ChatQuy.comChất Quý
Bảo quản chất liệu quý trong khí hậu nồm ẩm

Tranh sơn mài bị nứt, phồng rộp: nắng chiếu, điều hoà, tường ẩm và chỗ treo an toàn

Vì sao tranh và đồ sơn mài nứt chân chim, phồng rộp, mờ bóng: cốt gỗ co giãn, nắng, tường ẩm, gió điều hoà. Chọn chỗ treo, lau đúng cách và khi nào cần thợ.

Large dark lacquer painting hung on an interior wall away from a sunny window in a Da Nang living room, person measuring the gap behind the frame, soft indirect light

Tranh sơn mài nứt chân chim hay phồng rộp phần lớn không phải do lớp sơn kém, mà do lớp cốt bên dưới, thường là gỗ hoặc vóc, co giãn theo độ ẩm trong khi lớp sơn ta đã khô cứng thì không theo kịp. Nắng chiếu trực tiếp, tường ngoài thấm ẩm, luồng gió điều hoà thổi thẳng và việc chuyển tranh từ nơi ẩm sang nơi khô đột ngột là những tác nhân hay gặp nhất. Vì thế chọn chỗ treo đúng là phần quan trọng nhất của việc giữ tranh sơn mài.

Bài này giải thích cấu tạo nhiều lớp của sơn mài, vì sao mỗi lớp phản ứng khác nhau với khí hậu nồm ẩm và nắng nóng, cách chọn tường treo, cách lau và những dấu hiệu cần mang tới thợ. Nội dung áp dụng cho cả tranh lẫn hộp, khay, bình sơn mài trong nhà; không bàn chuyện định giá tranh.

Một bức sơn mài có bao nhiêu lớp và lớp nào dễ tổn thương

Sơn mài truyền thống dùng sơn ta, tức nhựa lấy từ cây sơn, qua chế biến rồi phủ lên một tấm cốt. Cốt thường là gỗ đã xử lý, ván ghép, đôi khi là vóc có bó vải sơn. Trên cốt là nhiều lớp lót gồm sơn trộn với đất, mùn cưa hay bột, vải màn để giữ cho mặt phẳng và bền. Sau đó mới đến các lớp sơn màu, son, then, vàng bạc, vỏ trứng, vỏ trai, rồi mài, phủ và mài tiếp nhiều lần để lộ hình.

Lớp sơn ta khi khô kiệt trở thành một màng rất cứng, bám chặt. Chính cái cứng ấy làm nên vẻ sâu và bóng đặc trưng của sơn mài, nhưng cũng làm cho nó kém đàn hồi. Trong khi đó, cốt gỗ và các lớp lót có gốc gỗ, vải, đất vẫn tiếp tục hút và nhả hơi nước theo không khí trong suốt đời bức tranh, giống mọi món đồ gỗ khác.

Khi độ ẩm thay đổi nhiều và nhanh, cốt nở ra hoặc co lại, kéo theo lớp sơn cứng phía trên. Nếu lực kéo nhỏ và chậm, màng sơn chịu được. Nếu lực kéo lớn hoặc lặp đi lặp lại theo mùa, màng sơn nứt thành mạng lưới nhỏ như chân chim, hoặc bong khỏi lớp lót tạo thành chỗ phồng. Những chỗ khảm vỏ trứng, vỏ trai là các mảnh cứng gắn vào lớp sơn, cũng có thể bong khi nền dưới chúng chuyển động.

Đọc dấu hiệu hư hỏng trên đồ sơn mài

Mỗi kiểu hư hỏng thường chỉ về một nguyên nhân chính. Đối chiếu với vị trí treo hay để đồ để biết nên thay đổi gì.

