Trong sơn mài truyền thống, màu trắng không đến từ hộp màu mà đến từ vỏ trứng: từng mảnh vỡ nhỏ được gắn lên mặt sơn, ấn nứt thành mạng rạn rồi phủ, mài cho phẳng. Một mảng mây, một tà áo, một cánh cò trắng trên tranh sơn mài thường là hàng trăm đến hàng nghìn mảnh vỏ trứng ghép lại.
Lý do rất đơn giản: sơn ta có màu nâu, mọi bột màu trắng trộn vào đều bị ngả vàng, ngả xám. Vỏ trứng là vật liệu cứng, trắng sẵn, chịu được sơn và mài, nên trở thành lời giải của người làm nghề. Bài này đi qua cách chọn và sơ chế vỏ, cách rang để có nhiều sắc ngà, kỹ thuật cẩn, và cách bạn nhìn ra vỏ trứng thật trên một món đồ, phân biệt với hoạ tiết in mô phỏng.
Vì sao vỏ trứng là màu trắng của sơn mài
Sơn ta khi khô có màu nâu sẫm, lớp cánh gián phủ ngoài lại là nâu trong. Muốn có một mảng sáng nằm dưới lớp phủ mà vẫn trắng, chất liệu phải đủ dày, đủ cứng, không bị sơn ngấm làm đổi màu. Vỏ trứng đáp ứng gần đủ các điều đó: thành phần chính là đá vôi dạng tinh thể, mặt ngoài cứng, mặt trong có màng lụa mỏng có thể bóc đi.
Khi được gắn lên lớp sơn còn dính rồi phủ sơn kín, sau đó mài xuống, mặt vỏ trứng lộ ra phẳng bằng mặt tranh. Lớp cánh gián mỏng còn lại phía trên làm mảng trắng ngả sang ngà ấm, hợp với tông màu chung của sơn mài. Theo thời gian sơn trong dần, mảng vỏ trứng sáng lên.
Cẩn vỏ trứng vì thế không chỉ là trang trí mà là một phần của ngôn ngữ chất liệu. Người xem tranh quen sẽ đọc được độ tỉ mỉ qua kích thước mảnh, độ đều của mạng rạn, sự chuyển sắc giữa các vùng vỏ rang khác nhau. Các hoạ sĩ dùng cả mảnh lớn cho mảng phẳng và mảnh vụn như bột cho vùng chuyển tiếp mờ.
Chọn vỏ trứng nào: gà, vịt hay trứng khác
Thợ mỗi nơi có thói quen riêng, bảng dưới đây ghi những điểm khác nhau thường được nhắc tới.
| Loại vỏ | Đặc điểm vỏ | Thường dùng cho |
|---|---|---|
| Vỏ trứng vịt | Dày và cứng hơn, màu trắng hơi ngả xanh nhạt | Mảng trắng lớn, cần độ bền khi mài |
| Vỏ trứng gà ta | Mỏng hơn, nhiều quả có màu nâu nhạt | Mảng có sắc ngà, nâu nhạt tự nhiên |
| Vỏ trứng gà công nghiệp vỏ trắng | Mỏng, trắng đều | Chi tiết nhỏ, mảnh vụn |
| Vỏ trứng chim cút | Rất mỏng, có đốm | Ít dùng, thường chỉ cho hiệu ứng đặc biệt |
Vỏ để làm sơn mài phải sạch hoàn toàn lòng trứng và màng lụa bên trong; còn sót màng thì sau này mảnh vỏ dễ bong hoặc mốc dưới lớp sơn. Vì vậy công đoạn sơ chế quan trọng không kém công đoạn cẩn.
Lượng vỏ cần cho một xưởng không nhỏ, nên nhiều nơi gom vỏ từ các quán ăn, lò ấp, cơ sở làm bánh. Vỏ gom về lẫn nhiều loại, thợ phải phân ra theo độ dày và màu trước khi sơ chế, vì trộn lẫn sẽ làm mảng trắng loang không theo ý.
