Gấm là loại vải dệt có hoa văn nổi, thường nhiều màu, mà hoa văn được tạo ra ngay trong lúc dệt bằng cách cho những sợi màu phụ nổi lên mặt vải ở chỗ cần, chìm xuống mặt trái ở chỗ không cần. Hoa văn không in, không thêu lên sau. Vì thế gấm dày dặn, mặt trái có nhiều sợi thả, và đường nét hoa văn hiện lên với độ nổi rất riêng.
Gấm xưa dệt bằng tơ tằm, từng là vải của triều phục và lễ phục. Ngày nay phần lớn gấm trên thị trường dệt bằng polyester hoặc pha, có khi thêm sợi kim tuyến. Hiểu cấu trúc của gấm giúp bạn phân biệt nó với lụa vân, lụa in hoa, nhận ra gấm tơ tằm và chọn đúng tấm vải cho áo dài, áo ngũ thân hay đồ trang trí.
Gấm được dệt thế nào: sợi phụ nổi chìm theo hoa văn
Một tấm vải dệt cơ bản gồm hệ sợi dọc căng trên khung và sợi ngang luồn qua. Ở gấm, ngoài sợi ngang nền, người thợ còn dùng thêm một hay nhiều sợi ngang phụ khác màu. Tại vị trí cần hiện hoa văn, sợi phụ được kéo nổi lên mặt phải, phủ qua nhiều sợi dọc; tại chỗ không cần, sợi phụ chạy ngầm ở mặt trái. Lặp lại hàng nghìn lần theo một bản thiết kế, hoa văn dần hiện ra.
Muốn làm vậy, khung dệt phải nâng hạ từng nhóm sợi dọc theo đúng mẫu ở mỗi lượt sợi ngang. Trên khung thủ công truyền thống, việc này cần người phụ hoặc hệ thống dây go phức tạp, dệt rất chậm. Đầu thế kỷ mười chín, Joseph Marie Jacquard ở Pháp hoàn thiện cơ cấu dùng chuỗi bìa đục lỗ để điều khiển từng sợi dọc, mở đường cho dệt hoa văn phức tạp bằng máy. Từ đó tên jacquard trở thành cách gọi chung cho vải dệt hoa văn bằng cơ cấu điều khiển sợi dọc.
Ngày nay máy dệt jacquard điện tử đọc mẫu từ máy tính, nên gấm có thể dệt nhanh với hoa văn rất chi tiết. Tuy vậy nguyên lý vẫn thế: hoa văn nằm trong cấu trúc vải, không phải lớp mực trên bề mặt.
Gấm khác lụa vân, lụa in hoa và vải thêu ở đâu
Bốn loại vải này đều có hoa văn nhưng cách tạo hoa văn khác nhau, dẫn tới cảm giác, độ bền và cách chăm khác nhau.
| Loại vải | Hoa văn tạo ra bằng | Mặt trái | Cảm giác |
|---|---|---|---|
| Gấm | Sợi ngang phụ nhiều màu nổi chìm khi dệt | Nhiều sợi thả, hoa văn đảo màu hoặc lộn xộn | Dày, nổi, đứng dáng |
| Lụa vân | Đổi kiểu dệt trên cùng một màu sợi, hoa văn hiện bằng ánh | Hoa văn đảo ánh, khá phẳng | Mỏng, mềm, hoa văn chìm, thấy khi nghiêng |
| Lụa in hoa | Mực in, thuốc nhuộm in lên bề mặt | Màu nhạt hơn hoặc gần trơn | Mỏng, phẳng, hoa văn không nổi |
| Vải thêu | Chỉ thêu khâu lên vải nền sau khi dệt | Thấy mũi chỉ, nút chỉ | Hoa văn nổi cục bộ, vải nền mỏng |
Cách kiểm tra nhanh nhất là lật mặt trái. Gấm luôn có dấu vết của sợi phụ chạy ngầm, đôi khi thành những đoạn sợi thả dài. Lụa vân không có sợi phụ, chỉ đảo ánh. Vải in thì mặt trái nhạt màu hoặc trơn. Vải thêu lộ mũi kim. Lụa vân của làng Vạn Phúc là ví dụ quen thuộc của kiểu hoa văn chìm, thường bị người mua gọi nhầm là gấm.
Gấm tơ tằm, gấm polyester và gấm pha kim tuyến
Gấm tơ tằm. Dệt bằng sợi tơ tằm cả nền lẫn hoa, có ánh sâu, mềm hơn gấm tổng hợp cùng độ dày, mặc thoáng hơn. Giá thành cao vì sợi đắt và dệt chậm. Gấm tơ tằm hiện ít gặp ở cửa hàng vải thông thường, thường ở cơ sở dệt chuyên hoặc đặt dệt riêng.
Gấm polyester. Phần lớn gấm bán ở chợ vải dịp Tết thuộc loại này. Màu tươi, bền màu, ít nhăn, giá dễ chịu, hoa văn sắc nét. Nhược điểm là bí, giữ nhiệt, mặc lâu giữa trời nắng nóng khó chịu; bề mặt có ánh khô, hơi nhựa hơn tơ tằm.