Dấu hiệuNguyên nhân hay gặpNên làm gì
Nứt chân chim mảnh trên cả mặtCốt co giãn do độ ẩm dao động mạnh, thường là phòng lúc bật lúc tắt điều hoàDời khỏi luồng gió máy, giữ phòng ổn định, theo dõi vết nứt
Phồng rộp, sờ thấy rỗng dưới lớp sơnLớp sơn bong khỏi lớp lót do cốt hút ẩm từ tường hoặc nước đọngNgưng treo ở tường đó, nhờ thợ sơn mài xem sớm
Mặt sơn mờ, bạc, mất độ sâuÁnh nắng trực tiếp hoặc ánh sáng mạnh kéo dàiDời khỏi chỗ có nắng, tránh đèn chiếu sát
Màu son đỏ, màu vàng thay đổi sắcÁnh sáng và nhiệt kéo dàiGiảm ánh sáng; hư hại do ánh sáng thường không đảo ngược
Mảnh vỏ trứng, vỏ trai bong, rơiNền dưới co giãn hoặc bị va đậpGiữ mảnh rơi trong phong bì, mang tới thợ gắn lại
Đốm mốc trắng ở mặt sau hoặc khungTường ẩm, phòng ẩm kéo dài, không có khe thoángLau khô, tạo khe thoáng sau tranh, giảm ẩm phòng

Mặt sau tranh thường nói nhiều hơn mặt trước. Nếu thấy khung gỗ thâm, có đốm mốc hay mép cốt bị nứt, đó là dấu hiệu chỗ treo đang ẩm quá mức, dù mặt tranh trông vẫn ổn.

Chọn tường và chỗ treo cho tranh sơn mài

Ưu tiên tường trong nhà, không phải tường ngoài. Tường ngoài hứng mưa, nắng và chênh lệch nhiệt độ giữa trong và ngoài, mặt tường bên trong có thể lạnh và ẩm hơn không khí trong phòng, nhất là mùa nồm khi tường "đổ mồ hôi". Tường ngăn giữa hai phòng thường ổn định hơn.

Tránh vệt nắng di chuyển trong ngày. Đứng ở vị trí định treo vào nhiều giờ khác nhau để xem có vệt nắng nào chiếu tới không, kể cả nắng xiên buổi chiều hay nắng phản chiếu từ mặt kính, mặt nước. Sơn mài phai sắc dưới ánh sáng là quá trình không đảo ngược.

Tránh xa máy điều hoà, quạt sưởi, lò sưởi và bếp. Luồng gió khô và nóng lạnh thay đổi liên tục là kẻ thù số một của cốt gỗ. Không treo tranh ngay dưới, ngay trên hoặc đối diện miệng gió máy.

Tránh tường có đường ống nước, tường nhà tắm và tường từng thấm. Rò rỉ nhỏ, hơi ẩm từ phòng tắm hay vết thấm cũ có thể làm mặt sau tranh ẩm liên tục mà bạn không nhìn thấy.

Tạo khe thoáng sau tranh. Đặt hai miếng đệm nhỏ bằng nút bần hoặc nỉ ở hai góc dưới khung để tranh cách tường một chút, cho không khí lưu thông, giảm nguy cơ mốc và đọng ẩm ở mặt sau.

Đèn chiếu tranh nên dùng loại ít toả nhiệt và đặt xa. Đèn chiếu sát mặt tranh vừa nóng vừa mạnh, theo thời gian làm mặt sơn mờ và khô cục bộ. Ánh sáng gián tiếp, dịu thường đủ để thưởng thức chiều sâu của sơn mài.

Lau và chăm mặt sơn mài đúng cách

Sơn mài khô kiệt khá bền với lau chùi nhẹ nhàng, nhưng nhạy với hoá chất, vật cứng và nhiệt. Quy trình lau định kỳ chỉ cần vài bước.