Sơ chế và rang vỏ trứng để có nhiều sắc độ
Một xưởng nhỏ thường sơ chế vỏ theo trình tự sau. Đây là mô tả để hiểu nghề, không phải hướng dẫn kỹ thuật bắt buộc.
- Rửa vỏ. Vỏ được rửa sạch lòng trắng, ngâm nước một thời gian cho màng lụa bong.
- Bóc màng lụa. Thợ tước lớp màng mỏng bên trong, nếu để lại sẽ ngăn sơn bám vào mặt trong của vỏ.
- Phơi khô. Vỏ được phơi hoặc hong cho khô kiệt, cất trong hộp kín tránh ẩm mốc.
- Rang hoặc nướng để đổi màu. Rang ở nhiệt độ và thời gian khác nhau cho các sắc ngà, vàng, nâu nhạt, có khi xám. Một bức tranh có thể dùng vài mẻ vỏ rang khác nhau để tạo chuyển sắc.
- Chia theo cỡ. Vỏ được bẻ sơ thành mảnh vừa tay, mảnh vụn và bột vỏ để riêng cho từng việc.
Rang vỏ trong bếp gia đình tạo mùi khét và khói, nên ở xưởng người ta làm ở chỗ thông gió. Màu do rang là màu thật của vỏ đã biến đổi vì nhiệt, không phải sơn lên, vì vậy khi mài sâu màu vẫn giữ nguyên.
Kỹ thuật cẩn: gắn, ấn vỡ, gẩy khe
Thợ vẽ hoặc can hình lên mặt vóc đã sơn then, phết một lớp sơn mỏng còn dính lên đúng vùng sẽ cẩn. Mảnh vỏ trứng được đặt xuống, thường mặt lồi hướng lên, rồi dùng cán bút, đầu que tre hoặc đầu ngón tay ấn nhẹ. Mảnh vỏ vỡ thành nhiều mảnh nhỏ nhưng vẫn nằm sát nhau, tạo mạng rạn tự nhiên giống mặt đất khô.
Sau khi ấn, thợ dùng mũi kim hoặc tăm gẩy giãn các mảnh để khe giữa chúng đều hơn hoặc thưa ra theo ý đồ. Khe hẹp, mảnh nhỏ thì mảng trắng nhìn liền; khe rộng thì mảng có vân rạn rõ. Ở đường viền của hình, mảnh được cắt gọt hoặc chọn mảnh có cạnh hợp để đường nét sắc.
Khi lớp sơn gắn khô, toàn bộ mặt được phủ thêm sơn để lấp khe, rồi đưa vào ủ. Các lần mài sau đó làm lộ dần mặt vỏ trứng. Nếu vỏ cẩn không phẳng, chỗ cao bị mài thủng, chỗ thấp còn bị sơn che. Thợ giỏi vì thế phải canh độ phẳng ngay từ lúc ấn, đây là chỗ phân biệt tay nghề rõ nhất.
Ví dụ giả định: một bức tranh khổ trung với một đàn cò bay có thể cần cả buổi chỉ để cẩn một cánh, vì mỗi lông cánh phải dùng mảnh vỏ có hình dáng và sắc độ phù hợp.
Nhận ra vỏ trứng thật trên một món sơn mài
Mạng rạn không lặp lại. Vỏ trứng thật vỡ ngẫu nhiên, không có hai vùng nào giống nhau. Hoạ tiết in mô phỏng thường lặp mẫu sau một khoảng, nhìn kỹ hai góc của mảng trắng sẽ thấy hình rạn giống hệt.
Mảnh có độ dày và cạnh riêng. Nghiêng món đồ dưới ánh sáng, từng mảnh vỏ thật phản chiếu hơi khác nhau vì góc nghiêng mỗi mảnh không giống nhau. Hoạ tiết in nằm trên một mặt phẳng duy nhất nên phản chiếu đồng đều.