Gấm pha. Nền một loại sợi, hoa văn loại sợi khác, ví dụ nền polyester hoa viscose, hoặc nền tơ tằm hoa sợi tổng hợp để giảm giá. Cảm giác nằm giữa hai loại. Hỏi rõ thành phần nền và hoa văn.
Gấm kim tuyến. Có sợi ánh kim chạy trong hoa văn. Sợi kim tuyến hiện nay chủ yếu là màng nhựa tráng kim loại cắt mảnh, quấn quanh lõi sợi, không phải vàng bạc thật. Kim tuyến làm vải lấp lánh nhưng cứng hơn, dễ xỉn nếu giặt sai, và có thể gây ngứa ở mặt trong nếu không có lớp lót.
Chữ "gấm Thượng Hải", "gấm Nhật" và các tên gắn nơi chốn. Thường là tên thương mại chỉ kiểu hoa văn hoặc độ dày, không nhất thiết chỉ xuất xứ hay chất liệu. Đừng dựa vào tên để đoán sợi.
Gấm trong y phục người Việt
Trong y phục truyền thống, gấm gắn với những dịp trang trọng. Các bộ triều phục, lễ phục thời trước thường dùng gấm, đoạn và các loại hàng tơ dệt hoa văn, kết hợp với thêu. Những hoa văn quen thuộc như chữ thọ, mây, hoa sen, hoa cúc, các hình kỷ hà được dệt thành mảng lớn hoặc rải đều trên nền vải.
Ngày nay, gấm xuất hiện nhiều nhất ở áo dài và áo ngũ thân mặc dịp Tết, lễ cưới, lễ hội. Xu hướng mặc áo ngũ thân trong những năm gần đây làm nhu cầu vải gấm tăng rõ, và cũng làm xuất hiện nhiều loại gấm tổng hợp giá rẻ với hoa văn lấy cảm hứng từ cung đình. Huế, với truyền thống may lễ phục và các tiệm may áo dài lâu năm, là nơi người ta hay nhắc tới khi nói về gấm.
Gấm cũng được dùng cho đồ nội thất như vỏ gối tựa, khăn trải bàn, bọc hộp quà, bọc bìa sổ. Ở những vị trí này, gấm polyester bền và dễ giữ hơn, nên là lựa chọn hợp lý; gấm tơ tằm nên để cho y phục, nơi sự mềm và thoáng có ý nghĩa.
Chọn vải gấm may áo dài, áo ngũ thân
Gấm là vải khó may hơn lụa trơn, nên chọn kỹ ngay từ đầu sẽ đỡ phiền về sau:
- Xác định dáng áo: áo ngũ thân, áo dài truyền thống cần vải đứng phom vừa; áo dài ôm sát cần gấm mỏng, mềm hơn, nếu không tà áo sẽ cứng và vai bị đơ.
- Lật mặt trái kiểm sợi thả: sợi thả quá dài, thưa thì dễ móc vào nhẫn, móng tay, vòng; với áo mặc nhiều, chọn gấm có sợi thả ngắn và chặt.
- Kéo nhẹ vải theo chiều xéo: gấm dệt chặt ít bị trượt sợi; nếu vải giãn lệch, hoa văn có thể méo khi may đường cong.
- Xem hướng hoa văn: một số hoa văn có chiều trên dưới; cần mua dư vải để thợ xếp hoa văn đối xứng ở thân trước, thân sau, tay áo.
- Hỏi thành phần và cách giặt: đề nghị ghi trên hoá đơn là gấm tơ tằm, polyester hay pha; hỏi có nên giặt khô không.
- Nếu có kim tuyến, sờ mặt trong: cứng hay ngứa thì dặn thợ may lót toàn bộ.
Khi mang vải đến tiệm may, hãy dặn thợ về hướng hoa văn và chỗ muốn hoa văn rơi vào, ví dụ giữa ngực hay dọc tà. Thợ giỏi sẽ tính trước, nhưng nói rõ vẫn đỡ phải sửa.
Đọc hoa văn trên tấm gấm: mật độ, kích thước và sự cân đối
Người mua gấm thường chỉ nhìn màu, nhưng người làm nghề nhìn hoa văn trước. Điều đầu tiên là mật độ: hoa văn dệt dày, sợi phụ nổi ngắn và chặt cho mặt vải chắc, bền mài mòn; hoa văn thưa với những đoạn sợi nổi dài thì nhìn mềm mại nhưng dễ móc. Bạn có thể đặt ngón tay lên một mảng hoa văn và đếm sơ xem sợi nổi phủ qua bao nhiêu sợi dọc; đoạn nổi càng dài thì càng cần nâng niu.
Điều thứ hai là kích thước mẫu so với cơ thể người mặc. Hoa văn lớn hợp với người cao, áo dáng suông, hoặc đồ trang trí; hoa văn nhỏ, rải đều hợp với người dáng nhỏ và áo ôm. Hoa văn lớn còn đòi hỏi thợ may phải xếp cho cân hai bên, nên tốn vải hơn; khi mua, hãy hỏi chiều dài một chu kỳ lặp của hoa văn để tính số vải dư cần thiết.