  1. Phủi bụi bằng chổi lông mềm hoặc khăn bông mềm, khô, đi theo một chiều. Bụi có hạt cát có thể làm xước mặt bóng nếu bạn chà mạnh.
  2. Nếu có vết bẩn, dùng khăn mềm vắt thật kiệt nước sạch, lau nhẹ, rồi lau lại ngay bằng khăn khô. Không để nước đọng ở mép tranh, mép khay, chỗ ghép.
  3. Không dùng cồn, nước lau kính, chất tẩy rửa, dầu đánh bóng đồ gỗ hay sáp xe lên mặt sơn mài. Những thứ này có thể làm mờ, loang hoặc phủ một lớp lạ khó gỡ.
  4. Với đồ sơn mài dùng hằng ngày như khay, hộp, bát: không ngâm nước, không cho vào máy rửa bát, không đặt đồ nóng trực tiếp lên mặt sơn, không cắt gọt trên mặt khay.
  5. Cầm tranh bằng hai tay ở khung hoặc cạnh, đeo găng vải sạch nếu có. Dầu tay và mồ hôi để lại vết trên mặt bóng.
  6. Mỗi mùa ẩm, tháo tranh xuống một lần vào ngày khô ráo để xem mặt sau, khung, móc treo và tường sau tranh.

Mùa nồm, mùa khô và việc chuyển tranh giữa hai nơi khác nhau

Ở miền Bắc, tranh sơn mài chịu cả mùa nồm ẩm kéo dài lẫn mùa đông hanh khô. Ở miền Nam và Tây Nguyên, tương phản là giữa mùa mưa và mùa khô. Thay đổi theo mùa diễn ra từ từ nên tranh thường chịu được, miễn là căn phòng không bị ép lên xuống đột ngột bởi điều hoà chạy gắt rồi tắt hẳn, hay cửa mở toang trong ngày nồm.

Thời điểm nguy hiểm nhất lại là khi chuyển tranh: từ xưởng ở làng nghề về căn hộ điều hoà, từ nhà ở quê ẩm thấp lên văn phòng, từ kho chứa ẩm ra phòng trưng bày. Khi chuyển, nên để tranh trong lớp bọc thoáng ở một phòng không bật máy vài ngày để cốt quen dần với không khí mới, rồi mới treo vào vị trí chính. Tranh mua làm quà, gửi đi xa, cũng nên dặn người nhận làm như vậy.

Đừng bọc tranh sơn mài bằng màng ni lông kín rồi cất vào góc nhà ẩm qua mùa nồm. Hơi nước bị giữ lại bên trong có thể đọng thành giọt khi nhiệt độ thay đổi, làm mốc mặt sau và khung. Nếu phải cất, bọc bằng vải bông hoặc giấy mềm, đặt đứng, không đè vật nặng, kê cách sàn.

Hộp, khay, bình sơn mài dùng hằng ngày trong mùa nồm

Không phải đồ sơn mài nào cũng treo trên tường. Nhiều gia đình dùng khay trà, hộp mứt, hộp đựng trang sức, bình cắm hoa, bát sơn mài trong sinh hoạt. Những món này chịu thêm một thử thách mà tranh không gặp: tiếp xúc với nước, hơi nóng, thức ăn, và thường được cất vào tủ bếp hoặc tủ kín khi không dùng.

Sau mỗi lần dùng, lau sạch và lau khô ngay, nhất là đáy và mép, chỗ nước hay đọng lại. Đáy khay, đáy hộp đặt trực tiếp lên mặt đá lạnh trong những ngày nồm có thể đọng sương ở mặt tiếp xúc; nên lót một tấm khăn mỏng hoặc miếng nỉ. Bình sơn mài cắm hoa tươi cần có ống lót bằng thuỷ tinh hoặc nhựa bên trong, không đổ nước trực tiếp vào lòng bình trừ khi người làm xác nhận lòng bình được làm để chứa nước.

Hộp mứt Tết bằng sơn mài thường được cất đi ngay sau Tết, đúng lúc mùa nồm bắt đầu. Trước khi cất, rửa sạch dầu mỡ, đường còn bám, lau khô và để thoáng một hai ngày; đường và dầu mỡ còn sót là thức ăn cho nấm mốc. Cất hộp ở tầng tủ cao, khô, mở nắp hé hoặc lót giấy mềm giữa nắp và thân để không khí lưu thông, tránh hơi ẩm bị nhốt lại.

