ChatQuy.comChất Quý
Tơ tằm, lụa và vải quý

Vải đũi là gì: đũi tơ tằm, đũi gân, đũi xước và loại "đũi" thực chất là lanh pha

Đũi gốc là vải dệt từ tơ tằm thô, mặt sần gân ngang. Phân biệt đũi tơ tằm với đũi lanh, đũi bông, đũi polyester và cách chọn, giặt cho đúng loại.

Close view of nubby off-white handwoven fabric draped over a bamboo pole in a riverside village yard, irregular slubs visible, late afternoon sun raking across the weave

Đũi theo nghĩa gốc là loại vải dệt trơn từ sợi tơ tằm thô, lấy từ lớp tơ ngoài của kén hoặc tơ không đủ đều để làm lụa, nên mặt vải sần, có những vệt gân to nhỏ chạy ngang không đều. Vải nhẹ, thoáng, đứng dáng vừa phải, càng giặt càng mềm. Ở các làng dệt truyền thống, đũi từng là cách tận dụng phần tơ "xấu" để làm nên một loại vải có vẻ đẹp riêng.

Trên thị trường hiện nay, chữ "đũi" được dùng cho nhiều thứ khác hẳn: vải lanh, vải pha lanh bông, vải viscose, cả polyester dệt giả mặt sần. Bài này giúp bạn hiểu đũi tơ tằm là gì, các tên gọi như đũi gân, đũi xước, đũi lụa thường chỉ cái gì, và cách chọn đúng loại cho việc mình cần.

Đũi tơ tằm được làm ra thế nào

Khi ươm tơ, người thợ phải bỏ lớp sợi ngoài cùng của kén vì sợi thô, rối, nhiều keo. Những kén kém, kén không ươm được sợi đều cũng bị loại khỏi mẻ ươm lụa. Phần tơ này được gom lại, nấu, kéo thành sợi to hơn, không đều, có đoạn dày đoạn mảnh. Đó là nguyên liệu của đũi.

Sợi đũi thường được dệt theo kiểu dệt trơn, tức mỗi sợi ngang lần lượt đi trên một sợi dọc rồi dưới một sợi dọc. Kiểu dệt đơn giản này làm lộ rõ những chỗ dày mỏng của sợi, tạo ra mặt vải có gân, có cục nhỏ, nhìn kỹ thấy không đều theo cách tự nhiên. Vải sau dệt được chuội, có thể nhuộm hoặc để mộc. Đũi mộc có màu ngà, vàng nhạt; nhuộm thì màu thường trầm, không bóng như lụa.

Ở đồng bằng Bắc Bộ, làng Nam Cao thuộc huyện Kiến Xương cũ của Thái Bình, nay thuộc tỉnh Hưng Yên, nổi tiếng với nghề dệt đũi. Nhiều làng lụa khác ở Hà Nội, Lâm Đồng, Đà Nẵng cũng dệt đũi bên cạnh lụa. Những nơi này thường trả lời được nguồn tơ và cách dệt khi bạn hỏi.

Đặc điểm nhận ra đũi tơ tằm

Mặt vải có gân ngang không đều. Những vệt gân dày mỏng xuất hiện ngẫu nhiên, không lặp lại theo chu kỳ. Nếu gân đều tăm tắp như kẻ thước, rất có thể đó là vải dệt máy từ sợi tổng hợp được tạo gân giả.

Ánh nhẹ, không bóng. Sợi thô nhiều keo, chuội lại không triệt để như lụa, nên đũi có ánh mờ, kiểu sáp nhẹ. Đũi tơ tằm nghiêng sáng vẫn có ánh dịu của sợi protein, khác ánh khô của lanh.

Nhẹ, thoáng, mát. Đũi tơ tằm mỏng vừa, có độ hở giữa các sợi to nên gió lùa qua dễ. Mặc mùa hè thấy khô thoáng, ít dính da.

Nhăn nhưng nếp nhăn mềm. Đũi nhăn khi ngồi lâu hay vò, nhưng nếp nhăn tròn, mềm, không gãy sắc như lanh. Treo lên một lúc trong phòng ẩm hoặc hấp hơi là nếp dịu đi.

