Độ cứng của gỗ là khả năng bề mặt gỗ chống lại vết lõm khi bị vật cứng ép vào, và thang Janka là phép đo phổ biến nhất trên thế giới cho đặc tính này. Phép thử Janka đo lực cần thiết để ép một viên bi thép đường kính 11,28 mm lún vào gỗ đúng một nửa đường kính. Lực càng lớn, gỗ càng cứng. Kết quả thường được ghi bằng pound lực theo thói quen của Mỹ hoặc bằng newton.
Nhiều loại gỗ quý ở Việt Nam như mun, trắc, cẩm lai, lim, nghiến, sến thuộc nhóm rất cứng. Nhưng gỗ cứng không có nghĩa là gỗ tốt hơn cho mọi việc. Bài này giải thích độ cứng được đo thế nào, nó liên quan và không liên quan gì tới độ nặng, độ bền, độ ổn định, và khi nào bạn nên chọn gỗ cứng, khi nào gỗ mềm hơn lại hợp lý hơn.
Phép thử Janka đo cái gì
Phép thử do kỹ sư Gabriel Janka đề xuất vào đầu thế kỷ hai mươi và sau đó được chuẩn hoá trong các tiêu chuẩn thử nghiệm gỗ. Mẫu gỗ được chuẩn bị với kích thước và độ ẩm quy định, đặt trên máy thử, rồi một viên bi thép được ép từ từ vào mặt gỗ. Khi viên bi lún sâu đúng bằng bán kính của nó, máy ghi lại lực đang tác dụng. Con số đó chính là độ cứng Janka của mẫu.
Có vài điều cần biết khi đọc con số này. Thứ nhất, độ cứng thường được đo trên mặt bên của tấm gỗ, tức mặt song song với thớ, vì đó là mặt người ta bước lên, đặt đồ lên. Độ cứng ở mặt cắt đầu thường cao hơn. Thứ hai, độ ẩm của mẫu ảnh hưởng đến kết quả: gỗ ướt mềm hơn gỗ khô. Thứ ba, cùng một loài, các mẫu từ cây khác nhau cho kết quả khác nhau, nên những bảng độ cứng bạn thấy thường là giá trị trung bình.
Vì lý do đó, nên dùng thang Janka để so sánh tương đối giữa các loại gỗ, không nên coi một con số cụ thể là đặc điểm cố định của mọi tấm gỗ cùng tên. Một bảng độ cứng cũng không cho biết tấm gỗ bạn đang xem có đúng loài như lời giới thiệu hay không.
Về đơn vị, các bảng của Mỹ thường ghi độ cứng bằng pound lực, viết tắt lbf; tài liệu theo hệ mét ghi bằng newton hoặc kilonewton. Một pound lực xấp xỉ 4,45 newton, nên khi gặp hai bảng dùng hai đơn vị khác nhau, bạn cần quy đổi trước khi so sánh, tránh nhầm một loại gỗ cứng hơn gấp bốn lần chỉ vì khác đơn vị.
Gỗ quý thường gặp xếp theo độ cứng tương đối
Thay vì đưa ra con số dễ bị hiểu như tuyệt đối, bảng dưới xếp một số loại gỗ quen thuộc vào các nhóm độ cứng tương đối, theo mô tả chung trong tài liệu ngành gỗ. Từng tấm gỗ cụ thể có thể lệch nhóm.
| Nhóm độ cứng | Ví dụ loại gỗ | Cảm nhận khi dùng |
|---|---|---|
| Rất cứng | Mun, trắc, cẩm lai, lim, nghiến, sến | Móng tay ấn không để lại vết; khó cưa, đục, bắt vít phải khoan mồi |
| Cứng | Hương, gụ, gõ đỏ, căm xe | Chịu va đập tốt, gia công vẫn cần dụng cụ sắc |
| Trung bình | Tếch, óc chó, mít | Dễ gia công hơn, mặt bàn có thể lõm nhẹ khi va mạnh |
| Tương đối mềm | Pơ mu, thông, sa mu | Dễ chạm, dễ bào, mặt dễ để lại vết móng tay, vết đồ vật |
Bảng này chỉ để định hướng. Nếu bạn cần con số cụ thể cho thiết kế, chẳng hạn chọn ván sàn cho nơi đông người qua lại, hãy hỏi nhà cung cấp số liệu thử nghiệm của chính lô gỗ hoặc tra nguồn kỹ thuật đáng tin cậy.
Độ cứng liên quan và không liên quan gì đến các đặc tính khác
Liên quan chặt với độ nặng. Gỗ càng đặc, tức tỷ trọng càng cao, thì thường càng cứng. Đó là lý do những loại gỗ nặng chìm nước như mun, trắc, lim cũng thuộc nhóm cứng nhất. Tuy vậy mối liên hệ không tuyệt đối; cấu tạo thớ và chất chiết xuất cũng góp phần.