Khe giữa mảnh có màu sơn nền. Ở vỏ trứng thật, khe được lấp bằng sơn nên có màu then hoặc nâu, rộng hẹp không đều. Trên hoạ tiết in, đường rạn thường mảnh đều như nét vẽ.
Sắc độ chuyển dần. Mảng vỏ trứng thật thường có chỗ ngà hơn, chỗ trắng hơn, vì dùng nhiều mẻ vỏ hoặc vì mài chỗ sâu chỗ nông. Mảng trắng đều tăm tắp trên diện rộng là dấu hiệu nên hỏi thêm.
Vuốt nhẹ mặt đồ. Đồ sơn mài mài kỹ thì mặt phẳng hoàn toàn, không gợn, kể cả chỗ có vỏ trứng. Nếu bạn cảm thấy mép mảnh gợn tay, đó có thể là vỏ cẩn chưa mài đủ hoặc là kiểu dán vỏ lên rồi chỉ phủ bóng mà không mài.
Vỏ trứng trên đồ dùng và tranh hiện đại
Ngoài tranh, vỏ trứng được cẩn trên hộp, khay, bình, đĩa trang trí, có món phủ vỏ trứng kín toàn bộ thân. Bình phủ vỏ trứng là kiểu hàng dễ gặp ở các cửa hàng đồ thủ công: nền trắng ngà rạn li ti, đôi khi kết hợp viền then hoặc mảng son. Món loại này tốn nhiều công vì bề mặt cong khiến việc ấn vỡ và giữ phẳng khó hơn mặt tranh.
Các hoạ sĩ sơn mài hiện đại dùng vỏ trứng theo nhiều cách hơn: rắc bột vỏ trứng cho vùng sương mù, cẩn mảnh lớn rồi mài lệch để lộ nhiều tầng, hay để mảng vỏ trứng lộ khe rộng như một hoạ tiết tạo nhịp. Có người phối vỏ trứng với bạc lá, với trai để tạo các mảng sáng khác nhau về độ lạnh ấm.
Một số sản phẩm giá rẻ dùng giấy in hoạ tiết vỏ trứng dán lên rồi phủ bóng. Nhìn từ xa trông giống, nhưng như đã nói ở phần trên, hoạ tiết lặp lại và nằm trên một mặt phẳng duy nhất. Đây không phải hàng xấu nếu được bán đúng tên là đồ in hoạ tiết; chỉ có vấn đề khi được giới thiệu là cẩn vỏ trứng thủ công.
Vỏ trứng và các chất liệu tạo mảng sáng khác
Trên sơn mài, mảng sáng có thể đến từ nhiều chất liệu. Bảng dưới đây giúp bạn phân biệt khi nhìn một món đồ.
| Chất liệu | Màu và ánh | Cách nhận ra |
|---|---|---|
| Vỏ trứng | Trắng đến ngà, ánh mờ, không óng | Mạng rạn ngẫu nhiên, khe màu sơn nền |
| Vỏ trai, vỏ ốc | Trắng có ánh óng ngũ sắc, đổi màu theo góc nhìn | Mảnh cắt theo hình, ánh lấp lánh khi nghiêng |
| Bạc lá | Trắng bạc ánh kim, có thể xỉn theo thời gian | Mảng phẳng, có khi thấy vết nối lá |
| Bột màu trắng | Trắng đục, thường ngả vàng dưới sơn ta | Mảng liền, không rạn, không óng |
| Giấy in hoạ tiết | Trắng đều, rạn mô phỏng | Hoạ tiết lặp lại, phản chiếu đồng đều |
Một bức tranh có thể dùng cùng lúc vài loại: vỏ trứng cho mảng trắng lớn, vỏ trai cho điểm sáng óng, bạc cho mảng ánh kim. Nhận ra từng thứ giúp bạn hiểu lượng công sức trong tranh.