Càng giặt càng mềm. Vải mới hơi cứng do còn keo và hồ; sau vài lần giặt nhẹ tay, đũi mềm và rủ hơn. Đây là đặc điểm, không phải vải bị hỏng.

Thử đốt một đầu sợi rút từ mép thừa. Làm ngoài trời, trên đĩa sứ, có người lớn bên cạnh. Sợi tơ tằm cháy chậm, tự tắt khi rời lửa, mùi như tóc cháy, tro đen mủn vỡ khi bóp. Sợi lanh, bông cháy nhanh, mùi giấy cháy, tro xám mềm. Sợi polyester co lại, chảy thành giọt cứng, mùi hoá chất.

Các loại "đũi" trên thị trường và thực chất của chúng

Tên gọi trong cửa hàng vải thay đổi theo vùng và theo người bán. Bảng sau là cách hiểu thường gặp, bạn nên đối chiếu với thành phần ghi trên cây vải hoặc hoá đơn.

Tên gọiThực chất thường gặpCảm giácLưu ý
Đũi tơ tằmTơ tằm thô dệt trơnNhẹ, ánh dịu, gân không đềuGiặt như lụa, tránh nắng gắt
Đũi lanh, đũi linenSợi lanh hoặc lanh pha bôngKhô, mát, nhăn nhiều, nếp sắcBền, giặt máy nhẹ được, có thể co lần đầu
Đũi gânThường là vải có gân nổi rõ, sợi bông, lanh, viscose hoặc polyesterTuỳ sợiTên chỉ bề mặt, không nói thành phần
Đũi xướcThường là vải polyester hoặc pha, mặt có vân xước, ít nhănDày, đứng, ít thoángRẻ, dễ giữ, nhưng bí khi nóng ẩm
Đũi lụaThường là viscose hoặc pha, mặt sần nhẹ, rủMềm, mátYếu khi ướt, dễ co nếu giặt nước ấm
Đũi kèm tên nướcTên thương mại, không nhất thiết chỉ xuất xứTuỳ loạiHỏi thành phần thay vì tin vào tên

Điểm chung của các tên gọi thương mại là chúng mô tả bề mặt vải chứ không nói gì về sợi. Một tấm "đũi" giá rẻ treo cạnh tấm đũi tơ tằm có thể trông khá giống trong ảnh, nhưng khác hoàn toàn khi mặc giữa trưa hè. Không có gì sai khi mua đũi lanh hay đũi polyester nếu bạn cần; chỉ sai khi trả giá của tơ tằm cho thứ không phải tơ tằm.

Đũi tơ tằm và đũi lanh: so sâu hơn một bước

Hai loại hay bị nhầm nhất là đũi tơ tằm và vải lanh, vì cùng có mặt sần, cùng thoáng mát, cùng hợp phong cách mộc. Khác biệt cơ bản nằm ở bản chất sợi. Lanh là xơ xenlulo lấy từ thân cây lanh, cứng, ít đàn hồi, hút ẩm nhanh và khô nhanh. Đũi tơ tằm là sợi protein, mềm hơn, đàn hồi hơn, có ánh của sợi tơ.

Khi mặc, vải lanh cho cảm giác khô, mát rõ, nhưng nhăn nhiều với nếp gãy sắc, và có thể hơi ngứa với da nhạy cảm lúc vải còn mới. Đũi tơ tằm mềm hơn khi chạm da, nhăn mềm hơn, rủ hơn, ấm hơn một chút khi trời chuyển lạnh. Về độ bền, lanh chịu giặt máy và chịu nắng tốt hơn; đũi tơ tằm cần nhẹ tay như với lụa.

Ví dụ giả định: một người cần may vài bộ quần áo mặc đi làm hằng ngày, giặt máy, phơi ngoài ban công, thì vải lanh hoặc đũi lanh sẽ ít phiền hơn. Một người muốn một chiếc áo dài cách tân mặc dịp lễ, cần vải mềm có ánh nhẹ, chấp nhận giặt tay, thì đũi tơ tằm hợp hơn. Chọn theo cách dùng, không theo cái tên nghe sang hơn.