Không đồng nghĩa với độ bền tự nhiên. Độ bền tự nhiên là khả năng chống nấm mục, mối mọt, phụ thuộc chủ yếu vào chất chiết xuất trong gỗ lõi. Có loại gỗ cứng nhưng giác dễ bị mọt, có loại gỗ không quá cứng nhưng lõi rất bền như tếch.
Không đồng nghĩa với độ ổn định. Độ ổn định là mức co nở theo độ ẩm. Gỗ cứng có thể co nở mạnh nếu chưa khô đủ hoặc xẻ theo hướng bất lợi. Bài về cách xẻ gỗ trong danh mục này giải thích phần đó.
Không đồng nghĩa với độ bền uốn, độ dẻo dai. Một số gỗ rất cứng lại khá giòn, dễ sứt mẻ ở cạnh khi va đập, hoặc dễ nứt khi bắt đinh không khoan mồi. Gỗ dẻo dai hơn có thể chịu va đập tốt mà không cứng nhất.
Không nói gì về vẻ đẹp hay giá trị. Nhiều loại gỗ được quý vì màu, vân, mùi chứ không vì độ cứng. Pơ mu, gỗ thơm tương đối mềm nhưng vẫn được ưa chuộng.
Khi nào gỗ cứng là lợi thế
Độ cứng cao phát huy giá trị rõ nhất ở những chỗ bề mặt phải chịu áp lực, va chạm, mài mòn thường xuyên.
- Ván sàn và bậc cầu thang ở nơi nhiều người qua lại, kê đồ nặng, có thú cưng: gỗ cứng ít lõm, ít trầy sâu.
- Mặt bàn làm việc, bàn ăn hay bị đặt vật nặng, kéo ly chén: vết lõm ít hơn, mặt bàn giữ phẳng lâu hơn.
- Chi tiết chịu mài mòn như tay vịn, ngưỡng cửa, tay nắm, cán dụng cụ.
- Đồ chạm khắc cần nét nhỏ, sắc: gỗ cứng thớ mịn như mun, trắc giữ được chi tiết mảnh và cạnh sắc lâu, không bị mòn tròn theo thời gian.
- Đồ tiện nhỏ như hạt vòng, quân cờ, hộp nhỏ: bề mặt cứng chịu cầm nắm, cọ xát hằng ngày mà ít trầy.
Ở những vị trí này, chọn gỗ cứng giúp món đồ giữ dáng vẻ ban đầu lâu hơn. Nhưng hãy nhớ gỗ cứng cũng nặng, làm món đồ khó di chuyển và tăng tải trọng lên kết cấu, nhất là với tủ treo, kệ treo tường.
Khi nào gỗ mềm hơn lại hợp lý hơn
Có những trường hợp độ cứng cao không mang lại lợi ích, thậm chí gây bất tiện.
- Đồ chạm khắc lớn, chạm sâu, tượng: gỗ mềm vừa phải như mít, pơ mu dễ đục, ít làm mẻ dao, thợ có thể tạo khối mềm mại hơn trong thời gian ngắn hơn.
- Đồ cần nhẹ: hộp, khay, đồ treo tường, đồ cần mang vác thường xuyên.
- Đồ cần thơm và tiếp xúc nhẹ nhàng như tủ đựng quần áo, hộp đựng đồ, nơi mùi gỗ quan trọng hơn khả năng chịu va đập.
- Chi tiết phải uốn, bắt nhiều vít, nhiều mộng nhỏ: gỗ mềm vừa phải ít nứt khi gia công hơn gỗ rất cứng, giòn.
- Sàn phòng ngủ, phòng trẻ chơi: gỗ mềm hơn cho cảm giác ấm, êm chân và bớt vang tiếng bước chân, chấp nhận dễ để lại vết lõm.
Chọn gỗ là cân bằng giữa nhiều đặc tính. Độ cứng là một tiêu chí hữu ích, nhưng chỉ nên là một trong vài tiêu chí bạn cân nhắc cùng độ ổn định, độ bền tự nhiên, trọng lượng, vẻ đẹp và nguồn gốc hợp pháp.
Độ cứng và chuyện gia công đồ gỗ quý
Độ cứng của gỗ ảnh hưởng trực tiếp đến công sức làm ra một món đồ. Gỗ rất cứng làm lưỡi cưa, lưỡi bào, mũi đục nhanh cùn, buộc thợ phải mài dụng cụ thường xuyên. Đục mộng chính xác trên gỗ trắc, gỗ mun tốn thời gian hơn nhiều so với gỗ mít hay gỗ thông, và một nhát đục lệch khó sửa hơn vì gỗ không "ăn" lại được. Khi chà nhám, gỗ cứng cần nhiều lượt và tạo bụi rất mịn, liên quan đến chuyện an toàn đã bàn trong bài về dị ứng gỗ.
Đổi lại, gỗ cứng thớ mịn cho bề mặt bào nhẵn như kính, ít xơ, nhận đánh bóng đẹp, và chi tiết chạm giữ nét sắc. Đó là lý do những món đồ chạm tinh xảo, đồ tiện nhỏ, quân cờ, đũa, hộp từ mun, trắc được đánh giá cao: chất liệu cho phép tay nghề thể hiện ở mức chi tiết mà gỗ mềm không giữ được.