Giữ đồ có cẩn vỏ trứng cho bền
Vỏ trứng nằm trong màng sơn nên khá bền, nhưng có vài điểm riêng bạn nên biết.
- Không để đồ rơi, va đập vào cạnh; vỏ trứng giòn hơn sơn nên chỗ cẩn dễ nứt vỡ khi có lực mạnh.
- Tránh nắng chiếu thẳng: lớp sơn phủ mỏng trên vỏ trứng dễ mờ, nứt chân chim, và mảng trắng có thể ngả vàng nhanh hơn.
- Tránh thay đổi độ ẩm đột ngột như đặt cạnh cục nóng điều hoà, vì vóc gỗ co giãn có thể làm mảnh vỏ bong ở mép.
- Lau bằng khăn mềm khô hoặc hơi ẩm, không chà mạnh chỗ cẩn, không dùng cồn hay chất tẩy rửa.
- Thấy mảnh vỏ bong ra thì giữ lại mảnh, để thợ gắn lại bằng sơn, đừng dùng keo dán nhanh vì keo để lại vết và khó sửa về sau.
Với khay, hộp dùng hằng ngày có cẩn vỏ trứng ở nắp, nên đặt đồ vật lên nhẹ tay và không chồng vật nặng lên nắp trong thời gian dài.
Câu hỏi thường gặp
Màu trắng trên tranh sơn mài có phải sơn trắng không?
Trong sơn mài truyền thống, phần lớn mảng trắng là vỏ trứng cẩn chứ không phải sơn trắng. Sơn ta có màu nâu nên bột trắng trộn vào bị ngả vàng xám. Một số tranh hiện đại có dùng bột màu trắng hoặc loại sơn khác ở vài chi tiết, bạn có thể hỏi người bán.
Vỏ trứng vịt và vỏ trứng gà khác nhau thế nào khi cẩn?
Vỏ trứng vịt dày và cứng hơn, màu trắng ngả xanh nhạt, chịu mài tốt nên hay dùng cho mảng trắng lớn. Vỏ trứng gà mỏng hơn, có quả màu nâu nhạt, phù hợp chi tiết nhỏ hoặc mảng cần sắc ngà. Mỗi xưởng có thói quen riêng.
Vì sao vỏ trứng trên tranh có nhiều màu ngà, nâu khác nhau?
Thợ rang hoặc nướng vỏ ở nhiệt độ và thời gian khác nhau để vỏ đổi màu, tạo nhiều sắc độ từ trắng đến ngà, vàng, nâu nhạt. Ngoài ra lớp cánh gián còn lại trên mặt và độ sâu khi mài cũng làm sắc vỏ trứng thay đổi giữa các vùng.
Làm sao biết mảng vỏ trứng là thật hay in hoạ tiết?
Bạn xem mạng rạn có lặp lại không, nghiêng dưới ánh sáng xem từng mảnh có phản chiếu khác nhau không, và nhìn khe giữa các mảnh có phải sơn nền rộng hẹp không đều. Hoạ tiết in thường lặp mẫu, phẳng và đường rạn mảnh đều như nét vẽ.
Đồ cẩn vỏ trứng có bị mốc trong mùa nồm không?
Vỏ đã sơ chế sạch màng và nằm kín trong màng sơn thì ít khi mốc. Mốc thường xuất hiện ở mặt sau, mép vóc hoặc khi vỏ còn sót màng lụa. Giữ phòng thông thoáng, lau khô bề mặt khi nồm và không để đồ sát tường ẩm là đủ.
Mảnh vỏ trứng bị bong có tự dán lại được không?
Bạn có thể giữ mảnh lại và nhờ thợ gắn bằng sơn rồi phủ, mài lại cho phẳng. Dán bằng keo dán nhanh dễ để lại vệt trắng đục, keo tràn vào khe và làm việc sửa về sau khó hơn nhiều.