Đũi hợp may gì và chọn tấm vải thế nào

Đũi tơ tằm hợp với những kiểu đồ cần độ thoáng, dáng rộng vừa và vẻ mộc. Khi chọn vải, bạn có thể dựa vào danh sách sau:

  • Áo dài cách tân, áo bà ba, áo sơ mi dáng rộng: chọn đũi độ dày vừa, gân nhỏ, để vải rủ nhẹ mà không lộ dáng người.
  • Quần ống suông, váy dài: chọn đũi dày hơn chút để vải đứng, đỡ nhăn khi ngồi.
  • Khăn quàng mỏng: đũi mỏng gân nhỏ, mép xử lý kỹ để không tưa.
  • Rèm, khăn trải bàn, vỏ gối trang trí: đũi gân to cho vẻ mộc; lưu ý rèm treo cửa sổ nhận nắng trực tiếp sẽ ngả màu nhanh với tơ tằm, đũi lanh hợp hơn ở vị trí này.
  • Kiểm tra trước khi cắt: trải vải dưới ánh sáng ban ngày xem có vết loang nhuộm, vết dầu máy, lỗ dệt; hỏi người bán vải đã xử lý co hay chưa và nên chừa bao nhiêu khi may.
  • Hỏi rõ thành phần: đề nghị người bán ghi trên hoá đơn là đũi tơ tằm, đũi lanh hay đũi pha, kèm tỉ lệ nếu có.

Với người may lần đầu bằng đũi tơ tằm, nên giặt thử một mẩu nhỏ trước để biết vải co bao nhiêu, ra màu không, rồi mới cắt theo số đo.

Những câu nên hỏi khi mua đũi tơ tằm

Đũi tơ tằm thật có giá cao hơn hẳn các loại đũi pha, nên việc hỏi kỹ là quyền của người mua. Một người bán hiểu hàng sẽ không ngại những câu sau:

  • Sợi là tơ tằm hoàn toàn hay pha? Có loại đũi dệt sợi dọc là tơ tằm, sợi ngang là bông hoặc sợi tổng hợp để giảm giá; vải vẫn đẹp, nhưng phải gọi đúng tên và tính đúng giá.
  • Tơ lấy từ đâu, dệt ở đâu? Một số cơ sở dệt bằng sợi tơ thô mua từ nơi khác, kể cả sợi nhập. Điều này không xấu, nhưng thông tin giúp bạn hiểu vì sao hai tấm đũi cùng tên khác nhau.
  • Dệt tay hay dệt máy? Đũi dệt khung tay thường có biên vải không thẳng tăm tắp, mật độ sợi thay đổi nhẹ; dệt máy đều hơn. Cả hai đều có thể là đũi tơ tằm thật.
  • Đã chuội và xử lý co chưa? Đũi chưa chuội còn cứng và sẽ co, mềm ra sau lần giặt đầu; nên biết trước để chừa vải khi may.
  • Nhuộm bằng gì? Nhuộm màu tự nhiên như củ nâu, chàm thường cho màu trầm và có thể ra màu nhiều lần giặt đầu; nhuộm hoá chất cho màu đều, tươi hơn.
  • Có cho cắt mẫu nhỏ để thử không? Một mẩu vải bằng bàn tay đủ để bạn giặt thử, xem co bao nhiêu, ra màu không, và thử đốt một đầu sợi ngoài trời.

Ghi lại câu trả lời trên hoá đơn hoặc tin nhắn với người bán là thói quen tốt. Khi vải không đúng như mô tả, đó là căn cứ để đổi trả theo thoả thuận.

Giữ đồ đũi bền đẹp trong khí hậu nóng ẩm

Vì đũi tơ tằm là sợi protein, nguyên tắc giặt giống lụa: nước mát, chất tẩy rửa trung tính hoặc loại dành cho len và lụa, không ngâm lâu, không vò mạnh, không vắt xoắn. Sau khi xả, ép nhẹ vải giữa hai lớp khăn bông để bớt nước, rồi phơi trong bóng râm nơi thoáng. Màu nhuộm đậm trên đũi có thể ra màu mấy lần giặt đầu, nên giặt riêng.