Với người đặt đồ, hiểu điều này giúp bạn có kỳ vọng hợp lý về thời gian làm và về những chỗ thợ có thể chọn giải pháp khác. Chẳng hạn một xưởng đề nghị làm khung bằng gỗ cứng nhưng các chi tiết chạm lớn bằng gỗ dễ chạm hơn, hoặc dùng mộng đơn giản hơn ở chỗ khuất. Điều quan trọng là những lựa chọn đó được nói rõ và ghi lại, không phải phát hiện sau khi nhận hàng.
Kiểm tra độ cứng tại chỗ khi đi mua: làm được gì
Người mua không có máy thử Janka, nhưng có thể cảm nhận tương đối độ cứng của gỗ một cách an toàn. Ấn móng tay ở một chỗ khuất như mặt dưới, mặt trong của món đồ: gỗ rất cứng gần như không để lại vết, gỗ mềm sẽ có vết lõm nhỏ. Cầm thử để cảm nhận độ nặng, nhớ rằng độ nặng và độ cứng thường đi cùng nhau. Gõ nhẹ bằng khớp ngón tay: gỗ cứng, đặc thường cho tiếng đanh, gỗ mềm cho tiếng trầm hơn.
Những phép thử này chỉ mang tính gợi ý và cần làm ở chỗ khuất, nhẹ tay, có sự đồng ý của người bán. Lớp hoàn thiện như sơn PU cứng có thể làm gỗ mềm có vẻ cứng hơn khi ấn móng tay, và ngược lại lớp sáp mềm làm gỗ cứng có vẻ dễ để lại vết. Không nên dùng vật nhọn, dao, chìa khoá để thử vì sẽ làm hỏng món đồ.
Nếu độ cứng là yêu cầu quan trọng, như khi chọn ván sàn cho cả ngôi nhà, cách đúng là hỏi nhà cung cấp số liệu thử nghiệm và xin mẫu thực tế để thử trong điều kiện sử dụng của bạn, chẳng hạn đặt ghế, kéo bàn trên mẫu ván trong vài ngày.
Câu hỏi thường gặp
Gỗ nào cứng nhất trong các loại gỗ quý Việt Nam?
Các loại gỗ như mun, trắc, cẩm lai, lim, nghiến, sến đều thuộc nhóm rất cứng, và thứ tự giữa chúng thay đổi tuỳ nguồn số liệu, tuỳ mẫu thử. Thay vì tìm loại cứng nhất, bạn nên xác định món đồ cần mức cứng nào và cân nhắc thêm độ ổn định, trọng lượng.
Độ cứng Janka cao có nghĩa là gỗ không bị trầy không?
Không. Độ cứng Janka đo khả năng chống lõm do vật tròn ép vào, không phải khả năng chống xước do vật sắc. Gỗ rất cứng vẫn có thể bị cát, đá nhỏ dưới đế giày làm trầy. Lớp hoàn thiện bề mặt cũng ảnh hưởng nhiều đến khả năng chống xước.
Gỗ cứng có bền với mối mọt hơn gỗ mềm không?
Không nhất thiết. Khả năng chống mối mọt chủ yếu do chất chiết xuất trong gỗ lõi, không phải do độ cứng. Có gỗ cứng nhưng giác dễ bị mọt, có gỗ trung bình nhưng lõi rất bền. Khi chọn gỗ cho nơi ẩm, nên hỏi về độ bền tự nhiên riêng.
Vì sao bắt vít vào gỗ cứng hay bị nứt?
Gỗ rất cứng ít đàn hồi, khi vít đi vào ép thớ gỗ sang hai bên, lực ép có thể làm gỗ nứt dọc thớ, nhất là gần đầu ván. Thợ thường khoan mồi lỗ nhỏ trước khi bắt vít và tránh bắt quá sát mép. Đây là lý do lắp đồ gỗ cứng tốn công hơn.
Sàn gỗ mềm có nên dùng trong nhà có trẻ nhỏ không?
Sàn gỗ mềm cho cảm giác êm và ấm, nhưng dễ lõm khi đồ chơi cứng rơi xuống hoặc khi kéo ghế. Nếu chấp nhận những vết lõm như dấu vết sử dụng tự nhiên, sàn gỗ mềm vẫn là lựa chọn hợp lý. Nếu muốn mặt sàn luôn phẳng đẹp, nên chọn gỗ cứng hơn.
Thang Janka có áp dụng cho gỗ công nghiệp không?
Phép thử Janka được xây dựng cho gỗ tự nhiên. Với ván sàn công nghiệp, độ bền bề mặt thường được đánh giá bằng các phép thử khác như khả năng chống mài mòn của lớp phủ. Vì vậy không nên so con số Janka của gỗ tự nhiên với các chỉ số của sàn công nghiệp.