Tre, mây co lại khi mất nước. Đặt ghế mây ngay dưới gió điều hoà hay cạnh cửa sổ nắng gắt có thể làm nan co, kêu cót két, lỏng mối buộc và nứt dọc thân tre.
Lớp phủ bóng giúp chịu ẩm. Nhiều đồ mây tre, đặc biệt hàng làm cho xuất khẩu, được phủ một lớp sơn bóng hoặc vecni. Lớp này giảm hút ẩm đáng kể. Khi lớp phủ bong tróc, phần sợi lộ ra sẽ hút ẩm như sợi trần.
Đặt đồ đan ở đâu: vị trí nên và không nên
Một vài điều chỉnh vị trí thường giải quyết được phần lớn chuyện mốc mà không cần mua thêm gì.
| Vị trí trong nhà | Nên đặt | Không nên đặt |
|---|---|---|
| Nhà tắm, khu giặt phơi | Đồ nhựa, đồ đan có lớp phủ kín, dùng ngắn rồi mang ra ngoài phơi | Giỏ lục bình, giỏ cói đựng đồ ướt để lâu ngày |
| Bếp, cạnh bồn rửa | Rổ tre, rá tre dùng xong rửa và phơi khô ngay | Giỏ cói, lục bình đựng rau củ ẩm, đặt sát bồn rửa |
| Phòng khách, phòng ngủ thoáng | Hầu hết đồ đan, cách tường vài phân, kê khỏi sàn | Góc khuất kín gió, sát tường ngoài |
| Sàn gạch, sàn đá tầng trệt | Đồ đan kê trên chân hoặc lót tấm gỗ mỏng | Thảm cói, giỏ lục bình đặt trực tiếp trên sàn mùa nồm |
| Ban công có mái, hiên | Đồ mây, tre có lớp phủ, tránh nắng chiếu trực tiếp cả ngày | Đồ cói, lục bình phơi mưa tạt, nắng gắt |
| Trong tủ kín | Đồ đan đã khô hoàn toàn, có gói hút ẩm, tủ được mở định kỳ | Đồ đan vừa lau ướt, cất ngay vào tủ |
Với giỏ đựng quần áo, rổ đựng đồ ăn khô hay hộp đan có nắp, thói quen đơn giản nhất là thỉnh thoảng đổ hết ra, để trống cho thoáng một ngày khô ráo. Món đồ đan được "thở" định kỳ sẽ ít khi mốc.
Giữ đồ đan khô qua mùa nồm và mùa mưa
Mùa nồm miền Bắc và mùa mưa miền Nam là hai giai đoạn đồ đan dễ hỏng nhất. Những việc sau giúp chúng qua mùa an toàn.
- Trước mùa ẩm, vệ sinh đồ đan bằng chổi lông hoặc máy hút bụi có đầu chổi mềm, lấy hết bụi trong kẽ nan. Bụi giữ ẩm và nuôi mốc.
- Dời giỏ lục bình, giỏ cói ra khỏi nhà tắm, bếp và các góc sát tường ngoài trong suốt mùa nồm.
- Kê đồ đan lên kệ, lên chân hoặc lót một tấm gỗ mỏng, không đặt trực tiếp trên sàn gạch lạnh.
- Những ngày nồm, đóng cửa vào giờ ẩm, dùng máy hút ẩm hoặc chế độ làm khô của điều hoà; khi trời hanh, mở cửa cho gió lưu thông qua các món đồ.
- Lật thảm cói định kỳ để xem mặt dưới. Thấy ẩm thì dựng thảm lên cho khô cả hai mặt.
- Đồ đan lỡ bị ướt thì lau bằng khăn khô, phơi ở nơi râm thoáng gió cho khô hẳn, cả phần lõi và mặt dưới, trước khi dùng lại.
- Sau mùa ẩm, chọn một ngày khô ráo hong toàn bộ đồ đan, kiểm tra lỗ mọt, đốm mốc, nan lỏng.
Đồ đan mới mua về: kiểm tra và cho quen với không khí trong nhà
Nhiều món đồ đan bắt đầu mốc chỉ vài tuần sau khi về nhà, và người mua thường nghĩ ngay tới hàng kém. Thực tế, đồ đan làm xong ở làng nghề trong mùa mưa, đóng gói kín trong túi ni lông, chở qua nhiều ngày rồi nằm ở kho, có thể đã ngậm ẩm từ trước khi tới tay bạn. Mở túi ra trong một căn phòng nồm, món đồ chưa kịp khô đã tiếp tục hút thêm hơi nước.