Điều thứ ba là đường viền hoa văn. Trên gấm dệt tốt, nét viền hoa sắc, các mảng màu không lem sang nhau, các đường cong mượt chứ không thành bậc răng cưa rõ. Gấm dệt mật độ thấp hoặc từ thiết kế sơ sài có viền hoa văn nham nhở khi nhìn gần. Một mẹo đơn giản là chụp ảnh cận một mảng hoa văn bằng điện thoại rồi phóng to, những lỗi nhỏ sẽ hiện rõ hơn mắt thường.
Giữ đồ gấm bền: giặt, là và cất
Gấm có nhiều sợi nổi trên bề mặt, nên kẻ thù chính là ma sát và móc. Đồ gấm tơ tằm hoặc gấm có kim tuyến nên giặt khô ở nơi quen làm đồ lễ phục. Nếu nhãn cho phép giặt tay, dùng nước mát, chất tẩy rửa dịu, nhúng nhẹ, không chà, không vò, không vắt; ép nước bằng khăn bông rồi phơi phẳng trong bóng râm.
Khi là, lật mặt trái, đặt một lớp vải bông mỏng lên trên, dùng nhiệt thấp đến trung bình tuỳ thành phần. Là trực tiếp lên mặt phải dễ làm bóng loáng các sợi nổi, làm bẹp hoa văn, và với kim tuyến có thể làm chảy lớp màng ánh kim. Gấm polyester chịu nhiệt kém hơn bạn nghĩ; quá tay là bề mặt cháy bóng không gỡ lại được.
Cất áo gấm trên móc vai rộng, phủ túi vải thoáng, tránh xếp chồng nặng lên làm gãy nếp hoa văn. Với áo mặc mỗi năm một lần dịp Tết, sau khi mặc nên giặt hoặc ít nhất phơi gió để bay mùi mồ hôi trước khi cất, vì vết mồ hôi để qua năm trên gấm tơ tằm sẽ ố và thu hút côn trùng ăn vải.
Câu hỏi thường gặp
Gấm và lụa khác nhau thế nào?
Lụa thường là vải mỏng, dệt trơn hoặc dệt mặt bóng, một màu hoặc in hoa. Gấm là vải dệt hoa văn nổi bằng sợi phụ nhiều màu ngay trên khung, dày và đứng dáng hơn. Cả hai đều có thể làm từ tơ tằm, nhưng phần lớn gấm hiện nay dệt bằng sợi tổng hợp.
Làm sao biết gấm là tơ tằm hay polyester?
Gấm tơ tằm mềm hơn ở cùng độ dày, ánh sâu và dịu, cầm lâu thấy ấm dần, giá cao hơn hẳn. Gấm polyester ánh khô, cứng hơn, bền màu, rẻ. Chắc chắn nhất là xem thành phần ghi trên cây vải, đề nghị ghi trên hoá đơn, hoặc thử đốt một đầu sợi từ mép thừa ngoài trời với sự cẩn thận.
Gấm có hợp may áo dài mặc mùa hè không?
Gấm dày, nhiều sợi, nên dù là tơ tằm cũng ấm hơn lụa trơn. Gấm polyester mặc giữa trưa hè ở miền Nam hoặc trong phòng không có điều hoà khá bí. Nếu cần mặc gấm vào mùa nóng, chọn loại mỏng, hoa văn thưa, may không quá bó và có lót mỏng thoáng.
Vì sao áo gấm hay bị xù sợi ở tay áo, hông?
Đó là những chỗ cọ xát nhiều nhất với túi xách, mặt bàn, đồ trang sức. Gấm có sợi nổi dài nên khi bị móc, sợi kéo ra thành vòng xù. Nên chọn gấm sợi thả ngắn cho áo mặc nhiều, tháo nhẫn có chấu nhọn khi mặc, và khi sợi bị kéo thì dùng kim đẩy ngược sợi về mặt trái thay vì cắt.
Kim tuyến trong gấm có phải là vàng thật không?
Trong hàng may mặc phổ thông hiện nay, sợi kim tuyến chủ yếu là màng nhựa tráng lớp kim loại mỏng để tạo ánh, cắt thành dải mảnh và quấn quanh lõi sợi. Sợi bọc vàng, bạc thật vẫn tồn tại trong một số hàng dệt thủ công đặc biệt nhưng rất hiếm và đắt, thường có giấy tờ mô tả riêng.
Gấm cũ của gia đình bị ố có giặt được không?
Gấm cũ, nhất là gấm tơ tằm đã lâu năm, có thể đã yếu sợi, giặt sai sẽ rách hoặc phai loang. Không nên tự ngâm tẩy. Nếu món đồ có giá trị kỷ niệm, hãy hỏi tiệm giặt khô có kinh nghiệm hoặc người làm bảo tồn dệt may trước khi xử lý.