Đồ khảm trai, khảm ốc cần thêm một lưu ý: mảnh vỏ trai và lớp nền co giãn khác nhau, nên tránh để những món này ở nơi nóng lạnh thất thường như cạnh bếp, trên nóc tủ lạnh hay cạnh cửa sổ có nắng.

Khi nào cần mang tới thợ sơn mài, và những điều không tự làm

Một số hư hỏng nên được xử lý sớm vì càng để lâu càng lan rộng. Dưới đây là các trường hợp nên hỏi người làm nghề.

  • Mặt sơn phồng rộp hoặc gõ nhẹ nghe tiếng rỗng: lớp sơn đã tách khỏi lớp lót, có thể bong mảng nếu va chạm.
  • Vết nứt chân chim lan rộng nhanh qua vài tuần dù bạn đã đổi chỗ treo.
  • Mảnh vỏ trứng, vỏ trai, lá vàng bạc bong hoặc rơi ra. Giữ lại tất cả mảnh rơi để thợ gắn lại đúng chỗ.
  • Cốt gỗ ở mép tranh nứt, cong vênh rõ, hoặc khung bị mối mọt.
  • Không tự quét sơn ta mới để vá: nhựa sơn sống có thể gây dị ứng da nặng, sưng ngứa, kể cả khi chỉ chạm hoặc ngửi gần với người nhạy cảm, và cần điều kiện ẩm đặc biệt mới khô đúng.
  • Không tự dán keo dán đa năng vào chỗ phồng hay chỗ bong: keo có thể loang, đổi màu và làm việc phục hồi sau này khó khăn hơn.
  • Không đánh bóng lại bằng giấy nhám hay bột đánh bóng: mài sơn mài là công đoạn của nghệ nhân, mài sai có thể làm mất lớp hình.

Câu hỏi thường gặp

Vì sao tranh sơn mài treo trong phòng điều hoà lại bị nứt?

Điều hoà rút ẩm khỏi không khí, đặc biệt khi chạy liên tục rồi tắt. Cốt gỗ của tranh co lại theo, trong khi lớp sơn đã khô cứng không co theo kịp nên nứt. Treo xa miệng gió và giữ độ ẩm phòng ổn định sẽ giảm nguy cơ.

Tranh sơn mài có treo được ở nơi có nắng không?

Không nên. Ánh nắng trực tiếp làm mặt sơn mờ, mất độ sâu và đổi sắc màu son, vàng; hư hại do ánh sáng thường không hồi phục được. Hãy chọn tường không có vệt nắng chiếu vào ở bất kỳ giờ nào trong ngày.

Có được lau tranh sơn mài bằng khăn ướt không?

Có thể lau bằng khăn mềm vắt thật kiệt nước sạch, rồi lau khô ngay. Không để nước đọng ở mép tranh và không dùng cồn, chất tẩy hay dầu đánh bóng. Lau định kỳ chủ yếu là phủi bụi khô.

Mặt tranh sơn mài có vết nứt nhỏ thì có sao không?

Vết nứt chân chim mảnh, ổn định có thể chỉ cần theo dõi và cải thiện chỗ treo. Vết nứt lan nhanh, kèm phồng rộp hoặc tiếng rỗng khi gõ nhẹ thì nên mang tới thợ sơn mài sớm để tránh bong mảng.

Cất tranh sơn mài lâu ngày cần lưu ý gì?

Bọc bằng vải bông hoặc giấy mềm thay vì ni lông kín, đặt đứng ở nơi khô, kê cách sàn, không đè vật nặng và không áp mặt tranh vào tranh khác. Vài tháng kiểm tra một lần, nhất là sau mùa nồm.

Sơn mài đã khô có gây dị ứng khi chạm vào không?

Sơn ta khi đã khô kiệt nhìn chung không còn gây dị ứng khi cầm nắm. Nhựa sơn sống hoặc sơn chưa khô mới có nguy cơ gây dị ứng da. Vì vậy không nên tự mua sơn ta về vá tranh tại nhà.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138