Khi nhận đồ, việc đầu tiên là tháo hết túi ni lông, màng bọc. Ngửi thử: mùi cỏ khô, mùi tre là bình thường; mùi ẩm hắc, mùi chua là dấu hiệu món đồ đã ẩm lâu. Soi kỹ mặt dưới, kẽ nan, chỗ buộc mối, nơi mốc hay bắt đầu. Với đồ tre, nứa, xem có lỗ nhỏ và bột mịn không. Với đồ có lớp phủ bóng, xem lớp phủ có đều, có chỗ nào bong hay dính tay không.
Sau đó, đặt món đồ ở nơi thoáng, râm trong vài ngày khô ráo để nó khô và cân bằng với không khí trong nhà trước khi đưa vào chỗ sử dụng chính hoặc cất vào tủ. Đừng phơi đồ cói, lục bình dưới nắng gắt cho nhanh khô: sợi sẽ giòn, bạc màu và co lại không đều.
Nếu món đồ có mốc ngay khi nhận, chụp ảnh và báo người bán sớm, trước khi bạn xử lý, để có căn cứ đổi trả theo thoả thuận mua bán.
Khi đồ đan đã mốc hoặc có mọt: xử lý nhanh và giới hạn
Mốc nhẹ ở bề mặt, phát hiện sớm, thường làm sạch được bằng cách mang ra ngoài trời, chải khô theo chiều nan, lau bằng khăn hơi ẩm vắt kiệt rồi phơi râm cho khô hẳn. Không ngâm đồ đan vào nước, không phun nước xối vì sợi sẽ hút no nước và lâu khô, mốc dễ quay lại. Những món đã mốc đen loang sâu, mềm nhũn hay có mùi không hết sau khi phơi thì nên bỏ, đặc biệt là đồ đựng thực phẩm.
Với tre, mây có bột mọt, có thể làm theo cách kiểm tra bằng giấy sẫm màu và đông lạnh trong túi kín giống như với đồ gỗ nhỏ, nếu món đồ vừa ngăn đá. Món lớn có mọt lan rộng nên hỏi người bán hoặc người làm nghề. Không tự pha thuốc diệt côn trùng phun lên đồ đan, nhất là rổ rá, giỏ đựng đồ ăn, nôi, đồ dùng của trẻ nhỏ.
Một nguyên tắc nữa: đồ đan dùng để đựng thực phẩm, chẳng hạn rổ, rá, mẹt, giỏ đựng bánh, một khi đã mốc thì nên thay. Bào tử mốc ẩn trong kẽ nan rất khó làm sạch hoàn toàn, và không đáng đánh đổi với chuyện an toàn thực phẩm.
Câu hỏi thường gặp
Loại đồ đan nào chịu ẩm tốt nhất?
Nhìn chung đồ mây, tre còn giữ lớp cật bên ngoài và có lớp phủ bóng chịu ẩm tốt hơn đồ lục bình, cói. Tuy vậy không có loại sợi tự nhiên nào miễn nhiễm hoàn toàn với ẩm; chỗ đặt và thói quen giữ khô vẫn quyết định nhiều nhất.
Có nên dùng giỏ lục bình đựng quần áo trong nhà tắm không?
Không nên để lâu dài. Nhà tắm ẩm thường xuyên, lục bình lại hút ẩm rất mạnh, cộng thêm quần áo ẩm bên trong, giỏ sẽ mốc nhanh. Nếu muốn dùng, đặt giỏ ở phòng ngủ hoặc hành lang khô và chỉ cho đồ khô vào.
Vì sao rổ tre dùng lâu bị mọt?
Phần ruột tre chứa tinh bột, là thức ăn của mọt tre. Tre không được xử lý kỹ trước khi đan, như ngâm, luộc hoặc hun khói, sẽ dễ bị mọt hơn. Giữ rổ khô, phơi sau khi dùng và kiểm tra bột mọt định kỳ giúp phát hiện sớm.
Thảm cói trải sàn mùa nồm cần lưu ý gì?
Nên lót hoặc kê thảm khỏi sàn gạch lạnh, lật xem mặt dưới định kỳ và dựng thảm lên cho khô khi thấy ẩm. Những ngày nồm nặng có thể cuộn thảm cất ở chỗ khô thay vì để trải dưới sàn đổ mồ hôi.
Đồ mây ngồi kêu cót két và lỏng nan có phải do ẩm không?
Thường là do co giãn khi độ ẩm thay đổi, nhất là khi ghế bị đặt dưới gió điều hoà hoặc nắng gắt làm sợi khô nhanh. Đặt ghế ở chỗ ổn định hơn; nan đã lỏng hay đứt thì nhờ thợ mây tre buộc lại.
Đồ đan đựng thực phẩm đã mốc có rửa sạch được không?
Mốc nhẹ ở bề mặt đồ trang trí có thể làm sạch, nhưng với đồ đựng thực phẩm như rổ, rá, giỏ đựng bánh thì nên thay khi đã mốc. Bào tử ẩn trong kẽ nan rất khó làm sạch hoàn toàn.