Để giảm nhăn, bạn có thể treo đồ trên móc ngay khi còn hơi ẩm, vuốt phẳng bằng tay; hoặc dùng bàn là hơi nước ở nhiệt thấp, là mặt trái. Không là trực tiếp ở nhiệt cao lên mặt phải, vì sợi tơ sẽ bị cháy vàng và mất ánh. Đồ đũi lanh thì chịu nhiệt cao hơn, nhưng vẫn nên là khi vải còn hơi ẩm để phẳng dễ.

Mùa nồm ở miền Bắc, đũi cất trong tủ kín dễ có mùi ẩm và đốm mốc nhỏ. Nên cất đồ đã giặt sạch, khô hẳn, trong túi vải thoáng, tủ có gói hút ẩm và mở cửa tủ thông gió vào những ngày khô. Chi tiết cách giữ đồ tơ tằm qua mùa nồm được trình bày ở mục bảo quản của trang.

Câu hỏi thường gặp

Đũi và lụa khác nhau thế nào?

Cả hai có thể cùng làm từ tơ tằm, nhưng lụa dùng sợi ươm mảnh và đều, dệt ra mặt vải mịn, bóng, mềm rủ. Đũi dùng sợi tơ thô, không đều, mặt vải sần, có gân ngang, ánh mờ và đứng dáng hơn. Có thể hình dung đũi là người anh em mộc mạc của lụa.

Vải đũi có bị nhăn nhiều không?

Đũi tơ tằm nhăn nhưng nếp nhăn mềm, treo một lúc là dịu bớt. Đũi lanh nhăn nhiều hơn, nếp gãy sắc. Đũi polyester gần như không nhăn nhưng kém thoáng. Nếu ghét nhăn mà vẫn muốn thoáng, có thể chọn vải pha một phần sợi tổng hợp, chấp nhận đánh đổi một chút độ mát.

Mặc đũi tơ tằm có nóng không?

Đũi tơ tằm mỏng vừa, dệt thưa, nên thường thoáng và mát khi trời nóng. Đũi dày, nhuộm màu tối, may bó thì vẫn có thể bí. Đũi xước làm từ polyester thường nóng hơn hẳn. Khi chọn vải mùa hè, hãy hỏi thành phần và soi vải ngược sáng xem độ thưa của sợi.

Đũi Nam Cao có gì khác các nơi khác?

Nam Cao là làng có truyền thống dệt đũi lâu đời ở vùng Kiến Xương cũ, nay thuộc Hưng Yên, gắn với nghề trồng dâu nuôi tằm tại chỗ. Khác biệt cụ thể giữa các nơi nằm ở nguồn tơ, độ dày sợi, mật độ dệt và cách nhuộm, thay đổi theo từng cơ sở. Khi mua, nên hỏi trực tiếp nguồn tơ và cách dệt thay vì chỉ dựa vào tên làng.

Có nên giặt máy đồ đũi không?

Đũi tơ tằm nên giặt tay hoặc dùng chế độ giặt đồ len, lụa với túi lưới, nước lạnh, vắt nhẹ. Đũi lanh chịu giặt máy chế độ nhẹ khá tốt. Đũi polyester giặt máy bình thường. Nếu không chắc thành phần, cứ coi như tơ tằm và giặt tay, đó là cách an toàn cho mọi loại.

Vì sao đũi mới mua sờ cứng và có mùi lạ?

Vải mới thường còn keo tơ, hồ hoặc chất hoàn tất từ khâu dệt và nhuộm, nên cứng và có mùi. Sau một hai lần giặt nhẹ, vải mềm hơn và mùi bay đi. Nếu mùi hoá chất rất nồng, kéo dài sau nhiều lần giặt, hoặc da bị kích ứng khi mặc, nên ngừng dùng và trao đổi với người bán.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138